Кіріспе
Далкон қалқаны – Далкон корпорациясы жасаған және А. Х. Робинс компаниясы сатқан жатыр ішіндегі спираль (ІІУ). Далкон қалқаны әйелдердің өте көп санына ауыр денсаулық зиянын келтіргені анықталды, нәтижесінде көптеген сотқа шағымданулар болды, онда сот алқалары өтемақы және залап ақысы ретінде миллиондаған доллар төледі.
The Dalkon Shield was a contraceptive intrauterine device (IUD) developed by the Dalkon Corporation and marketed by the A. H. Robins Company. The Dalkon Shield was found to cause severe injury to a disproportionately large percentage of women, which eventually led to numerous lawsuits, in which juries awarded millions of dollars in compensatory and punitive damages.
Өмірбаян
Далкон қалқанын дәрігер Хью Дж. Дэвис пен инженер-электрик Ирвин Лернер жасаған. Дэвис 1960 жылдары танымал болған халық өсімінің шегіне қатысты теорияның бір бөлігі ретінде әлемдегі халық санының өсуінің салдарына шектеу қоюға мүдделі гинеколог дәрігер болып жұмыс істеді. Ол былай деп жазды: "Халықтың ең жоғары әлеуметтік-экономикалық топтың он пайызы өздерінің фертильдігін бақылау үшін жыныстық қатынас алдында күрделі рәсімдерге бейім, ал ең төменгі әлеуметтік-экономикалық топ мұндай әдістерді қабылдамайды. 1960 жылы Балтимор қаласындағы туылу көрсеткіші осы фактіні көрсетеді. 15-44 жас аралығындағы ең жоғары экономикалық топтағы 1000 ақ нәрестеге 73 туыс келсе, ең төменгі экономикалық топта 133 туыс келді. Осылайша, бала тәрбиелеу жауапкершілігін атқаруға ең нашар дайындықталған халықтың сегменті жылына екі есе көп бала тудырды. Ақ емес топта бұл айырмашылық үш есеге жуық болды". Ол 1964 жылы Джонс Хопкинс ауруханасында отбасылық жоспарлау клиникасын ашты, көптеген пациенттері кедей және афроамерикандық Балтимор тұрғындары болды, бұл Ortho Pharmaceutical Company-ның көмегімен мүмкін болды. 1960 жылдардың соңына қарай олар айына 70-ке дейін спиральдар салды, олардың кейбіреулері Джонс Хопкинс және Ortho жасаған эксперименталдық болды. 1964 жылы ол әртүрлі медициналық құрылғылар бойынша электр инженері Ирвин Лернермен жұмыс істей бастады, ал 1967 жылғы Рождествода олар бірге спираль жасауға бел буды. Олардың жасаған дизайнында жабық орталық бөлігі болды (егер ол іш қуысына көшіп кетсе, ішектерді қысып алу қаупін болдырмау үшін), және оның бетін кеңейту (немесе тиімділігін арттыру) үшін EVA-дан жасалған (FDA азық-түлік қаптамасы үшін мақұлдаған), сондай-ақ оны орын ауыстыру ықтималдығын азайту үшін қанаттар қосылды. Бұл оны алып тастауды қиындатты және мықты жіп қажет етті, олар үшін нейлон қабықшасына енгізілген көп талшықты жіп – Супрамидті қолданды. Бұрынғы спиральдарда бактериялардың стерильді емес қынаптан стерильді жатырға өту мүмкіндігін азайту үшін монофиламентті пластик жіп қолданылған. Бұл тәуекелді басқару үшін олар жіптің екі шетіне түйін байлап, түйіннен өтетін сиялы судың жіппен жоғары көтерілуін тексеру үшін тәжірибе жасады. Ол көтерілмеді, және компания одан әрі сынақтар жүргізбеді.
