Кіріспе
Ирландия халқының егемендігін жақтаушы саяси қозғалыс. Ирландиялық национализм – ұлттық саяси қозғалыс, ол ең кең мағынасында Ирландия халқы Ирландияны тәуелді мемлекет ретінде басқаруы керек деп санайды. 19 ғасырдың ортасынан бері ирландиялық национализм көбінесе ұлттық өзін-өзі анықтау және халық егемендігі принциптеріне негізделген мәдени национализм нысанында көрінеді. Ирландиялық национализм Ирландия мәдениетін, әсіресе ирланд тілін, әдебиетін, музыкасын және спортыны дәріптейді. Ол бүкіл Ирландия Ұлыбритания құрамында болған кезеңде күшейді, нәтижесінде 1922 жылы аралдың көп бөлігі Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Ирландиялық националистер 1169 жылы Ирландияға ағылшын-нормандардың басып кіруінен бастап, Ирландиядағы шетелдік ағылшын және кейін британдық үстемдік Ирландия мүдделеріне зиян келтірді деп есептейді. Ирландияның бөлінуі кезінде аралдың көп бөлігі католик және негізінен жергілікті тұрғындардан тұрды, ал елдің маңызды бөлігі, әсіресе солтүстікте, протестанттардан тұрды және олар негізінен 1609 жылы король Джеймс I билік құрған кезде жерді отарлаушылар ретінде келген Ұлыбритания халқынан тарады. Бөліну осы этно-діни сызықтар бойынша жүзеге асты, Ирландияның көп бөлігі тәуелсіздік алды, ал солтүстікке қарасты алты округ Ұлыбритания құрамында қалды. Ирландиялық националистер Ирландияның бірігуін қолдайды.
Irish nationalism is a nationalist political movement which, in its broadest sense, asserts that the people of Ireland should govern Ireland as a sovereign state. Since the mid 19th century, Irish nationalism has largely taken the form of cultural nationalism based on the principles of national self determination and popular sovereignty. Irish nationalism celebrates the culture of Ireland, especially the Irish language, literature, music, and sports. It grew more potent during the period in which all of Ireland was part of the United Kingdom, which led to most of the island gaining independence from the UK in 1922. Irish nationalists believe that foreign English and later British rule in Ireland from the 1169 English Norman Invasion of Ireland onwards has been detrimental to Irish interests. At the time of the partition of Ireland most of the island was Roman Catholic and largely indigenous, while a sizeable portion of the country, particularly in the north, was Protestant and chiefly descended from people of Great Britain who colonised the land as settlers during the reign of King James I in 1609. Partition was along these ethno religious lines, with most of Ireland gaining independence, while six northern counties remained part of the United Kingdom. Irish nationalists support Irish reunification.
Ерте дамуы
Жалпы алғанда, ирланд ұлтшылдығының патрия тұжырымының қайта жаңғыруынан кейін және протестанттық реформация мен католиктік контрреформация идеологиясы арасындағы діни күрес кезінде пайда болғаны қабылданған. 16 ғасырдың осы ерте кезеңінде ирланд ұлтшылдығы католиктік және ирландтық азаматтық бірегейліктің ("сенім және отан") туы астында ортақ мақсатта біріккен, өздерінің жерлерін және мүдделерін Англияның қолдауымен келген жаңа ағылшын протестанттық күштерінен қорғауға үміттенген туған гэльдік ирландтар мен ескі ағылшындардың идеалын білдірді. Бұл көзқарас 12 ғасырдан бері Ирландияға нормандықтардың басып кіргенінен бері ирланд өмірінің ерекшелігі болған гэйл (туған ирландтар) мен гайлл (нормандар) арасындағы ежелгі этникалық бөліністі жеңуге тырысты. Англиядағы протестантизм 16 ғасырғы Тюдорлардың Ирландияны жаулап алуына діни элемент енгізді, себебі көптеген туған гэйлдер мен гиберно-нормандар католик болып қалды. Ирландияның плантациялары көптеген туған католик жер иелерін Англия мен Шотландиядан келген протестант қоныс салушылардың пайдасына иемденді. Сонымен қатар, 1609 жылы басталған Ольстер плантациясы ағылшын және шотланд протестанттарының едәуір бөлігін солтүстік Ирландияға қоныстандырды. Ирландия аристократтары ағылшын үстемдігіне қарсы көптеген науқандар жүргізді. Оның басты мысалы – Хью О’Ниллдің көтерілісі, ол 1594–1603 жылдардағы Тоғыз жылдық соғыс ретінде белгілі болды, мақсаты – ағылшындарды қуу және Ирландияны испан протекторатына айналдыру еді. 1640 жылдары, 1641 жылғы Ирландия көтерілісінен кейін, гэйл ирландтары мен ескі ағылшын католиктерінің коалициясы Үш патшалық соғыстарында күресу үшін де-факто тәуелсіз ирланд мемлекетін құрған кезде маңызды қозғалыс болды (Конфедеративтік Ирландияны қараңыз). Ирландияның Конфедерациялық католиктері, сондай-ақ Килкенни конфедерациясы деп те аталады, Ирландияның Англиядан тәуелсіз патшалық ретіндегі идеясын, бірақ сол монархтың билігінде екенін атап көрсетті. Олар ирланд парламентіне автономия беруді, католиктерге толық құқықтар беруді және католиктерге тиесілі жерлерді тәркілеуді тоқтатуды талап етті. Алайда, Ирландияны Кромвельдің жаулап алуы (1649–1653) Конфедерацияның мүддесіне нұқсан келтірді және ескі католик жер иеленушілер тобының тұрақты түрде иемденуіне әкелді. 