Кіріспе

Еуразиялық ағашқа шапшаң (Certhia familiaris) – қалыпты Еуразияда кездесетін шағын тұқымдас құс. Британ аралдарында бұл құс кеңінен танымал, онда ол өз туыстығының жалғыз тірі өкілі және жай ғана ағашқа шапшаң деп аталады. Ол басқа ағашқа шапшаңдарға ұқсас, иілген мүсіні, өрнекті қоңыр үстіңгі жағы, ақшыл астыңғы жағы және ағаш діңдерімен жоғары көтерілуге көмектесетін ұзын, қатаң құйрық қауырсындары бар. Оны ұқсас қысқа саусақты ағашқа шапшаңнан, оның Еуропаның көп бөлігінде таралуымен, әртүрлі әні арқылы оңай ажыратуға болады. Еуразиялық ағашқа шапшаңның Палеарктика аймағының әртүрлі бөліктерінде көбейетін тоғыз немесе одан да көп түршесі бар. Бұл түрдің кездесетін жері – барлық түрдегі орман, бірақ Батыс Еуропада қысқа саусақты ағашқа шапшаңмен қатар кездессе, оны көбінесе қылқан жапырақты орманды жерлерде немесе биік тауларда табуға болады. Ол ағаш қабығының арасында немесе қабық қабықтарының артында ұя салады, мүмкіндігі болса, ұя салу үшін әкелінген алып секвойяларды пайдаланады. Аналық құс әдетте сызықты, қызғылт түсті бес немесе алты жұмыртқа туады, бірақ жұмыртқалар мен балапандарды қарғалар мен сүтқоректілер, оның ішінде қасқырлар шабуына ұшыратуы мүмкін. Еуразиялық ағашқа шапшаң жәндіктермен қоректенеді және ағаш діңдерін тышқан сияқты жоғары көтеріліп, иілген мүсінімен қабықтың арасынан жәндіктерді іздейді. Содан кейін ол ерекше, дүмбілді ұшумен басқа ағаштың түбіне ұшып барады. Бұл құс қыс айларында жалғыз өмір сүреді, бірақ суық ауа райында бірігіп ұялайды.

Сипаттама

Барлық ағашқа шапшаң құстар сыртқы келбеті жағынан ұқсас, жоғарғы жағы жолақты және дақты қоңыр түсті, құйрық жапырақтары және ақшыл астыңғы бөліктері бар кішкентай құстар. Оларда ұзын, қисық мүңкүлер және ұзын, қатаң құйрық қауырсындары бар, олар жәндіктерді іздеп ағаштарды тік өрлеп шығуға көмектеседі. Бірақ егер оларды Еуразиялық ағашқа шапшаңның кіші түрі ретінде сақтаса, оларды Оңтүстік Азияның басқа үш ағашқа шапшаңынан ажырату қажет. Еуразиялық ағашқа шапшаңның қарапайым құйрығы оны ерекше құйрық үлгісі бар, ал оның ақ кеудесі қоңыр кеудесі бар ағашқа шапшаңнан айқын ерекшеленеді. Биноминалды атауы ежелгі грек тілінде Аристотель және басқалар сипаттаған кішкентай ағашта тұратын құс – kerthios және латын тіліндегі familiaris, яғни таныс немесе жиі кездесетін сөздерден алынған. Бұл түр өте ұқсас типтік ағашқа шапшаң түрлерінің бірі, барлығы Certhia туысына жатады. Қазіргі уақытта сегіз түрі екі эволюциялық тарамға бөлінеді: Холарктикалық таралу және Оңтүстік Азия тобы. Холарктикалық топтың әндері көбірек созылады, әрқашан (Қытайдан келген C. familiaris-тен басқа) сырыл немесе үнмен басталады немесе аяқталады. Барлық түрлердің ерекше дауыстау қабілеті бар, ал кейбір кіші түрлері олардың дауыстарының ерекшеліктеріне байланысты түр ретінде қарастырылады. Еуразиялық ағашқа шапшаң солтүстік топқа жатады, сондай-ақ солтүстік америкалық қоңыр ағашқа шапшаң (C. americana), батыс Еуразияның қысқа саусақты ағашқа шапшаңы (C. brachydactyla) және егер ол жеке түр деп есептелсе, Ходгсоннің ағашқа шапшаңы (C. hodgsoni) Гималайдың оңтүстік шетінен де осы топқа жатады. Қоңыр ағашқа шапшаң кейде Еуразиялық ағашқа шапшаңның кіші түрі деп есептелген, бірақ ол қысқа саусақты ағашқа шапшаңға жақын туыс және қазір әдетте жеке түр ретінде қарастырылады. Ходгсоннің ағашқа шапшаңын оның цитохром b мТДН тізбегі мен ән құрылымын зерттеулерден кейін жақында бөліп қарастыру ұсынылды, бұл оның C. familiaris-тен ерекше түр болуы мүмкін екенін көрсетеді. Еуразиялық ағашқа шапшаң өзінің көбейетін аймағының батысы мен оңтүстігінде көшпейді, бірақ кейбір солтүстік құстар қыста оңтүстікке қарай қозғалады, ал тауларда көбейетін құстар қыста төменгі биіктікке түседі. Қысқы көші-қондар мен көбеюден кейінгі таралулар әдеттегі ареалдан тысқары қаңғып кетуге әкелуі мүмкін. Азиялық кіші түрдің қыста көшіп келушілері Оңтүстік Корея мен Қытайда тіркелген, ал атаулы түрі оның көбейетін аймағының батысында Шотландияның Оркней аралдарына дейін тіркелген. Еуразиялық ағашқа шапшаң сондай-ақ Channel Islands (онда қысқа саусақты ағашқа шапшаң жергілікті түр), Майорка және Фарер аралдарында да кездеседі. Кейде ғимараттар мен қабырғалардағы жарықтар пайдаланылады, ал қылқан жапырақты ормандарда жасанды ұялар немесе қақпақтар орнатылуы мүмкін. Бұл түр ұясында Dasypsyllus gallinulae (көкқаздың құты) паразитімен зарарланады. Бұл түрдің жас құстардың тірі қалу деңгейі белгісіз, бірақ ересектердің 47,7% -ы жыл сайын тірі қалады. Типикалық өмір сүру ұзақтығы 2 жыл, бірақ ең көп тіркелген жасы 8 жыл 10 айды құрайды. Бұл құс қыста аралас түрлердің топтарына қосылуы мүмкін, бірақ ол сіркелер мен алтынқұстармен бірге табылған ресурстарды бөліспейді, және тек топтың күшті бақылауынан ғана пайда көруі мүмкін.

