Кіріспе

Лоуренс Эдвард Алан Ли (26 маусым 1914 – 13 мамыр 1997) – ағылшын ақыны, романист және сценарийші. Оның ең белгілі туындылары – «Сидр Розибен» (1959), «Мен бір жазғы таңертең шыққанда» (1969) және «Соғыстың сәті» (1991) атты автобиографиялық трилогиясы. Бірінші томда оның Слад аңғарындағы балалық шағы туралы айтылады. Екіншісі – үйден Лондонға кеткені және 1935 жылы Испанияға жасаған алғашқы сапары, ал үшіншісі – 1937 жылғы желтоқсанда Испанияға қайта оралып, Республикалық халықаралық бригадаларға қосылуы туралы.

Ерте өмір және шығармашылық

Ли 1914 жылдың 26 маусымында Глостерширдің Страуд қаласында дүниеге келді, мемлекеттік қызметкер Реджинальд Джозеф Лидің (1877-1947) және Энни Эмилидің (1879-1950) ұлы. 1917 жылы отбасымен бірге Слад ауылына көшіп келді. Бірінші дүниежүзілік соғыста Корольдік Батыс Кент полкінде соғысқаннан кейін Лидің әкесі отбасына қайтып оралмады. Ли мен оның бауырлары анасының туыстарымен жақын қарым-қатынаста өсті, бірақ Ли туыстарын ұнатпады. Оның әпкесі Франсис 1915 жылы, Ли шала бала кезінде үш жасында қайтыс болды. Оның екі бауыры, Джек және Тони, сондай-ақ әкесінің бірінші некесінен туған бес ағасы мен апасы болды. Оның бауыры Джек (1913-2002) кинорежиссер болды; жас кезінде жақын болғандарымен, кейінірек өмірде "25 жыл бойы сөйлеспейтін" болды. 12 жасында Ли Стродтағы Орталық ұлдар мектебіне оқуға түсті. 1928 жылы, 14 жасында жазған жазбасында "Концерттер мен билерге қатысты кездесулер" деп жазды, себебі сол кезде билерде скрипка ойнауға көп сұраныс болды. Ли 15 жасында Орталық мектепті тастап, Стродтағы беделді есепшілер кеңсесінде жұмыс істеді. 1931 жылы ол Сладтан екі шақырым қашықтықтағы Уайтвей колониясын тапты, бұл колонияны Толстойшы анархистер құрған. Бұл оған саяси сананың алғашқы ұғымдарын берді және ол композитор Бенджамин Франкельмен және "Клеомен" кездесті. 1933 жылы ол Буэнос-Айрестен Сладқа көшіп келген "қою қырылған қара шашы бар, ерекше әдемі қыз" София Роджерспен танысты. Лиге үлкен әсер еткен ол кейінірек өмірінде "Бюэнос-Айрестен келген Сладтағы қыз маған испан тілінің бірнеше сөзін үйретті" деп Испанияға баруын айтты. 20 жасында Ли кеңсе кызметкері және құрылысшы болып жұмыс істеді, 1935 жылдың жазында Испанияның солтүстік-батысындағы Виго қаласына кетер алдында бір жыл бойы Лондонда тұрды. Сол жерден ол Испанияны аралап, Андалусия жағалауындағы Альмунекарға дейін жетті. Көбінесе жаяу жүріп, скрипка ойнап, күнкөрісін тапты. Испаниямен алғашқы кездесуі "Мен жаздың ортасында шыққандай" (1969) атты шығармасында баяндалған. Осы кезеңде ол өзін қаржылай қолдаған Вилма Грегори деген әйелмен танысты, сондай-ақ Мэри Гарман мен Рой Кэмпбеллмен кездесті. Ли өнер мамандығы бойынша білім алуды бастады, бірақ 1937 жылы Халықаралық бригаданың еріктісі ретінде Испанияға оралды. Бригададағы қызметі оның эпилепсиясы салдарынан қысқа болды. Бұл оқиғалар "Соғыс сәті" (1991) деген еңбегінде баяндалған. Көптеген дереккөздерге сәйкес Ли Франконың ұлтшылдарына қарсы республикалық армияда шайқасқан. Оның өлімінен кейін Лидің соғысқа қатысуы қиял болған деген мәлімдемелер пайда болды; бұл мәлімдемелер оның жесірі "ақылға сыймас" деп жоққа шығарды. Ли 1937 жылы Корнуоллда Мэри Гарманның үйленген қарындасы Лорна Вишартпен танысты, олардың бірге Ясмин Дэвид деген қызы болды. Вишарттың күйеуі Эрнест қызды өз баласындай тәрбиелеуге келісті; ол кейін суретші болды. 1951 жылға дейін Ли негізінен журналист және сценарий жазушы болып жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол GPO кино бөлімінде (1939-1940) және Crown кино бөлімінде (1941-1943) деректі фильмдер түсірді. 1944-1946 жылдары Ақпарат министрлігінің баспа редакторы болып жұмыс істеді. 1950 жылы Ли әкесі провансальдық, ал анасы Гарман әпкелерінің бірі Хеленге үйленді. Олардың бір қызы болды, Джесси. 1950 жылдан 1951 жылға дейін ол Ұлыбритания фестивалінің бас жазушысы болды, осы қызметі үшін 1952 жылы Ұлыбритания империясының орденінің мүшесі атанды. 1959 жылы "Сайдер с Рози" автобиографиялық романының табысы Лиге толық уақытты тәуелсіз жазушы болуға мүмкіндік берді. Бұл кітап Ұлыбританияның ең танымал кітаптарының бірі болып табылады және мектеп оқушылары үшін ағылшын әдебиетінің оқулығы ретінде жиі қолданылады. Бұл шығарма Лидің жастық шағындағы ауыл өмірінің қиындықтарын, қуаныштарын және қарапайымдығын көрсетеді; оқырмандар автордың ерте өмірін суреттеуін жанды және әсерлі деп санайды. Ли кітапты жазуға екі жыл кеткенін, ал ол үш рет жазылғандығын айтты. Кітаптан түскен қаражатқа Ли балалық шағы өскен Слад ауылында үй сатып алды.