1680 және 1690 жылдары ұқсас ирландтық католик монархистік қозғалысы пайда болды, 1688–1689 жылдардағы Даңқты революция кезінде Англияда Джеймс II құлатылғаннан кейін ирландтық католик якобиттер оны қолдады. Якобиттер ирланд католиктерінің автономиялы ирланд парламентінде көпшілік құрауы, тәркіленген католик жерлерін қайтаруы және Ирландияда туған лорд-депутат болуын талап етті. 1640 жылдардағы Конфедерация мүшелеріне ұқсас, якобиттер «ирланд ұлтын» білдіретінін білді, бірақ сепаратистер емес және негізінен барлық ирланд халқына қарағанда жер иеленушілер тобының мүдделерін білдірді. Конфедерация мүшелері сияқты, олар да Ирландиядағы Вильям соғысында (1689–1691) жеңіліске ұшырады. Содан кейін негізінен ағылшын протестанттық үстемдік ирланд үкіметі мен жер иелігін басып алды. Қылмыстық заңдар ағылшын емес адамдарға қарсы кемсітушілік жасады. (Сондай-ақ, Ирландия тарихы 1536–1691 жылдарды қараңыз.) Діни және этникалық бірегейліктің (негізінен рим-католик және гэль) осы үйлесімі, сондай-ақ британдық және протестант күштерінің қолынан айырылу және жеңіліске ұшырау туралы сана, ирланд ұлтшылдығының берік ерекшеліктеріне айналды. Алайда, 16 ғасырғы ирландтық католик қозғалыстарын әрдайым шағын жер иеленушілер мен дін қызметкерлерінің элитасы басқарды. Профессор Кевин Уилан 1760–1830 жылдары қалыптасқан қазіргі католик ұлтшылдық бірегейлігінің пайда болуын зерттеді. Ирландия тарихшысы Марк Кабалл, екінші жағынан, «ерте заманғы ирланд ұлтшылдығы» графтардың қашуынан (1607) кейін «гэль мәдени тұтастығының бұзылмас екендігі, аумақтық егемендік және гэльдік бірегейліктің рим-католик дінін мойындауымен байланысы» тұжырымдамаларына негізделген қалыптаса бастады деп мәлімдейді.
Одаққа дейінгі кезең
XVIII ғасырдағы Ирландияның толыққанды протестант парламенті британдық парламенттен көбірек автономия талап етіп, әсіресе Пойнингс заңын жоюға шақырды, бұл заң британдық парламентке Ирландия үшін заң шығаруға мүмкіндік берді. Оларды Уильям Молиноның ирландтық конституциялық тәуелсіздік туралы жариялаған еңбектерінен туындаған халықтық көңіл-күйдегі қолдау күшейтті, бұл идеялар кейін Джонатан Свифттың «Дрейпиердің хаттарында» бейімделді. Көбірек өзін-өзі басқаруды қалаған парламентарийлер Генри Граттан басшылығымен Ирландиялық патриоттар партиясын құрды, ол 1782-83 жылдары маңызды заңнамалық тәуелсіздікке қол жеткізді. Граттан және «Ирландиялық вигтер» партиясының радикалды топтары 1790 жылдары католиктердің саяси теңдігі және сайлау құқықтарының реформасы үшін күресті. Ол Ұлыбританиямен пайдалы байланысты сақтап қалуды қалады, бұл оның: «Канал [Ирландия теңізі] бірігуге кедері келтіреді; мұхит бөлінуге кедері келтіреді» деген сөзінен жақсы түсініледі. Граттан қозғалысы ағылшын-ирланд азшылығынан шыққан көптеген мүшелері болғандықтан, әмбебап және ұлтшыл сипатта болды. Самуэль Нилсон, Теобальд Вулф Тоун және Роберт Эммет сияқты көптеген басқа ұлтшылдар да 1600 жылдан бері Ирландияға келген плантация отбасыларының ұрпақтары еді. 1770 жылдардағы Граттаннан 1890 жылдарға дейінгі Парнеллге дейінгі ирланд сепаратизмінің көшбасшыларының көпшілігі протестант ұлтшылдары болды. Демократиялық мүдделермен қазіргі заманғы ирланд ұлтшылдығы 1790 жылдары Біріккен ирландтар қоғамын құрумен басталды. Олар католиктер мен пресвитериандарға қарсы кемсітушілікті тоқтатуға және тәуелсіз ирланд республикасын құруға ұмтылды. Біріккен ирландтардың көп бөлігі католик және пресвитериан болды және француз революциясынан шабыттандырылып, сектанттық бөліністерсіз қоғам құруды қалады, олардың жалғасуын елдегі британдық үстемдікке байланыстырды. Олар Франция Республикасымен қолдау алды, ол сол кезде Папалықтың жауы болды. Біріккен ирландтар 1798 жылғы ирланд көтерілісіне жетекшілік етті, ол қанды түрде басылды. Осының нәтижесінде Ирландия Парламенті 1800-01 жылдардағы Одақ актісінде өзін таратуға дауыс берді және одан кейін Ирландия Парламентінің мүшелері Лондонға көшті.