Әдет-ғұрыптар

Еуразиялық ағашқа шапшаң құс – кішкентай орман құсы, оның жасырын түсті қауырсыны мен тыныш дауысы бар. Ол тік бағана бойында егеуқұйрықтай секіріп жоғарылайды, қысқа секірістермен ілгерілейді, ал қатты құйрығы мен кең жайылған тырнақтары тіреу ретінде қолданылады. Дегенмен, ол ұялдамайды және адамдардың жанында болуына көбінесе мән бермейді. Оның ерекше, шарлап, толқын тәрізді ұшуы бар, көбелек қанаттарындай шапақтап, кейде жанына қарай сырғып, құлаумен алмасады. Көшіп бара жатқан құстар күндіз де, түнде де ұша алады, бірақ олардың қозғалысының көлемі көбінесе тұрақты популяциялармен жасырылады. Қыста ол жалғыз болады, бірақ суық ауа райында оннан астам құс бірге жабық қуыста тынығады.

Қорғау мәртебесі

Бұл түрдің кең таралған ареалы шамамен 10 млн км² (3,8 млн шаршы миль) құрайды. Оның саны көп, тек Еуропа ғана емес, жалпы саны 11–20 миллион жекелеген өкілге жетеді деп есептеледі. Халық санының өзгеру тенденциясы нақты сандық мәндермен анықталмаған, бірақ түрдің IUCN Қызыл тізіміндегі халық азаюының критерийіне (он жыл ішінде немесе үш буын аралығында 30%-дан астам азаю) жақындасқандығы байқалған жоқ. Осы себептерге байланысты, түрдің қауіп деңгейі ең төменгі деңгейде бағаланады. Ол ареалының көп бөлігінде кең таралған, бірақ ең солтүстік аймақтарында сирек кездеседі, себебі ол суық қыстарға осал, әсіресе ағаштардың мұздануы немесе қатып суынуы салдарынан тамақтануы бұзылса. Түркия мен Кавказда да кеңінен таралмаған. Ареалдың батысында Шотландиядағы Сыртқы Гебрид аралдарына дейін таралып, Норвегияда одан да солтүстікке жылжыды және 1993 жылы Нидерландыда алғаш рет көбейді.