Сынау
Дэвис 1968 және 1969 жылдар аралығында бір жыл бойы Джонс Хопкинс клиникасын 640 әйелге өзінің Далкон қалқанының әсерін зерттеу үшін пайдаланды. Ол жүктілік көрсеткіші 1,1% құрады, шығару көрсеткіші 2,3% болды, сақталу көрсеткіші 94% және қан кетудің асқынулары азайғанын хабарлады. Бірақ кейіннен бұл зерттеуде көптеген кемшіліктер болғаны анықталды: зерттеу аяқталғаннан кейінгі бес айда жүктілік көрсеткіші 3-5% құрады, статистикалық маңызы бар нәтижелер алу үшін қатысушылар жеткіліксіз болды, ал әйелдердің орташасы 12 айлық зерттеудің 5 айына ғана қатысты; зерттеуден бас тартқан әйелдер нәтижелерге қосылмады; кейбір әйелдер спиральмен сәтті пайдаланғаннан кейін зерттеуге қатысты, ал Дэвис пациенттердің ең құнарлы күндерінде спермицидтерді қолдануды ұсынды. 1968 жылы Лернер патент алуға өтініш берді, ал Лернер, Дэвис және олардың адвокаты Роберт Коэн «Далкон» корпорациясын құрды. Тестілеуден кейін қалқанның мембранасы жұқарып, икемділігі артылды, осылайша оны шығару оңайырақ болды; оның радиуссыздығын арттыру үшін мыс сульфаты қосылды; пластиктің беріктігін арттыру үшін мыс ұнтағы қосылды; сондай-ақ, бала тумаған әйелдерге арналған кішірек нұсқасы жасалды. Мыс сульфатының қосылуы компания үшін мәселе тудырды, себебі сол кезде FDA медициналық препараттарды зерттеуге және бекітуге міндетті болды, ал құрылғыларды емес. Спираль тұтастай алғанда медициналық құрылғы болғанымен, мыс дәрі деп танылды. Бақылаудан қашу үшін Робинс мыс сульфаты тек бейнелеуге көмектеседі деп мәлімдеді. Бұл өзгерістердің тиімділігі құрылғы нарыққа шығар алдында зерттелмеді.
Маркетинг
1970 жылдың ақпан айында Дэвистің Далкон қалқанына қатысты зерттеуі Америка акушерлік және гинекология журналында жарияланды. Ол өзінің бірлескен ойлап табушы екенін немесе құрылғыға қатысты қаржылық мүддесін көрсетпеді, сондай-ақ жарияланғанға дейін сарапшылардың пікірін алған жоқ. Зерттеу журналға жіберілгеннен бастап жарияланғанға дейін бірнеше әйел жүкті болды, нәтижесінде жүктілік деңгейі 3,5%-ға жетті, бұл оны нарықтағы басқа спиральдар мен ауызға қабылданатын контрацептивтерден жақсырақ болғаннан нашарраққа дейін түсірді. 1970 жылы Далкон корпорациясы тағы бір инвестор – Огайо штатының Дефайанс қаласындағы дәрігер J. Earl, M.D. иеленді. Далкон қалқаны сол кезде көптеген қауіпсіздік алаңдатуларына себеп болған контрацепция таблеткаларына қарағанда қауіпсіз балама ретінде насихатталды. Д-р Дэвис 1970 жылы сенатор Гейлорд Нельсон басқарған ауызға қабылданатын контрацептивтердің қауіпсіздігіне қатысты конгресс тыңдауларында – Нельсон тыңдауларында өзі де қатысты. Ол гормондардың жоғары дозалы контрацептивтері қауіпті екенін және таблетканың тиімділігі "көп бағаланғанын" мәлімдеді.
Шығару
1971 жылдың қаңтар айында Dalkon Shield АҚШ және Пуэрто-Рико нарығына шықты, іске қосылған кең ауқымды маркетингтік науқанмен. Медициналық әдебиеттегі алғашқы хабарламалар оның жүктіліктің алдын алу және түсірілу деңгейі бойынша өндіруші жариялаған тиімділік деңгейімен сәйкес келе ме деген күмәнді тудырды, бірақ құрылғының септикалық аборттар мен басқа да қауіпті инфекцияларды қоздыруға бейім екенін анықтауға келмеді.