Союздан кейінгі кезең
Осы оқиғалардың нәтижесінде ирланд ұлтшылдығының екі нысаны пайда болды. Олардың бірі – ирланд республикашылдығы деп аталатын радикалды қозғалыс. Ол, 1848 жылы көтеріліс ұйымдастырған «Жас ирландтар» сияқты топтар қолдаған, діни сипаттан ада, теңдік принциптеріне негізделген ирланд республикасын құру үшін күш қолдану қажет деп сенді. Екінші ұлтшыл дәстүр британ үкіметінен жеңілдіктер алу үшін бейбітшілік жолын ұстанды. Екі ұлтшыл дәстүрдің де қолдаушыларының көп бөлігі католиктер болғанымен, Католик шіркеуінің басшылары зорлық-зомбылық әдістері мен діннен алыс идеологиясы үшін республикалық сепаратизмге қарсы болды, ал бейбіт реформалық ұлтшылдықты әдетте қолдады. Дэниел О’Коннелл – орташа бағыттың көшбасшысы. 1820-1840 жылдары Католик қауымдастығы мен «Союзды тарату» қауымдастығының төрағасы О’Коннелл католиктердің толыққанды саяси құқықтарын – католиктердің азаттығын және содан кейін Союзды таратуды, яғни тәждің билігіндегі ирландтық өзін-өзі басқаруды талап етті. Католиктердің азаттығына қол жеткізілді, бірақ өзін-өзі басқару мүмкін болмады. О’Коннеллдің қозғалысы он сегізінші ғасырғы алдыңғыларына қарағанда католиктерге көбірек бейім болды. Бұл қозғалысқа католик дін қызметкерлері қолдау көрсетті, олар Біріккен ирландты айыптап, ирландтықтардың католик дінімен байланысын күшейтті. «Союзды тарату» қауымдастығы арфа сияқты дәстүрлі ирланд символикасын пайдаланды және Тара мен Клонтарф сияқты Ирландия тарихында ерекше маңызға ие орындарда жаппай митингілер өткізді.
Жою қауымдастығы және Жас Ирландия
1845–1849 жылдардағы Ұлы ашаршылық ирланд халқының арасында британ үкіметіне зор ашу-ыза тудырды, себебі ол бір миллионға дейін адамның қазасын болдырмауға күш жеткізбеген деп есептелді. 1860 жылы Италияның бірігуіне қатысты өткізілген плебисциттерге британдықтардың қолдау көрсетуі Александр Мартин Салливанды одақтың күшін жою жөніндегі референдум өткізу үшін "Ұлттық петиция" ұйымдастыруға итермеледі; 1861 жылы Дэниел О'Донахью 423,026 қол жинап, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеді. Ирландиялық Республикалық Бауырластық (IRB) және Фениан Бауырластығы 1858 жылы Ирландияда және АҚШ-та, тиісінше, соғысқа дайын республикашылдар, оның ішінде "Жас Ирландия" қозғалысының мүшелері тарапынан құрылды. Кейіннен, америкалық Азамат соғысының ирландтық ардагерлерінің Канадаға жасаған сәтсіз шабуылдарын ұйымдастырғаннан кейін, ол топтарға бөлініп кетті, ал IRB оның орнына Clan na Gael ұйымын құрды. Ирландияда IRB 1867 жылы қарулы көтеріліс жасауға тырысты, бірақ полицияның тыңшыларының көп болуына байланысты көтеріліс сәтсіз аяқталды. 19 ғасырдың соңында ирландтық ұлтшылдық Ирландияда басым идеологияға айналды, Вестминстердегі Ұлыбритания Парламентіндегі ірі парламенттік партия өзін-өзі басқару үшін бірлескен күшпен науқан жүргізді.
Жер лигасы
Ұлттық сезімнің жаппай жұмылдырылуы Исаак Батттың 1873 жылы құрылған, бірақ аз қолдаушысы болған «Үй билігі лигасының» 1870-ші жылдардың соңында әлеуметтік мәселелерді қабылдауынан басталды, әсіресе жерді қайта бөлу мәселесі. Майкл Дэвитт (IRB мүшесі) 1879 жылы Ирландия жер лигасының құрылтайын шақырып, ауыл шаруашылығы дағдарысы кезінде шаруалардың құқықтары үшін күреске шықты. Кейбіреулер жер мәселесі Ирландияда ұлттық резонанс тудырды дейді, себебі көптеген ирландтық католиктердің пікірінше, 17 ғасырдағы Ирландия плантацияларында протестант ағылшын отарлаушылары олардың ата-бабаларынан жерді әділетсіз тартып алған. Шындығында, 19 ғасырда ирландтық жер иелерінің көп бөлігі ағылшын-ирландтық протестанттар тобынан шыққан. Мұндай көзқарастар Жер лигасының тілі мен әдебиетінде айқын көрінді. Дегенмен, басқалар Жер лигасының тамыры 1850 және 1860 жылдары Лорд Палмерстон үкіметі кезіндегі ауыл шаруашылығының гүлдену кезеңінде құрылған шаруалар бірлестіктерінде жатыр дейді. Олар өздерінің экономикалық жетістіктерін нығайтуға тырысты. 