Кіріспе
Бір нәрсе жасау қабілеті Процедуралық білім (әрі қалай істеуді білу, іскерлік білім, кейде практикалық білім, императивтік білім немесе орындалымдық білім деп аталады) – нақты бір міндетті орындау барысында қолданылатын білім. Сипаттамалық білімнен (декларативтік білім, ұсыныс білім немесе "не білу" деп те аталады) өзгешелігі, ол нақты фактілер немесе ұсыныстар туралы білімді қамтиды (мысалы, "Мен қардың ақ екенін білемін"), ал процедуралық білім адамның бір нәрсе жасау қабілетін қамтиды (мысалы, "Мен тесілген дөңгелекті қалай ауыстыруды білемін"). Адам процедуралық білімін ауызша жеткізуге міндетті емес, себебі процедуралық білімге тек әрекетті дұрыс орындауды немесе дағдыны қолдануды білу жеткілікті. Процедуралық білім термині танымдық психология және интеллектуалдық меншік құқығы салаларында да тар, бірақ байланысты техникалық мағыналарда қолданылады.
Procedural knowledge (also known as know how, knowing how, and sometimes referred to as practical knowledge, imperative knowledge, or performative knowledge) is the knowledge exercised in the performance of some task. Unlike descriptive knowledge (also known as declarative knowledge, propositional knowledge or "knowing that"), which involves knowledge of specific facts or propositions (e. g. "I know that snow is white"), procedural knowledge involves one's ability to do something (e. g. "I know how to change a flat tire"). A person doesn't need to be able to verbally articulate their procedural knowledge in order for it to count as knowledge, since procedural knowledge requires only knowing how to correctly perform an action or exercise a skill. The term procedural knowledge has narrower but related technical uses in both cognitive psychology and intellectual property law.
Шолу
Процедуралық білім (яғни, қалай істеу білімі) сипаттамалық білімнен (яғни, нені білу білімі) ерекшеленеді, себебі оны тікелей нақты бір тапсырманы орындауға қолдануға болады. Мысалы, адам мәселелерді шешу үшін қолданатын процедуралық білім, мәселелерді шешу туралы декларативтік білімнен өзгеше, өйткені бұл білім іс-қимыл арқылы қалыптасады. «Қалай білу» мен «нені білу» арасындағы айырмашылықты Гилберт Райл «Mind Concept» атты кітабында қолданып, эпистемологияда кең танымал етті. Бұл – мәселені шешу үшін әрекеттер тізбегін орындау қабілеті. Осы білім түрі нақты мәселелерге байланысты болғандықтан, оны кеңінен жалпылау мүмкін емес. Процедуралық білім мақсатқа бағытталған және мәселелерді шешудегі мінез-құлқына бағыттайды. Процедуралық білім туралы ұғым математикалық білім беру саласындағы зерттеулерде де жиі қолданылады. Осы саладағы процедуралық білімнің маңызды анықтамасы Hiebert және Lefevre (1986) еңбегіндегі «Концептуалды және процедуралық білім: математика мысалы» кітабының кіріспе бөлімінен алынған, онда олар процедуралық білімді екі категорияға бөлді. Біріншісі – жүйедегі жеке символдарды және символдардың қабылданатын комбинациялары үшін синтаксистік ережелерді білу. Екіншісі – математикалық мәселелерді шешудің ережелері мен процедураларынан тұрады. Басқаша айтқанда, олар процедуралық білімді синтаксис, қадамдардың ережелері және символдарды өңдеу ережелері туралы білім ретінде анықтайды. Көптеген студенттердің білімі символдарды өңдеуге қатысты нұсқаулардың тізбегінен құралған болуы мүмкін. Олардың анықтамасына сәйкес, процедуралық білімге алгоритмдер де кіреді, яғни процедуралық қадамдарды белгіленген тәртіппен және қатесіз орындаса, шешімге қол жеткізіледі, бірақ эвристикалар кірмейді, олар абстрактілі, күрделі және терең процедуралық білім болып табылады, және мәселелерді шешуде өте құнды құралдар болып саналады. Сондықтан, Star (2005) процедуралық білімді қайта қарастыруды ұсынды, оған сәйкес, ол Hiebert және Lefevre (1986) еңбегінде айтылғандай, беткей немесе терең болуы мүмкін. Процедуралық икемділікті дамыту бойынша зерттеулер икемділікті терең процедуралық білімнің көрсеткіші ретінде көрсетеді. Беткей процедуралық білімі бар адамдар тек стандартты әдістерді қолдана алады, бұл тиімсіз шешімдерге және жаңа мәселелерді шешуге қабілетсіздікке әкелуі мүмкін. Алайда, терең процедуралық білімі бар, икемді шешім табушылар, әртүрлі жағдайлар мен мақсаттарға сәйкес келетін ең жақсы шешімдерді табу үшін, жиі қолданылмайтын әдістерді де пайдалана отырып, өз салаларында жол таба алады.
