Кіріспе

Simchat Torah (שִׂמְחַת תּוֹרָה, "Тораны тойлау", Ашкенази: Simchas Torah), сондай-ақ Simhat Torah деп те жазылады, – Тораның қоғамдық оқуларының жылдық циклының аяқталуын және жаңа циклдің басталуын тойлайтын және белгілейтін еврей мейрамы. Симхат Тора – Шимини Ацерет ("Жыйылыстың сегізінші күні") Киелі кітаптағы еврей мейрамының бір бөлігі, ол Тишрей айында (Грегориан күнтізбесі бойынша қыркүйек немесе қазан айында) Суккот мейрамынан кейін дереу келеді. Симхат Тораның негізгі тойланулары кешкі және таңғы құлшылықтар кезінде синагогта өтеді. Көптеген православие және консервативті қауымдарда Тораның шиыршықтары сандықтан алып, түнде оқылатын жылдың жалғыз уақыты осы. Таңертең Синагогта Екінші Моше кітабының соңғы және Бастама кітабының алғашқы бөлімдері оқылады. Әр жолы сандық ашылғанда, құлшылық ететіндер өз орындарынан тұрып, бірнеше сағатқа созылатын қуанышты тойда Тора шиыршықтарымен билеп-күйеді. Таңертеңгі құлшылық қауымның әрбір мүшесін алияға шақырумен ерекшеленеді. Барлық балаларға да арнайы алия бар.

Демалыс уақыты

Еврей күнтізбесінде күзде (қыркүйек айының ортасынан қазан айының ортасына дейін) жеті күндік Суккот мейрамынан кейін Шмини Ацерет мейрамы келеді. Израильден тыс православиелік және консервативті қауымдастықтарда Шмини Ацерет екі күндік мереке, ал Симхат Тора мейрамы екінші күні тойланады. Бірінші күн "Шмини Ацерет" деп, ал екінші күн "Симхат Тора" деп аталады, бірақ Халаха бойынша екі күн де ресми түрде Шмини Ацерет болып саналады, және бұл діни рәсімдерде (литургияда) көрініс табады. Көптеген хасидтік қауымдастықтарда Шмини Ацереттің бірінші күні қарсаңында Хакафот өтеді. Израильде Шмини Ацерет және Симхат Тора бір күні тойланады. Реформалық қауымдар, тіпті Израильден тыс жерлерде де солай істей беруі мүмкін. Израильдегі көптеген қауымдар мерекеден кейінгі кешке "Екінші Хакафот" (Хакафот Шниот) өткізеді, ол диаспорадағы Симхат Тора кешімен бірдей күнді құрайды. Бұл дәстүрді Тель-Авивтің бұрынғы бас раввині раввин Едидия Франкель бастаған.

Кешкі мерекелер

Симхат Тора мерекесі кешкі құлшылықпен басталады. Синагогтағы Тораның барлық кітаптары сандықтан шығарылып, жеті хакафот (айналым) тізбегімен қасиетті орынды аралап шығады. Әр хакафот синагогтың айналасында бір ғана айналымды қамтуы керек болса да, Торамен билеу мен ән айту көбінесе ұзаққа созылады және синагогтан көшелерге таралуы мүмкін. Православ және консервативті еврей синагогтарында әр айналым «Хошия На» («Бізді құтқарып қал») деп Құдайға жалбарынып, әуенді тілектермен жарияланады және «Анейну в’Йом Кор’ейну» («Біз шақырған күні [Құдай] жауап берсін») деген ұранмен аяқталады. Православ және консервативті синагогтарда хакафоттар дәстүрлі әндермен бірге орындалады, олардың ішінде Киелі кітап пен діни өлеңдер, Тора туралы әндер, Құдайдың мейірімі (мысалы, «Мипи Эль»), Мессиялық құштарлық және Дәуіт үйінің және Иерусалимдегі ғибадатхананың қайта жаңғыруы үшін дұғалар бар. Жиналыстар би кезінде басқа да танымал әндерді орындай алады. Балалар көбінесе тулар, тәттілер және басқа да сыйлықтар алады. Бидің қарқындылығы мен мерекелік көтеріңкілік жиналыстың темпераментіне байланысты өзгереді. Православ синагогтарында биге көбінесе ерлер мен ұлдар қатысады; балалар (тіпті кішкентай қыздар да) әкелерімен билей алады. Әйелдер мен үлкен қыздардың көбінесе өз би орталықтары болады (кейде Тора кітаптарымен бірге), немесе тзниют (сәулеттілік) қағидасына сәйкес мехитцадан (бөлгіштен) қарайды. Консервативті және прогрессивті жиналыстарда ерлер мен әйелдер бірге билейді. Кейбір жиналыстарда Тора кітаптары көшелерге шығарылады және би кешкі уақытқа дейін жалғасуы мүмкін. Хакафоттан кейін көптеген жиналыстар Тораның соңғы бөлігінің бір бөлігін, «В’Зот Ха-Браха» («Бұл бата») деп оқиды. Оқылған бөлік әдетте 33:1–34:12 болады, бірақ бұл әрбір синагогтың әдет-ғұрыптарына байланысты өзгеруі мүмкін, бірақ 5 Моисей кітабы кешке толығымен оқылмайды.