1879 жылғы дағдарыстан және одан кейінгі бағалардың (демек, табыстың) төмендеуінен кейін бұл фермерлер жалға алу ақысының өсуімен және төлемегендері үшін үйден қуылмау қаупімен бетпе-бет келді. Сонымен қатар, батыстағы шағын шаруалар, әсіресе 1879 жылдың суық қысында тағы да ашаршылыққа тап болуы мүмкін еді. Бастапқыда Жер лигасы «үш F» – әділ жалға алу ақысы, еркін сату және жалға алу мерзімінің бекітілуі үшін күресті. 1880-ші жылдардың ортасында ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасы төмендеп, ауа райы нашарлаған кезде, шаруалар 1886–1891 жылдардағы науқан жоспары қозғалысы аясында жалға алу ақысын төлеуден бас тартып, ұйымдасты. Фениандар сияқты белсенді ұлтшылдар жер реформасын қолдау арқылы ұлттық сезімді оятуға болатынын түсінді, осы себепті 1879 жылы IRB әлеуметтік мәселелерді қабылдау туралы шешім қабылдады – «Жаңа бағыт». Clan na Gael ұйымының (Британ парламентін мойындауға қарсы болған) республикашылдары бұл мүмкіндікті Ирландияның өзін-өзі басқаруын талап ету үшін халықты жұмылдыруға пайдалануға тырысты. «Жер соғысы» деп аталған бұл күрес, Ланд лигасының мүшелері Корольдік ирланд полициясының (RUC) шаруаларды күшпен үйден қуу әрекеттеріне қарсылық көрсетуімен күшейді. Бұл толқулардың нәтижесінде британ үкіметі Уильям О'Брайен жазған Ирландия жер актілері арқылы жер иелерінің жерлерін шаруаларға сатуға субсидия берді. Бұл сонымен қатар 1873 жылы «Үй билігі лигасының» негізін салған конституциялық ирланд ұлтшылдары үшін жаппай қолдау базасын құрды. Чарльз Стюарт Парнелл (қарама-қайшылыққа толы, протестант жер иесі) Жер лигасына жетекшілік етті және оның танымалдығын пайдаланып, 1882 жылы жаңадан құрылған Ирландия парламенттік партиясын қолдау үшін Ирландия Ұлттық лигасының құрылысын бастады, оның мақсаты – Үй билігін орнату болды.
Мәдени ұлтшылдық
19-ғасырдың соңынан бастап ирланд ұлтшылдығының маңызды ерекшелігі – ирланд-гейл мәдениетін қолдау болып табылды. 19-ғасырдың соңында кең ауқымды интеллектуалдық қозғалыс – келт жаңғыруы пайда болды. Көбінесе протестант немесе англо-ирланд ағартушылары мен жазушылары бастағанмен, бұл қозғалыс туған ирланд және католик ағартушыларының қиялын баурап алды. "Бірлескен Ирландия", "Апталық жаңалықтар", "Жас Ирландия" және "Апталық ұлттық баспасөз" (1891–92) сияқты мерзімді басылымдар Ирландияның өзгеше мәдени ерекшелігін насихаттауда маңызды рөл атқарды. Жиі үн қосатын ақын Джон Макдональдтың мақсаты – "өз күшіммен Ирландияның азаттығын жеделдету" болды. Ирланд тілін немесе гейл жаңғыруын қолдаған басқа ұйымдар – Гейл лигасы және кейіннен Conradh na Gaeilge. Гейлдік спорт қауымдастығы да осы дәуірде гейл футболын, герлингті және гейл гандболын дамыту үшін құрылды; ол мүшелеріне футбол, регби және крикет сияқты ағылшын спортымен айналысуға тыйым салды. Көптеген мәдени ұлтшылдар ағылшын тілінде сөйлеген, ал олардың ұйымдары ирланд тілінде сөйлейтін аймақтарда немесе Gaeltachtaí-да аз әсер етті, онда тілдің төмендеуі жалғасты (мақаланы қараңыз). Дегенмен, бұл ұйымдар көптеген мүшелерді тартты және 20-ғасырдың басындағы көптеген радикалды ирланд ұлтшылдарының, әсіресе 1916 жылғы Пасха көтерілісінің көшбасшылары Патрик Пирс, Томас Макдонаг және Джозеф Планкетт үшін бастапқы нүкте болды. Басты мақсат – Ирландия мен германдық Англия арасындағы айырмашылықты көрсету болды, бірақ халықтың көп бөлігі ағылшын тілінде сөйлеуді жалғастырды. Мәдени гейлдік аспект нақты саясатқа дейін жеткен жоқ; ұлтшылдар бұрынғы гейл тайпаларының басшыларының ұрпақтарына қызығушылық танытса да, басшылар саясатқа қатыспады және гейл мемлекетін қайта құруға ұмтылысқа көңіл бөлген жоқ.