Ауыр және қиын енгізілген және шығарылған
Дәрігерлер Далкон қалқанын басқа ЖКС-терге қарағанда енгізу қиын және ауыртпалы екенін хабарлады, сондай-шама бір дәрігер 1971 жылы А. Х. Робинс компаниясына: «Мен бұл процедураны әйелдерге жасалған ең жағымсыз манипуляция деп таптым, мен мыңдаған басқа түрлерін орнаттым» деп жазды. 1974 жылға қарай шамамен 2,5 миллион әйел Далкон ішекшелік құрылғысын (Далкон аналық құрылғысын) алған. Сол жылдың маусым айында А. Х. Робинс компаниясының медициналық директоры Британдық медициналық журналына жарияланған хатында компания «септикалық аборттардың көрінеу өсуі» туралы хабардар екенін, оның ішінде төрт өлім жағдайы болғанын, бірақ «Далкон қалқанын пайдалану мен септицемияның пайда болуы арасында тікелей себеп-салдар байланысының куәлігі жоқ» деді. Хатта сақтық шараларын ұсынды, оның ішінде етек кірі жоғалған әйелдерге жүктілік тестін жасау және жүктілік анықталған әйелдерге құрылғыны дереу алып тастау. Сол айда А. Х. Робинс компаниясы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының ұсынысымен АҚШ-та құрылғыны сатуды тоқтатты, бірақ шетелде сатуды жалғастырды. 1974 жылдың қазан айында «Обстетрика және гинекология» журналында септикалық жүктілікке байланысты төрт жағдай туралы есептер жарияланды. 1975 жылы CDC басқа ЖКС-термен салыстырғанда Далкон қалқанының спонтанды түсікке байланысты өлімге әкелу қаупі жоғары екенін көрсететін зерттеу жариялады. А. Х. Робинс компаниясына қарсы 200 000-ға жуық әйел шағымданып, көбінесе жамбас аймағының қабыну ауруларымен және бедеулікпен байланысты талаптармен айналысты. Компания ақырында банкротқа ұшырады. Компания өкілдері жамбас инфекциясының көптеген себептері бар екенін және Далкон қалқаны басқа контрацепциялық құралдарға қарағанда қауіпті емес екенін мәлімдеді. Арыз берушілердің адвокаттары, егер бұл құрылғы болмаса, олар өкілдік еткен әйелдер бүгін сау және бедеу болар еді деп мәлімдеді. CDC ғалымдары екі тараптың да аргументтерінде мәні бар екенін айтты.
Компанияның жауабы
1971 жылы, IUD шығарылғаннан кейін 5 ай өткен соң, сапаны бақылау бөлімінің қызметкері жіптің бактерияларды қынапқа өткізіп жібергенін анықтады, бірақ компания ештеңе өзгертуге бармады. 1974 жылдың маусым айында АҚШ-тың FDA талабымен Robins компаниясы IUD-ді АҚШ нарығынан шығарды, бірақ ол халықаралық нарықта сатыла берді. Сот процестері мен өтемақы төлеулерге кеткен шығын (шамамен миллиардтаған доллар) компанияны 1985 жылдың тамызында банкроттықтан қорғануға (11-тарау) итерді. Банкроттық процедураның бір бөлігі ретінде талапкерлерге арналған 2,5 миллиард долларлық сенім қор құрылды. Банкроттық жағдайдан кейін акция бағасы өсті, ал компания иелері 1989 жылы A. H. Robins компаниясын American Home Products (қазір Wyeth) компаниясына пайдаға сата алды. American Home Products компаниясы сенім қордан жәбірленушілерге арналған 1 миллиард долларға дейін салық жеңілдіктерін алды, сондай-ақ банкротқа ұшыраған компанияны сатып алғандықтан қосымша жеңілдіктерге ие болды. Топтық сотқа қатысқан әйелдердің жартысынан астамы 1000 доллардан кем төленді, бірақ кейбіреулері туа бойында кемістігі бар балаларға байланысты 1 миллион долларға дейін өтемақы алды.
Шетелдік сот істері
Шетелде Далькон қалқаны 1974 жылы американдық нарықтан алынып тасталғаннан кейін де бірнеше жыл бойы сатыла берді. Австралияда компания ішкі жазбаларында сату өкілдеріне АҚШ-тағы мәселелер туралы хабарламалар жіберілді, бірақ бұл ақпаратты "дәрігерлермен әңгімелесу кезінде пайдалануға болмайды" делінді. Ол 1980 жылға дейін орнатыла берді.
ЖКС сатылуына әсері
АҚШ-та спиральдар тиімділігіне, қауіпсіздігіне және төмен құнына қарамастан, әлі де кең таралмаған. «Робинс» компаниясының банкроттығынан кейін фармацевтикалық компаниялар спиральдарға инвестиция жасаудан бас тарды, оларды орал контрацептивтерге қарағанда аз пайдалы және көбірек дау тудыратын деп санады. 1983-1988 жылдар аралығында АҚШ нарығында спиральдар болған жоқ, ал қазіргі спиральдар (жақсы сынақтан өткен, тиімді және қате пайдалану мүмкін емес болса да) қымбат және танымал емес. Көптеген адамдар мұны дәрігерлер мен халық арасында «Далкон қалқаны» туралы естеліктермен байланыстырады.