Даму
Процедуралық білімнің дамуы әрқашан декларативтік білімнің дамуымен тікелей байланысты. Зерттеушілер бастапқы мәселені шешу кезінде мысалдарға нақты сілтеме жасау қажеттігін, ал қатысушылар таза мысалға негізделген өңдеуден бастайтынын ұсынды. Мысалдар ұқсас мәселенің шешімін көрсетеді және мәселені шешуші мысалдың шешімін ағымдағы мәселенің шешіміне аналогты түрде бейімдейді. Адамдар тіпті ережелер мен принциптерді алғашқыда үйренген кезде де мысалдарға кеңінен сілтеме жасайды. Танымдық дағдыларды меңгергенде, алдымен мысал декларативтік құрылым ретінде кодталады деп есептеледі. Қатысушылар алғашқы мәселелермен сынақтан өткенде, олардың екі мүмкін жауабы бар. Егер мысал олардың үйренген мәселесімен сәйкес келсе, олар жауабын тікелей еске түсіре алады. Әйтпесе, мысалды аналогты түрде кеңейтуі керек. Дегенмен, кейбір жағдайларда процедуралық және декларативтік білімді тәуелсіз түрде меңгеруге болады. Амнезиямен ауыратын науқастармен жүргізілген зерттеулер олардың осы дағдыларды қалай үйренгенін еске түсіре алмай, моторлық дағдыларды меңгеруге қабілетті екенін көрсетті. Сондай-ақ, олар айнаға кері бұрылған сөздерді тиімді оқу және сақтау қабілетін көрсетті, бірақ оларды тануда қиындықтарға тап болды. Бұл процедуралық және декларативтік білімнің нейрологиялық негіздерінің өзгешелігін көрсетеді. Зерттеушілер сондай-ақ кейбір сау адамдардың, амнезиямен ауыратын науқастар сияқты, нақты декларативтік білімсіз елеулі процедуралық білімді меңгергенін анықтады. Декларативтік білім процедуралық тапсырманың орындалуына әсер ете алса да, процедуралық және декларативтік білімдер бөлек меңгерілуі мүмкін. Бір түрлі білімді меңгеру екіншісін құру үшін міндетті емес. Декларативтік білімнің әсері саналы санадан тыс жолдарды белсендіру процесін жеңілдетумен байланысты болуы мүмкін. Егер стимул мақсатты күтілгеннен жоғары дәрежеде болжайтын болса, жолдың белсендірілуіне қосымша белсенді, саналы, назарлы әсердің нәтижесінде жеңілдету деңгейі артады. Сондықтан, егер субъектілер процедураның нақты декларативтік білімін меңгерсе, олар осы білімді процедурадағы келесі элементке қатысты назар күтулерін қалыптастыру үшін пайдалана алады. Қозғалыс тізбегінің басталу уақыты және тізбек элементтерінің арасындағы жауап беру уақыты оның ұзындығымен ұлғаюы мүмкін. Сонымен қатар, жауап беру уақыты құрылатын фразаның мөлшеріне байланысты болуы мүмкін. Фраза неғұрлым үлкен болса, жауап беру уақыты соғұрлым ұзақ болады. Мұндай деректер иерархиялық жоспарларды олардың құрамдас бөліктеріне декодтау немесе бөлшектеу тұрғысынан түсіндіріледі. Оқу қиындықтары мінез-құлық тізбегінің оңайлығымен өзгереді. Соңында, дағдыларды ұзақ мерзімді меңгеру үлкен иерархиялық бірліктер немесе бөліктер құру процесімен сипатталады. Мінез-құлық жоспарын қалыптастыру процесіне