Жергілікті биліктің басталуы
Парнелл мен Исаак Батт сияқты тағы бірнеше үйдегі басқаруды жақтағандар протестанттар болғанымен, Парнеллдің партиясы көбінесе католиктерден құралды. Жергілікті бөлімшелерде католик дін қызметкерлері партия ұйымының маңызды бөлігі болды. Британиямен одақты қолдаған (юнионистер), негізінен протестанттар және Ольстерден шыққандар, "Үйдегі басқару – Рим үкімі" деген ұранмен үйдегі басқаруға қарсы болды. Сол кездегі кейбір саясаткерлер мен британдықтар бұл қозғалысты радикалды және соғысшыл деп қарады. Сыншылар Чарльз Стюарт Парнеллдің Цинциннатидегі сөзін келтірді, онда ол "нан мен оқ-дәріге" ақша жинап жатқанын мәлімдеді. Ол 1982 жылдың мамырында құпия Ирландия республикалық бауырластығына ант берген деген қауесет болды. Алайда, 29 ирланд депутатының Вестминстерден қуылғаннан кейін Парнеллдің Вестминстерде қалуы (клан мүшелері ирланд ұлттық депутаттарының Дублинде уақытша үкімет құру үшін Вестминстерден кетуін күткен кезде) және 1886 жылы Кампания жоспарына (ауыл шаруашылығының қиындықтарына қарсы агрессивті аграрлық бағдарлама) қолдау көрсетпеуі оны конституциялық саясаткер ретінде көрсетті, бірақ парламентке қысым көрсету үшін агитациялық әдістерді пайдалануға дайын еді. Британ саясатында сайлау құқығының кеңейтілуімен (осымен көптеген ирландтық католиктерге дауыс беру мүмкіндігі берілді) бірге Парнеллдің партиясы британ саясатында маңызды рөл атқарды. Уильям Эварт Гладстон үйдегі басқаруды жақтады, бірақ британ либералдық және консервативтік партияларының көпшілігі оған қарсы болды. Үйдегі басқару Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің құрамындағы ирландтық парламентті білдірмек. Бірінші екі ирландтық үйдегі басқару туралы заң жобалары 1886 және 1893 жылдары Ұлыбританияның Өкілдер палатасына ұсынылды, бірақ оларға қарсы күшті қарсылық болды және екінші заң жобасы консерваторлардың, юионистердің көпшілігі бақылайтын Лордтар палатасында жеңіліске ұшырады. 1891 жылы ажырасу дағдарысынан кейін Парнеллдің құлап қайтысы, ирландтық Рим-католик шіркеуіне Парнеллді көшбасшылықтан шеттету үшін депутаттарға қысым жасауға мүмкіндік берді, нәтижесінде Ирландия партиясы екі фракцияға – INL және INF-қа бөлінді және 1892 жылдан 1898 жылға дейін тиімсіз болды. 1898 жылғы Жергілікті басқару (Ирландия) заңы қабылданғаннан кейін, бұрыннан жоқ округтік кеңестерге кең өкілеттік берілді, бұл ұлтшылдарға алғаш рет жергілікті сайлаулар арқылы жергілікті істерді демократиялық түрде басқаруға мүмкіндік берді, бұрын жер иелері бақылаған "Ұлы қазылар алқасы" арқылы басқарылатын. Сонымен қатар, сол жылы Уильям О'Брайен Біріккен Ирландия лигасының құрылуы, 1900 жылдың қаңтарында Джон Редмонд басшылығымен Ирландия парламенттік партиясының қайта бірігуіне және келесі қыркүйектегі жалпы сайлауда бұрынғы күшіне оралуына әкелді.
Ирландияның ауылды аймақтарының өзгеруі
ХХ ғасырдың алғашқы онжылдығында Ирландияның 60% халқы тұратын ауылдық аймақтарда экономикалық және әлеуметтік дамуда айтарлықтай ілгерілеу болды. 1898 жылы жергілікті басқаруды енгізу арқасында тәжірибелі саясаткерлердің бір тобы қалыптасты, олар кейін 1920 жылдары ұлттық басқаруды өз қолына алуға қабілетті болды. Уильям О'Брайеннің күш-жігерімен қабылданған 1903 жылғы «Жер сатып алу (Ирландия) туралы» заң (Уиндхэм заңы) жер иеленушілікті жойды және мемлекет қаржыландырып, кепілдік берген жерді жалға алушы фермерлерге сатып алуды жеңілдетті. 1914 жылға қарай жерді пайдаланушылардың 75 пайызы Жер комиссиясы арқылы, көбінесе 1903 және 1909 жылғы Жер заңдарына сәйкес, жер иеленушілердің еркін меншігін сатып алып жатты. О'Брайен Ирландияның Жер және Еңбек қауымдастығымен және Майкл Дэвиттің жолын жалғастырған Д.Д. Шиханмен одақтасып, жеңіске жетті. 1906 және 1911 жылғы «Еңбекшілер (Ирландия) туралы» заңдарда Либералдық үкімет 40 000 ауылдық жұмысшыға өздерінің бір акр жері бар коттедждерін иелену үшін қаржы жұмсады. «Бұл әлеуметтік революция деп айтуға болады, және ол елдегі алғашқы ірі ауылдық тұрғын үй жобасы болды, 1921 жылға дейін Еңбекшілер заңдары бойынша 250 000-ға дейін адамға тұрғын үй берілді, олардың көпшілігі 1916 жылға дейін салынды», – деп Ирландияның ауылдық бейнесі өзгерді. Жер реформасы мен жергілікті басқарудың дамуы ирланд ұлтшылдарына өздерінің басқару талаптарын негіздеуге мүмкіндік беретін экономикалық-саяси базаны құрды. Британдық әкімшіліктің кейбір өкілдері бастапқыда мұндай деңгейдегі жер және тұрғын үй реформасына төлеу «мейірімділікпен үйдегі басқаруды өлтіру» саясатының ресми емеуіне тең деп санады, бірақ 1914 жылға қарай Ирландияның көп бөлігі үшін қандай да бір деңгейдегі үкіметтік басқару кепілдендірілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс 1914 жылдың тамызында басталғанда бұл мәселе тоқтатылды. Сол кезеңде Ольстерден тыс қалаларда радикалды ирланд ұлтшылдығының жаңа ошағы пайда болды. 1896 жылы Джеймс Коннолли Дублинде Ирландияның Социалистік-республикалық партиясын құрды. Конноллидің партиясы шағын болды және сайлауда сәтсіздікке ұшырады, бірақ оның социализм мен ирланд республикашылдығының бірігуі республикалық ой-санаға елеулі әсер етті. 1913 жылы «Дублин тоқалдауы» деп белгілі жалпы ереуіл кезінде Коннолли мен Джеймс Ларкин ереуілшілерді полициядан қорғау үшін жұмысшылар жасағын, Ирландияның Азаматтық Армиясын құрды. Бастапқыда қана қорғаныс мақсатында құрылған ИКА Конноллидің басшылығымен революциялық ұйымға айналды, ол Ирландиядағы тәуелсіз Жұмысшы Республикасын құруға бағытталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Коннолли осы мақсатта көтеріліс ұйымдастыруға бел буды.