Таңертеңгі мерекелер

Таңертеңгі қызмет, басқа яһуди мерекелері сияқты, арнайы мерекелік Амида, Халел айту және мерекелік Муссаф қызметін қамтиды. Тора оқу үшін Шүберек ашылғанда, барлық кітаптар қайтадан Шүберектен шығарылып, қауым кешкідей жеті айналымды (хакафот) қайта бастайды.

Діни қызметкерлердің ертедегі батасы

Шығыс Ашкеназ қауымдастықтарының көпшілігінде, әдеттегі мерекелік таңғы құлшылықтан бір ерекшелік – Діни батаның Шахарит құлшылығының бөлігі ретінде орындалуы, Тора оқумен байланысты тойлар басталғанға дейін, Мұсаф құлшылығының бөлігі ретінде емес. Бұл әдет, Хатан Тораның (төменде қараңыз) демеушілігімен өткізілетін кидуштің ежелгі дәстүріне оралуымен байланысты. Ол Симхат Тора құлшылығының өзінде өткізіледі, онда қатты ішімдік (басқа сусындармен бірге) ұсынылуы мүмкін. Киелі кітапта Коханимдерге (Ааронның ұрпақтарына) мас күйінде Діни бата беруге тыйым салынғандықтан және Симхат Тора тойында Коханимдердің ішімдік ішуі мүмкін деген алаңдаушылық болғандықтан, батаны ішімдік ұсынылатын уақытқа дейін жылжытты. Кейбір қауымдарда Коханимдер өз баталарын Симхат Тораның Мұсаф құлшылығы кезінде әдеттегідей орындайды. Кейбір Батыс Ашкеназ қауымдастықтарында, сондай-ақ Израильдегі көптеген қауымдарда Коханимдер Шахарит және Мұсаф құлшылықтарында баталарын береді, бұл әр Мерекеде жасалады.

