Ақ Хундар: Тарих және генеалогиясы

Кіріспе

Тарихи Орталық Азия тайпасы

"Ақ хунндар", сонымен қатар Ақ хуналар, иран тілінде Спет Ксион, ал санскрит тілінде Света хуна деп аталды. Ақ хунндар кейде Хефталиттермен бірдей қарастырылады, бірақ олар басқа тайпаларды да қамтыған болуы мүмкін. Олар Солтүстік Үндістанды, әсіресе Пәнджаб аймағын жаулап алуымен және билеуімен белгілі.

Тарих

"Ақ хунндар" немесе гефталиттер туралы византиялық, үнді, қытай, араб, парсы, армян және басқа да жазба дереккөздерде айтылған. Ақпараттың көп болуына қарамастан, олар құрған мемлекеттердің тарихына қатысты бірқатар мәселелер ғалымдар тарапынан әртүрлі және көбінесе қарама-қарсы пікірлермен қарастырылады. Қытай жылнамаларының жақсы білетін авторлары гефталиттердің отаны ретінде Шығыс Түркістанды (Турфан) көрсетеді. Бұл мәліметтерге сәйкес, гефталиттер көршілес руран тайпаларымен болған қақтығыстар нәтижесінде сол жерден қуылған. Гефталиттер екі топқа бөлінген: ақ хун және қызыл хун. Екіншілері өз атауын қызыл бас киімдеріне, қызыл қару-жарақтарына және қызыл туына қарызды. Бұл топтардың конфедерация құрамына кірген түрлі тайпалар ме, әлде бір тайпалық одақтың құрамындағы этникалық топтар ма, әлі анық емес. Гефталиттер иран тілінде сөйлейтін халық болған. Олардың тілі шығыс иран тобына жатқан, бірақ басқа иран тілдерінен кейбір ерекшеліктерімен көзге түскен. Тохаристан иеліктерінде гефталиттердің ресми тілі – бактрий тілі болған. Гефталиттердің монеталарындағы жазуларда бактрийлік атаулар кездеседі. Гефталиттердің жазуы кушан жазуының негізінде дамыған, бірақ оның сақталған мысалдары аз. Оларға Занктепеден табылған сынықтың үстіндегі жазу, Карздепеден алынған граффити және Афрасиабтан табылған жазулар жатады. Латын және сириялық дереккөздерде хиониттер, кидариттер (кушандықтар) және гефталиттер ақ хунндар деп аталған. Оларға Нусайбинде тұратын кадусийлер де кірген. Каспийлердің кадусийлермен байланысты екенін ескере отырып, нусайбин кадусийлерін, сондай-ақ хиониттер мен гефталиттерді алан және сарир немесе алан және русқа сәйкес келетін хиркан кадусийлерінің немесе каспийлердің мұрагерлері деп санауға болады. Осылайша, ғұндармен шатастырылмайтын және "маскут" немесе "масса ғұндары" деп танылатын "кавказдық ғұндар" Кавказдағы әскери-сауда ошақтарымен байланысты болған гиркандармен байланысты болуы мүмкін. Гефталиттер тайпалары Орталық Азияда, негізінен Каспий маңында және Амударияның жоғарғы ағысында араб және парсы тілінде сөйлейтін авторлар тарапынан хайтал (Табари, Масуди, Фердуси және т.б.) деген атпен аталып келген. Армян тарихшылары гефталиттерді жиі айтып, олардың есімдерін идалян, идал немесе хайтал деп жазған. Ғазар Парпеци (5 ғасырдың соңы) оларды белгілеу үшін гепталь терминін қолданады; Сириялық Михаил (9 ғасыр) тедал және тедальци терминдерін пайдаланады. Маркварт сондай-ақ армян терминін атап өтті – катиск, кадусийлердің гефталиттердің бір атауы ретінде. Маркварттың армян дереккөздерінде жиі еске алынатын кадисени – катискті ақ хунндармен байланыстыратынын атап өту керек. Бұл кадусийлер немесе кадисенилер парсы провинциясы Гератты мекендеген. Бастапқыда Маркварт оларды хиониттер немесе гефталиттер деп санауға күмәнданды, бірақ өз еңбегінде оларды соңғысы деп жіктеді. 400 жыл шамасында Сириялық Антиохиялық жазушы Исаак кудишае Нүсейбин маңында екенін жазған. Нөлдеке оларды күрдтердің туыстары деп санайды, олардың ортақ белгілері көп екенін айтады. Антиохиялық Иоаннның сақталған үзінділерінде кадусийлердің ғұндардың қатарында саналғаны көрсетілген.

The "White Huns", or Hephthalites, were reported by Byzantine, Indian, Chinese, Arab Persian, Armenian, and other written sources. Despite the abundance of information, a number of questions on the history of the states they formed are considered by scientists from different and often opposite points of view. Well informed authors of Chinese chronicles call the regions of East Turkestan (Turfan) the homeland of the Hephthalites. According to this information, the Hephthalites were driven out of there as a result of clashes with the neighboring tribes of the Rouran. Hephthalites were divided into two groups: white huns and red huns. The latter owe their name to red headdresses, red armor, and a red banner. It is still unclear whether these groups were different tribes that were part of a confederation, or whether they were ethnic varieties that were part of a single tribal union. The Hephthalites were an Iranian speaking people. Their language belonged to the East Iranian group but was somewhat different from that of other Iranian speaking peoples. In the Tocharistan possessions, the official state language of the Hephthalites was Bactrian. Bactrian titles are read in the legends of the Hephthalite coins. Hephthalite writing developed on the basis of the Kushan, though few examples have survived. These include an inscription on a shard from Zangtepe, graffiti from Karzdepe, and inscriptions from Afrasiab. Latin and Syrian sources called the Chionites, Kidarites (Kushans), and Hephthalites as White Huns. They also included the Cadusii living in Nusaybin. Considering the identity of the Caspians with the Cadusii, the Nusaybin Cadusii, as well as the Chionites and Hephthalites, can be considered the successors of the Hyrcanian Cadusii or Caspians, corresponding to Alans and Sarir or Alans and Rus in Munajim bashy. Thus, the "Caucasian Huns", who are not confused with the Huns and are identified with "Maskut", or "Massa Huns", can be correlated with the Hyrcanians, who were related to the military–trade colonies in the Caucasus. The Hephthalite tribes are noted in Central Asia, mainly in the Trans Caspian and in the upper reaches of the Amu Darya, by Arab and Persian speaking authors under the name Haital (Tabari, Masudi, Ferdowsi, etc.) Armenian historians repeatedly mentioned Hephtalites, transcribing their name as Idalyan, Idal, or Haital. Ghazar Parpetsi (end of the 5th century) uses the term Heptal for their designation; Michael of Syria (IX century) uses Tedal and Tedaltzi. Markwart also noted the Armenian term katisk – Cadusii, as one of the names of the Hephthalites. It is necessary to point out that Markwart also associates with the White Huns the many times remembered Cadiseni—Katisk of Armenian sources. These Cadusii, or Cadiseni, occupied the Persian province of Herat. Initially, Markwart doubted whether to consider them Chionites or Hephthalites, but in his work, he classified them as the latter. The Syrian writer Isaac of Antioch, writing about 400 AD, mentioned that the qudishaye is near Nusaybin. Nöldeke considered them to be relatives of the Kurds, with whom, in his opinion, they had many similarities. In the surviving fragments of John of Antioch, there is an indication that the Cadusii were counted among the Huns.