1912-14 жылдардағы "Үй билігі" дағдарысы
Джон Редмонд пен Ирландия парламенттік партиясы соңында жеңіске жетіп, 1914 жылғы Үшінші үй басқару туралы заң бойынша оны қолға алды. Дегенмен, Ирландияның өзін-өзі басқаруы солтүстік және оңтүстік Ирландияның бөліну мүмкіндігімен шектелді. Бұл идея алғаш рет 1893 жылғы Екінші үй басқару туралы заң жобасында көтерілген болатын. 1912 жылы Үшінші үй басқару туралы заң жобасы Палаталар палатасынан өткеннен кейін, одақтастар «Ольстер келісімі» айналасында бірігіп, оны іске асыруға қарсылық көрсетті. 1912 жылы олар Ольстер еріктілерін құрды, ол Ольстер одағының қарулы күші болды және үй басқаруға күшпен қарсы тұратындарын мәлімдеді. Британ консерваторлары осы ұстанымды қолдады. Сонымен қатар, 1914 жылы Курраг лагерінде орналасқан британдық офицерлер, егер бұйрық берілсе, Ольстер еріктілеріне қарсы қимыл жасай алмайтындарын білдірді. Жауап ретінде ұлтшылдар өздерінің жарымәскери ұйымын – Ирландия еріктілерін құрып, үй басқарудың іске асырылуын қамтамасыз етуге кірісті. 1914 жылы бірнеше ай бойы екі қарулы топ арасында азамат соғысы басталуы мүмкін болды. Тек «Ирландия үшін барлығы» лигасы ғана Ольстерге бөлінуге қатысты түзетулерді болдырмау үшін барлық мүмкін жеңілдіктерді беруді жақтады. Редмонд олардың ұсыныстарын қабылдамады. Өзгертілген үй басқару туралы заң қабылданды және Корольдік келісіммен заңдар жинағына енгізілді, бірақ 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін соғыс аяқталғанға дейін күшіне енбеді. Бұл радикалды республикалық топтарды Ирландияның тәуелсіздігін бейбіт жолмен алу мүмкін емес деген тұжырымға келтірді және солтүстік мәселесіне онша мән бермеді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және Пасхалық көтеріліс
Ирландиялық еріктілер қозғалысы басшылығының Ирландияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қатысты ұстанымы бойынша екіге бөлінді. Көпшілігі Джон Редмондты қолдап, британдықтар мен одақтастардың соғыс күшін атқаруды, соғыстан кейін Үйдегі басқаруды қамтамасыз етудің жалғыз жолы деп санады. Редмонд: «Сіздер Үйдегі басқаруға қарсылық көрсететін Ольстердің қарулы күші ретінде қайта ораласыз» деді. Олар негізгі қозғалыстан бөлініп, Ұлттық еріктілерді құрды және соғыс үшін құрылған жаңа британдық армияның 10-шы және 16-шы дивизияларының ирландиялық полктерінде қызмет еткен 180 000 ирландиялықтың қатарында болды. Ирландиялық еріктілердің аз бөлігі, көбінесе Ирландиялық республикалық бауырластықтың (IRB) мүшелері, соғысты қолдаудан бас тарды және Үйдегі басқаруды қамтамасыз ету үшін қаруларын сақтап қалды. Осы топтың ішіндегі тағы бір фракция соғыс кезінде Ирландияда британдық билікке қарсы көтеріліс жоспарлады. Бұл мәселеде Патрик Пирс, Томас Макдонаг және Томас Кларк ерекше көзге түсті. Бұл адамдар IRB қатарында жасырын түрде әрекет ететін және еріктілердің қалған бөлігіне белгілі емес, осы көтерілісті жоспарлаған ішкі шеңбердің бір бөлігі болды. Еңбек көшбасшысы Джеймс Коннолли, алдымен 1916 жылдың басында Ирландиялық социалистік республикасы үшін жеке көтеріліс ұйымдастыруды көздеген, бірақ IRB-мен күш біріктіруге шешім қабылдады. 1916 жылдың сәуірінде мыңнан астам наразы еріктілер мен 250 Азаматтық армия мүшесі Дублиннің Бас поштасында Пасха көтерілісін бастады және Пасхалық жариялауда Ирландия Республикасының тәуелсіздігін жариялады. Көтеріліс бір апта ішінде басылды, нәтижесінде шамамен 500 адам қаза тапты, олардың көп бөлігі бейбіт тұрғындар болды. Көтеріліс сәтсіз аяқталса да, британдық генерал Максвелл Пирс, Макдонаг, Кларк және Коннолли сияқты көтерілістің он бес жетекшісін атқылады және 3000-ға жуық саяси белсендіні тұтқындады, бұл көтерілісшілердің ісіне кеңінен қоғамдық қолдау көрсетуге әкелді. Осы үлгіге сәйкес, физикалық күшпен республикашылдық күшейді және келесі жеті жылға жуық Ирландиядағы басым күшке айналды, елеулі тәуелсіздікке қол жеткізді, бірақ Ирландияны бөлудің құнына. Ирландия парламенттік партиясы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Үйдегі басқару тоқтатылғаннан кейін беделсізденді, соғыстың 1915 жылдың соңына дейін аяқталады деген сенімде болды, содан кейін Галлиполидегі Геллес және Батыс майдандағы ирландиялық батальондардың ауыр шығындарына ұшырады. Олар Пасха көтерілісіне британдықтардың қатал жауабынан да зардап шекті, олар көтерілісті соғыс кезінде мемлекетке опасыздық ретінде қарастырып, Ирландияда әскери жағдай жариялады. Ирландия партиясы ұсынған орташа конституциялық ұлтшылдық уақыт өте келе Синн Фейнмен ығыстырылды – британдықтар көтеріліске (қате) кінәлаған және кейіннен ирланд республикашылдығының құралы ретінде пайдаланған бұрынғы шағын партия. 