Тора оқу және әдет-ғұрыптар

Хакафот пен биден кейін Тораның үш шолпаны оқылады. Тораның соңғы парашасы, В'Зот Ха-Браха, Екінші заңның соңында (33:1–34:12), бірінші шолпаннан оқылады, содан кейін Жаратылыс кітабының бірінші тарауы (және екінші тарауының бір бөлігі) (1:1–2:3), екінші шолпаннан оқылады. Яһуди дәстүрі бойынша, жаңа бастама аяқталудан кейін дереу басталуы керек, сондықтан Екінші заңды оқып болғаннан кейін дереу Жаратылыс кітабының 1-ші тарауын оқу логикалық. Тораның соңғы алиясын алу – ерекше құрмет, оны алған адам Хатан Тора (Тора күйеуі) деп аталады. Бастапқыда Хотем Тора (Тораны аяқтаушы) деп аталған бұл термин орта ғасырларда өзгеріп, қазір құрметті лауазымды білдіреді. Бұл өзгерістің нәтижесінде Жаратылыс кітабын оқуға шақырылған адам Хатан Берешит (Жаратылыс күйеуі) деп аталады, ал әйелдерге алия алуға рұқсат берілген синагогтарда құрметтілер Каллат Тора (Тора келіні) және Каллат Берешит (Жаратылыс келіні) деп аталады. Тарихи дәстүр бойынша, бүгінгі күнге дейін көптеген қауымдарда осы «күйеулер» – синагогтың бай демеушілері, олар осы құрметті ерекше жомарттықпен мойындайды. Көбінесе қазіргі православиелік қауымдар оның орнына Тора ғалымдарын таңдайды. Көптеген қауымдарда Симхат Тора күнінде қауымның барлық құрметті мүшелерін Тораға алия алуға шақыру қалыпты жағдай. Осы мақсатта алғашқы бес алия қайта оқылады, сонда әркім бата айту мүмкіндігіне ие болады. Уақытты үнемдеу үшін кейбір қауымдар адамдарды топтап шақырады. Ал басқалары Тора оқу үшін жеке миньяндар тізбесін ұстайды. Православиелік қауымдардың аз бөлігінде әйелдер тек әйелдерден құралған тефилла топтарында (бірге дұға ететін әйелдер тобы) алия алады, ал Тораға бүкіл қауымның алдында тек ерлер шақырылады. Тағы бір дәстүр – барлық балаларды (православиелік қауымдарда тек ұлдарды) арнайы алияға шақыру, ол «Кол ха-Неарим» («барлық балалар») деп аталады. Көптеген қауымдарда Тораға бата айтқан кезде барлық балалардың басына үлкен таллит жабылып, қауым (иврит тілінде) Жақыптың Ефрем мен Манасаға айтқан батасынан (Жаратылыс 48:16) аят оқып, балаларды баталайды: «Мені барлық жамандықтан құтқаратын періште осы екі баланы жарылқасын! Менің есімдерім, сондай-ақ, менің әкелерім Ыбрайым мен Исақтың есімдері олардың арасында белгілі болсын, және олар жер бетіндегі балықтар сияқты көбейсін!» Балаларды баталау 1985 жылғы консервативті иудаизмнің Сидур Сим Шалом дұға кітабынан алынып тасталған, бірақ кейінгі нұсқаларында қайта қосылған. Көптеген консервативті қауымдар әлі де оны орындайды. Жаратылыс кітабының бөлігі оқылып болғаннан кейін, Мафтир, Сандар 29:35–30:1, үшінші Тора шолпанынан оқылады. Бұл үзіндіде мерекеге арналған құрбандықтар сипатталған. Хафтара (Пайғамбарлардан оқылатын бөлім) – Ешуа кітабының бірінші бөлімі.

Тарих

Симхат Тора деген атау салыстырмалы түрде кейін пайда болған. Талмудта (Мег. 31б) ол «Шемини Ацерет» деп аталады.

Той және би

Қазіргі заманғы мерекелік салттар мен билер ришониялық дәуірдің басында пайда болды. Исак ибн Ғият (1030–1089) өзінің «Меа Шеарим» еңбегінде Хайй бен Шерирадан «райымның соңында Сефер Тораны сандықтан алып тастау әдеті барлар туралы» сұраған. Хайй былай деп жауап берген: «Бұл біздің дәстүріміз емес, бірақ жергілікті салттарды өзгертуге болмайды». Жозеф Колон Тработ өзінің «Responsa» еңбегінде (біздің басылымымызда толық емес) Гияттың Хаййдің «Біздің әдетіміз – [Шамини Атзереттен кейінгі күні] билеу, тіпті көптеген қарттар да Тораны мақтағанда билейді, және бұл рұқсат етіледі, себебі ол Тораны даңқтайды» деп жазғанын қосты. Бұл үкімді Мұса Исерлес («Даркхей Моше») растаған. Осылайша, кейбір жерлерде Сефер Тораны сандықтан алып тастау және билеу дәстүрі 11 ғасырға дейін бар екені анықталды. Нарбоннан шыққан Ибрахим бен Исхақ (1080–1158) «хаЭшкол» еңбегінде былай деп жазды: «Бұл бізге Тораны аяқтау үшін той жасауды үйретеді, сондықтан Тораның аяқталуын құрметтеу үшін Симхат Тора күні үлкен тойлар мен мол дастархан жасаймыз». Ибрахим бен Натан (12 ғасыр) «ха-Маниг» еңбегінде былай деп жазады: «Француздық рәсім бойынша, бүкіл қауым құрметке ие болғандардың үйлерінде үлкен мерекелер өткізіледі, себебі бұл – Симхат Тора». Седекия бен Авраам Анау (13 ғасыр) «Шибболей халекет» еңбегінде былай деп жазады: «Бұл Симхат Тора деп аталады, дәстүр бойынша Чатан Тора той жасап, тәттілер мен конфета таратуы керек».

