Кіріспе
Музыкалық үрмелі аспаптар отбасысы. Ағаш үрмелі аспаптар – үрмелі аспаптардың ірі санатындағы музыкалық аспаптар отбасы. Көрінетін мысалдарға флейта, кларнет, гобой, фагот және саксофон жатады. Ағаш үрмелі аспаптардың екі негізгі түрі бар: флейталар және жапырақшалы аспаптар (басқаша айтқанда, жапырақшалы құбырлар). Бұл аспаптар мен басқа үрмелі аспаптардың арасындағы басты айырмашылық – олардың дыбыс тудыру тәсілі. Барлық ағаш үрмелі аспаптарда ауа, жапырақша немесе жиек сияқты өткір жиекке соғылып дыбыс шығарады. Атына қарамастан, ағаш үрмелі аспап тек ағаштан ғана емес, кез келген материалдан жасалуы мүмкін. Басқа материалдардың көп қолданылатын мысалдары: мыс, күміс, бамбук және алтын, платина сияқты басқа металдар. Мысалы, саксофон мыстан жасалғанымен, дыбыс шығару үшін жапырақша қажет болғандықтан, ағаш үрмелі аспаптарға жатады. Кейде ағаш үрмелі аспаптар топырақтан, әсіресе окаринадан жасалады.
Woodwind instruments are a family of musical instruments within the greater category of wind instruments. Common examples include flute, clarinet, oboe, bassoon, and saxophone. There are two main types of woodwind instruments: flutes and reed instruments (otherwise called reed pipes). The main distinction between these instruments and other wind instruments is the way in which they produce sound. All woodwinds produce sound by splitting the air blown into them on a sharp edge, such as a reed or a fipple. Despite the name, a woodwind may be made of any material, not just wood. Common examples of other materials include brass, silver, cane, and other metals such as gold and platinum. The saxophone, for example, though made of brass, is considered a woodwind because it requires a reed to produce sound. Occasionally, woodwinds are made of earthen materials, especially ocarinas.
Флейталар
Флейтада дыбыс цилиндр тәрізді түтікшедегі тесіктің шетімен бағытталған ауа ағыны арқылы пайда болады. Флейталар тұқымын екі кіші топқа бөлуге болады: ашық флейталар және жабық флейталар. Ашық флейтада дыбыс шығару үшін ойнаушыдан өткір жиек арқылы ауа ағынын үрлеу қажет, содан кейін ауа ағыны екіге бөлінеді. Бұл бөлінген ауа ағыны флейтаның ішінара қуысындағы ауа бағанасына әсер етіп, оны қоздырып, дыбыс тудырады. Ашық флейталардың мысалдары – көлденең флейта, панпайпалар және шакухачи. Бұл түрдегі ежелгі флейталар, бамбук флейталар сияқты, көбінесе шөптер, қамыс, бамбук және ойылған ағаш бұтақтары сияқты өсімдіктердің түтікше тәрізді бөліктерінен жасалған. Кейіннен флейталар қалайы, мыс немесе қола сияқты металдардан жасалды. Қазіргі концерттік флейталар көбінесе жоғары сапалы металл қорытпаларынан жасалады, олардың құрамында әдетте никель, күміс, мыс немесе алтын болады. Жабық флейтада дыбыс шығару үшін ойнаушыдан ауаны арнаға үрлеу қажет. Бұл арна ауаны өткір жиекке жеткізетін канал қызметін атқарады. Ашық флейталардағыдай, ауа екіге бөлінеді, бұл жабық флейтадағы ауа бағанасын қоздырып, дыбыс тудырады. Бұл типтегі флейталардың мысалдары – рекордер, окарина және орган түтіктері.
Қамыс аспаптары
Қамысты аспаптар дыбысты ауыздыққа ауа бағыттау арқылы шығарады, бұл қамыстың немесе қамыстардың дірілдеуіне себеп болады. Флейталарға ұқсас, қамыс құбырлары да екі түрге бөлінеді: бір қамысты және қос қамысты. Бір қамысты үрмелі аспаптар қамысты ауыздықтың тесігіне (байлау арқылы) бекітіп дыбыс шығарады. Қамыс пен ауыздық арасында ауа соққанда, қамыс аспаптың ауа бағанасын дірілдетеді, осылайша ерекше дыбыс пайда болады. Бір қамысты аспаптарға кларнет және саксофон жатады. Қос қамысты аспаптар екі мұқият кесілген, кішкентай қамыс бөлігін қолданады, олар негізінен бірге байланған. Дыбыс шығарудың осы түрі неолит кезеңінің ортасы мен соңында пайда болған деп есептеледі; оның табылуы желдің жарылған қамыстың ішінде соққандығын байқауға байланысты болды. Дайын, байланған қамыс аспапқа салынып, екі бөліктің арасынан ауа өткенде дірілдейді (қайтадан, аспап ішіндегі ауа да дірілдейді). Бұл қамыс құбырлары отбасы тағы екі кіші топқа бөлінеді: ашық қос қамысты және қақпақты қос қамысты аспаптар. Ашық қос қамысты аспаптарда қос қамыс тікелей ойнаушының еріндері арасында болады. Бұл отбасыға гобой, кор англез (сонымен қатар ағылшын мүйізі деп те аталады), фагот және әлемдегі шәлдің көптеген түрлері жатады. Ал қақпақты қос қамысты аспаптарда қос қамыс қақпақпен жабылады; ойнаушы осы қақпақтың тесігі арқылы үрлейді, содан кейін ауа қамыстар арқылы бағытталады. Бұл отбасыға құртқа ұқсас аспаптар кіреді. Сыбызғы (бақұра) ерекше қамыс құбырлары болып табылады, себебі олар екі немесе одан көп қос немесе бір қамысты пайдаланады. Алайда, сыбызғы функционалды түрде қақпақты қос қамысты аспаптармен бірдей, өйткені қамыстар ешқашан ойнаушының еріндерімен тікелей жанаспайды. Бос қамысты аэрофондар да ерекше, себебі дыбыс «бос қамыстар» арқылы шығарылады – металл немесе ағаштан жасалған каркас ішінде қатарластырылған кішкентай металл тілшелер. Аспаптың дыбысы үшін қажетті ауа ағыны ойнаушының тынысымен (мысалы, гармоника) немесе домбырамен (мысалы, аккордеон) жасалады.
Қазіргі заманғы оркестрлер мен концерттік оркестрлер үшін жырлы аспаптар
Қазіргі оркестрдің ағаш үскі аспаптар бөліміне әдетте флейталар, гобойлар, кларнеттер және фаготтар кіреді. Қосымша аспаптарға пикколо, кор англез, бас кларнет, E♭ кларнет және контрафагот жатады. Саксофондар да кейде қолданылады. Концерттік оркестрдің ағаш үскі аспаптар бөлімі оркестрге қарағанда әлдеқайда үлкен және әртүрлі болады. Ол әдетте пикколо, флейта, гобой, B♭ кларнет, бас кларнет, фагот, альт-саксофон, тенор-саксофон және баритон-саксофонды қамтиды. Альт флейтасы, кор англез, E♭ кларнет, альт кларнет, контраальт кларнет, контрабас кларнет, контрафагот, сопрано саксофон және бас саксофон да кейде қолданылады.