1916 және 1917 жылдары Үйдегі басқаруды жүзеге асыруға жасалған тағы екі әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені Ирландия партиясының басшысы Джон Редмонд Ольстерді мәжбүрлеуге болмайды деп қабылдағанда, бөлінуден бас тартты. Ұлыбритания премьер-министрі Ллойд Джордж 1917 жылдың шілдесінде арыстандық конвенцияны құрды, оның мүшелері ұлтшылдар мен юнионистерден тұрады және оларға Үйдегі басқаруды жүзеге асырудың жолын табу міндеті жүктелді. Алайда Синн Фейн Ирландияның толық тәуелсіздігін талқылаудан бас тартқандықтан конвенцияға қатысудан бас тартты. Эдвард Карсон басқаратын Ольстер юнионистері 1916 жылғы көтеріліс Дублиндегі парламентке сенуге болмайтынын дәлелдеді деп, алты Ольстер округін қалған Ирландиядан бөлуді талап етті. 1918 жылдың наурыз айында Редмондтың өлімі және Батыс майдандағы Германияның күшті шабуылы конвенция жұмысын тоқтатты, бұл Ұлыбританияны Ирландияға әскери міндеттілікті кеңейту туралы ойлануға мәжбүр етті. Бұл өте танымал емес еді, оған Ирландия парламенттік партиясы, оның жаңа басшысы Джон Диллон, Ирландия үшін барлық партия, сондай-ақ Синн Фейн және басқа да ұлттық ұйымдар қарсы болды. Нәтижесінде 1918 жылғы әскери міндеттілік дағдарысы туды. Мамыр айында дағдарыс шыңына жеткенде 73 көрнекті Синн Фейн мүшесі Германиямен байланысы бар деген күдікпен тұтқындалды. Бұл екі оқиға Синн Фейн мен еріктілерге қолдаудың кеңінен өсуіне ықпал етті. Қарашада соғыс аяқталды, содан кейін сайлаулар өтті.
Қатысушы сепаратизм және Ирландияның тәуелсіздігі
1918 жылғы жалпы сайлауда Синн Фэйн 73 орын жеңіп алды, олардың 25-і қарсылығыз болмаған, немесе статистикалық тұрғыдан алғанда ирландтық өкілдіктің шамамен 70%-ын құрады, бұл британдық «Бірінші келген жеңеді» дауыс беру жүйесі бойынша болды, бірақ Ольстерде азшылық өкілдікке ие болды. Олар 48 орын үшін өткен дауыс беруде 476 087 (46,9%) дауыс жинады, ал Ирланд парламенттік партиясы (IPP) тек 6 орын үшін 220 837 (21,7%) дауыс жинады, «Бірінші келген жеңеді» жүйесіне байланысты орынның пропорционалды үлесін жеңе алмады. Юнионистер (Юнионист лейбористерімен қоса) 305 206 (30,2%) дауыс берді. Синн Фэйн депутаттары Вестминстердегі орындарын қабылдаудан бас тартты, олардың 27-сі (қалғандары әлі түрмеде немесе денсаулығы нашар болды) 1919 жылдың қаңтарында өз Парламентін – Dáil Éireann құрып, Ирландия Республикасының құрылғанын жариялады. Ирландияның оңтүстігіндегі ұлтшылдар ирландтық өзін-өзі басқарудағы прогреске наразылық білдіріп, шешілмеген және тұрақсыз Ольстер мәселесін елемеуге бейімділік танытты, көбінесе унионистердің соңынан еруден басқа амалы жоқ деп сақты. 1919 жылдың 11 қыркүйегінде британдықтар Dáil-ге тыйым салды, ол бұл кезде тоғыз рет өткен, оны заңсыз жиналыс деп жариялады, Ирландия әлі де Ұлыбританияның бір бөлігі болып қала берді. 1919 жылы Ирландия Республикалық армиясы (ИРА) (бұрынғы Ирландия еріктілері енді осылай аталатын) мен британдық қауіпсіздік күштері арасында партизандық соғыс басталды (Ирландия тәуелсіздік соғысын қараңыз). Бұл науқан ұлтшыл қозғалыстың саяси және әскери жақтары арасында шиеленіс тудырды. Атақты түрде Dáil-ге бағынышты болған ИРА, көбінесе өз бастамасымен әрекет етті. Жоғарғы деңгейде Майкл Коллинз бен Ричард Малкахидің ИРА басшылығы Катал Бругхаға, Dáil-дің қорғаныс министріне немесе Эмон де Валераға, Ирландия Республикасының президентіне, оларға ең көп дегенде бақылаушылық рөл берді. Жергілікті деңгейде Дэн Брин, Шон Мойлан, Том Барри, Шон МакЭон, Лиам Линч және басқалар ИРА басшылығымен, тіпті Dáil-дің өзімен де байланысқа түспеуге тырысты. Бұл тәуелсіздік соғысының зорлық-зомбылығы Синн Фэйн мен Dáil-дің көптеген мүшелері қалағаннан асып кетті. Мысалы, Артур Гриффит күш қолданудың орнына пассивті қарсылықты жақтады, бірақ 1919-1920 жылдары ИРА партизандары мен Корольдік күштері арасындағы зорлық-зомбылық айналымын тоқтатуға оның күші жетпеді. Әскери қақтығыс 1919 жылы аз ғана өлімге әкелді, бірақ 1920 жылдың жазынан бастап Ирландияға жарымәскери полиция күштері, Black and Tans және Auxiliary Division енгізілгеннен кейін үнемі күшейді. 1920 жылдың қарашасынан 1921 жылдың шілдесіне дейін қақтығыста 1000-нан астам адам қаза тапты (оған дейін шамамен 400 адам қаза тапқан).