Оқулар

9 ғасырда Еуропаның кейбір еврей қауымдары осы күні Пайғамбарлар кітабынан арнайы оқу белгіледі. 13 ғасырда, Есім кітабының оқылуы, Ескертпелер кітабы аяқталған соң бірден қосылды, ал Шулхан Арух (1565 жылы жазылған) мұны ғана еске алады, бірақ Оңтүстік Еуропа елдерінде кейіннен барлық Тора орамаларын табыннан алып, әрқайсысы үшін жеке ән шырқау салты туралы айтпайды. Солтүстік Еуропа елдерінде, Ескертпелер кітабын оқып бітіргендер синагогқа қайырымдылық жасады, содан кейін қауымның ең бай мүшелері достары мен таныстарына кеш ұйымдастырды. 15 ғасырдың соңына қарай, балалардың Симхат Тора күні суккаларды жыртып, өртеп жіберуі кең таралған, бірақ міндетті емес еді. 16 ғасырда Тишри айының 23-і күні түнде Тора орамаларын алып, биманың төңірегінде салтанатты түрде айналу салты қалыптасты, ал сол кеште процессиядан кейін Торадан бірнеше үзінділер оқылды. 17 ғасырда Прагалық Ребекка Бат Мейр Тиктинер Симхат Тора туралы өлең жазды. Польшада қауым мүшелеріне Тишри айының 23-і күні, суббота және еврей мерекелерінде түрлі қызметтер атқару құқығын сату салты болды; яғни, синагог осы мүмкіндікті қаржы жинау үшін пайдаланды. Осылайша қайырымдылық жасаған адамдар Тораға шақырылып, қауымның батасын алды.

Тораның "аяқтары"

Хабад хасидтерінде Тауратпен дәстүрлі билеу яһудиге Таураттың "аяғы" болуға мүмкіндік береді, осы арқылы Тауратты өзі қалаған жерге жеткізеді, себебі аяқ баспен қозғалады. Бұл, Тораның бұйрықтарында көрініс тапқан Құдайдың еркіне бағыну актісі ретінде қарастырылады. Бұл іс-әрекет яһудиді табиғи түрде яһуди дінінің қағидаларын сақтауға жетелейді. Бас аяқтардың қозғалысынан ғана пайда көретіндей, Таурат та яһудилердің адалдығы арқылы көтеріледі.

Яһудилік белгі

ХХ ғасырда Симхат Тора яһуди ұлтының ашық білдірілуінің символына айналды. Көбінесе, Кеңес Одағының яһудилері бұл мерекені Мәскеу көшелерінде көптеп тойлайтын. 1973 жылдың 14 қазанында 100 мыңнан астам яһуди Нью-Йорк қаласында Симхат Торадан кейін өткен митингіге қатысып, елден шығуға рұқсат алмай қалғандар мен кеңестік яһудилердің құқықтарын қорғады. АҚШ-тағы түрлі яһуди қауымдарында да Торамен көшеде билеу мерекелік рәсімнің бір бөлігіне айналды.

Қиындықтарға қарамастан қуанамын

Холокосттан аман қалған Эли Визель былай деді: Вильняның Гаоны «Ve samachta be chagekha» (Мейрамдарыңда қуан; 5-жазба 16:14) – Таураттағы ең қиын міндеттеме дейді. Мен бұл қызықты айғақты ешқашан түсінбедім. Соғыс кезінде ғана түсіндім. Үміттің соңына бет алған жолында Симхат Торада билеген, арқаларына тас артып Талмудты жатқа оқыған, ауыр еңбек істегенде Земирот шел Шаббат (Шаббат әндері) деп үнсіз айтқан яһудилер. «Ve samachta be chagekha» міндеттемесін орындау мүмкін емес болған жағдайда да, олар оны орындады.

2023 жылы ХАМАС шабуыл жасайды

2023 жылдың 7 қазанында, сағат 06:29-да, Симхат Тора мерекесінің таңында Хамас Газа шекарасына жақын ізраилдік әскери нысандарға және бейбіт тұрғындарға шабуыл жасады. Шамамен 1140 ізраилдік қаза тапты, олардың басым көпшілігі қарусыз азаматтар еді. Осы оқиға 2023 жылғы Израиль-Хамас соғысының басталуына себеп болды.

Еске алу

1996 жылы Израиль поштасы мереке құрметіне пошта маркасын шығарды.