Поэзия

Лидің алғашқы махаббаты әрқашан поэзия болды, бірақ ол ақын ретінде орташа ғана табысқа жетті. Лидің өлеңдері «Глостер Ситизен» және «Бирмингем Пост» газеттерінде жарияланды, ал 1934 жылдың қазан айында оның «Өмір» өлеңі ұлттық газет «Sunday Referee»-дің сыйлығын жеңіп алып, сол газетте жарық көрді. 1940 жылы тағы бір өлеңі Сирил Конноллидің «Горизонт» журналында жарияланды, ал оның алғашқы өлеңдер жинағы «The Sun My Monument» 1944 жылы жарық көрді. Одан кейін «Шамның гүлдеуі» (1947) және «Көп қабатты адамым» (1955) жарық көрді. 1940 жылдардың басында жазылған бірнеше өлең соғыс атмосферасын көрсетеді, сонымен қатар ағылшыл елді мекендерінің сұлулығын бейнелейді. «Көп қабатты адамым» жинағынан «Twelfth Night» өлеңі 1968 жылы американдық композитор Сэмюэл Барбердің аралас хорға арналған шығармасы ретінде жазылды.

Басқа жұмыстар

Басқа шығармаларына Азамат соғысынан 15 жыл өткен соң Андалусияға жасаған сапары туралы "Қысқа арналған роза" кіреді; "Екі әйел" (1983) – Лидің Хелен Гарманның қызы Кэтиге усынуы мен оған үйленуі туралы әңгіме; "Тұңғыш" (1964) – олардың қызы Джессидің (шоқтандырылған Джесси) дүниеге келуі мен балалық шағы туралы; және "Мен ұзақ тұра алмаймын" (1975) – құрастырылған жазбалар жинағы. Ли сонымен қатар саяхат кітаптарын, эсселерді, радио пьесаларын және қысқа әңгімелер жазды. Ол "British Transport Films" үшін "Көктемге саяхат" атты фильмге материалдар жазды.

Құрметтер мен марапаттар

Ли бірнеше марапат алды, оның ішінде Атлантик сыйлығы (1944 жылғы канадтық әдеби сыйлық), Авторлар қоғамының саяхат сыйлығы (1951), Уильям Фойл атындағы поэзия сыйлығы (1956) және В. Х. Смит пен Ұлы сыйлығы (1960) бар. "Жаздың бір күні таңертең шығып кеткенімде" атты туындысында Ли өзі "Кастильо" деп атаған испандық балықшы ауылы Альмунекарда болған уақытын сипаттайды. 1988 жылы Альмунекар тұрғындары Лидің құрметіне ескерткіш орнатты. 2003 жылы Британ кітапханасы Лидің түпнұсқа қолжазбаларын, хаттары мен күнделіктерін сатып алды. Жиынтыққа екі белгісіз пьеса және "Розибен алма суы" романының нұсқалары кіреді, олар кітаптың алғашқы атаулары "Поппимен алма суы", "Дейзибен алма суы" және "Тасталган көлеңке" болғандығын көрсетеді.

Соңғы жылдар

1960 жылдары Ли әйелімен бірге балалық шағындағы үйіне жақын Сладқа оралды және қалған өмірін сонда өткізді. Бірақ көп жылдар бойы ол Челсиде пәтер сақтап, апта ішінде жұмыс үшін Лондонға барып, демалыс күндері Сладқа қайтатын. 1985 жылы BBC1 Wogan шоуында Ли, Сладқа саяхатқа келген балалар "Лори Ли қайда жерленген?" деп жиі сұрайтынын айтты, олар автордың қаза тапқанын болжайтын. Лидің дауысының архивтік жазбасы Карлтон телеарнасының "Cider with Rosie" (1998) фильмінің айтылуы үшін пайдаланылды, ол оның қайтысынан кейін алғаш рет көрсетілді. Сценарийді оның досы Джон Мортимер жазды. Ли 1997 жылдың 13 мамырында 82 жасында Сладта ішек рагынан қайтыс болды. Ол жергілікті шіркеу маңындағы зиратқа жерленген. "Қара сенбі, Қызыл жексенбі" (1956), Луис МакНейс өндірген, BBC үшінші бағдарламасы. "Мен өзімді Адам деймін" (1959), Луис МакНейс өндірген, BBC үшінші бағдарламасы.