The Sinn Féin MPs refused to take their seats in Westminster, 27 of these (the rest were either still imprisoned or impaired) setting up their own Parliament called the Dáil Éireann in January 1919 and declared the Irish Republic to be in existence. Nationalists in the south of Ireland, impatient with the lack of progress on Irish self government, tended to ignore the unresolved and volatile Ulster situation, generally arguing that unionists had no choice but to ultimately follow. On 11 September 1919, the British proscribed the Dáil, which had met nine times by then, declaring it an illegal assembly, Ireland being still part of the United Kingdom. In 1919, a guerilla war broke out between the Irish Republican Army (IRA) (as the Irish Volunteers were now calling themselves) and the British security forces (See Irish War of Independence). The campaign created tensions between the political and military sides of the nationalist movement. The IRA, nominally subject to the Dáil, in practice, often acted on its own initiative. At the top, the IRA leadership, of Michael Collins and Richard Mulcahy, operated with little reference to Cathal Brugha, the Dáil's Minister for Defence or Éamon de Valera, the President of the Irish Republic – at best giving them a supervisory role. At local level, IRA commanders such as Dan Breen, Sean Moylan, Tom Barry, Sean MacEoin, Liam Lynch and others avoided contact with the IRA command, let alone the Dáil itself. This meant that the violence of the War of Independence rapidly escalated beyond what many in Sinn Féin and Dáil were happy with. Arthur Griffith, for example, favoured passive resistance over the use of force, but he could do little to affect the cycle of violence between IRA guerrillas and Crown forces that emerged over 1919–1920. The military conflict produced only a handful of killings in 1919, but steadily escalated from the summer of 1920 onwards with the introduction of the paramilitary police forces, the Black and Tans and Auxiliary Division into Ireland. From November 1920 to July 1921, over 1000 people died in the conflict (compared to c. 400 until then).
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландияның құрылғаннан бергі алғашқы жүз жылында унионисттер басымдығы болды, бірақ біріккен Ирландияның құрамында болуды қалайтын үлкен ұлтшыл азшылық та болды. Солтүстік Ирландияда "ұлтшыл" термині католик халқының жалпы тобына немесе орташа әлеуметтік-демократиялық және лейбористік партияның қолдаушыларына қатысты қолданылады. "Ұлтшылдық" бұл шектеулі мағынада зорлықсыз жолмен қол жеткізілген тәуелсіз, біріккен Ирландияны жақтаған саяси дәстүрді білдіреді. Шинн Фейн партиясы ұлтшылдықтың радикалды бағытын "республикалық" деп сипаттайды және ол біршама ерекше саналады, бірақ қазіргі партия конституциялық партия болып табылады және тек бейбіт және демократиялық құралдармен жұмыс істейді. 2016 жылғы 23 маусымда өткен референдумда Солтүстік Ирландиядағы сайлаушылардың 55,8% Ұлыбританияның Еуропалық Одақтың құрамында қалуын қолдады, ал жалпы ел Одақтан шығуға дауыс берді. Солтүстік Ирландиядағы нәтижелерге Солтүстік Ирландия мен Ирландия Республикасы арасындағы қатаң шекараға қатысты алаңдаушылықтар, сондай-ақ Қайырлы жұма келісімін бұзуы мүмкін қатаң шекарадан қорқу себеп болды. 2019 жылдың желтоқсанында, 2020 жылдың ақпанында және 2022 жылдың мамырында үш маңызды оқиға болды. Біріншіден, Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Солтүстік Ирландияда ұлтшыл депутаттар унионисттерге қарағанда көп сайланды (9 ұлтшыл және 8 унионист). Екі айдан кейін Шинн Фейн 2020 жылғы Ирландиядағы жалпы сайлауда ең көп дауыс жинады, осылайша Республикада Fine Gael және Fianna Fáil партияларының 100 жылдық үстемдігіне нүкте қойды, бірақ Daíl-де соңғысынан бір орынға қалып қойды. Соңында, 2022 жылғы Солтүстік Ирландия Ассамблеясының сайлауында Шинн Фейн ең көп мандатты жеңіп алды, бұл Солтүстік Ирландияның 101 жылдық тарихында ұлтшыл партияның алғашқы жеңісі болды. Осының нәтижесінде 2024 жылдың ақпан айында Ассамблеяның алғашқы ұлтшыл бірінші министрі Мишель О'Нилл тағайындалды.