келетін болсақ, Розенхаум және басқалар (2007) әрбір кезеңдік қимыл-қозғалыс үшін жоспарлар нөлден құрылмайды, бірақ келесі орындалатын қимыл-қозғалыс тізбегін жаңа орындалған тізбектен ажырату үшін қажетті өзгерістерді енгізу арқылы құрылады деп ұсынды. Моторлық жоспарлау кезекті қажетті моторлық жоспарлардың ерекшеліктерін өзгерту арқылы жүзеге асырылатыны туралы дәлелдер бар. Розенхаум және басқалар (2007) тіпті жеке қозғалыстардың да иерархиялық ұйымдастырылған жоспарлармен бақыланатынын, жоғары деңгейде бастапқы және мақсатты ұстанымдармен, ал төменгі деңгейде мақсатқа өтуді қамтитын аралық күйлермен бақыланатынын анықтады. Кейбіреулер бұл айырмашылықты технологияның жасырын білімі мен ғылымның ашық білімі арасындағы қарама-қайшылық ретінде қарастырады. Тұжырымдамалық білім бізге неге екенін түсіндіруге мүмкіндік береді, сондықтан "қалай істеуді білу" және "неліктен білуді" айырмашылығы туындайды. Тұжырымдамалық білім білім элементтері арасындағы қарым-қатынастарға қатысты, сондықтан оқушылар бұл байланыстарды анықтай алса, олар тұжырымдамалық түсінігі бар екенін көрсетеді. Когнитивтік психологтар декларативтік білім терминін процедуралық біліммен салыстыру үшін қолданады және оны "фактілер туралы білім" деп анықтайды. Дегенмен, декларативтік білім өзара байланысты емес фактілердің жиынтығы болуы мүмкін, ал тұжырымдамалық білім қарым-қатынастарға назар аударады. Декларативтік білім белсенді емес формада, ал процедуралық білім белсенді формада болады, бірақ тұжырымдамалық білім белсенді процестің бөлігі болуы мүмкін. Сондықтан, тұжырымдамалық білімнің тек фактілер жиынтығы емес, технологиялық қызмет туралы ойлауға күш беретін идеялардан тұратынын білу маңызды. Математиканы оқытудан алынған деректер тұжырымдамалық түсініктің процедураларды жасау және қабылдаудағы рөлін көрсетеді. Тұжырымдамалық түсінігі жоғары балалардың процедуралық дағдылары да жоғары болады. Тұжырымдамалық түсінік процедуралық дағдыдан бұрын келеді. Тұжырымдар және процедуралар туралы нұсқаулар процедуралық дағдыны арттыруға әкелуі мүмкін. Тұжырымдамалық білімді арттыру процедура жасауға әкеледі. Дегенмен, бұл қарым-қатынас бір жақты емес. Тұжырымдамалық және процедуралық білім итеративті түрде дамиды, бірақ тұжырымдамалық білім процедуралық білімге керісінен қарағанда көбірек әсер етеді. Тұжырымдамалық нұсқаулар тұжырымдамалық түсінікті арттырды, сондай-ақ дұрыс процедураны жасауға және қолдануға әкелді. Процедуралық нұсқаулар тұжырымдамалық түсінікті арттырды, сондай-ақ нұсқаудан берілген процедураны қабылдауға, бірақ оны шектеулі түрде қолдануға әкелді.
Жасанды интеллект
Жасанды интеллектте процестік білім – интеллектуалды агентке тән білімнің бір түрі. Мұндай білім көбінесе толық немесе жартылай шекті автомат немесе компьютерлік бағдарлама түрінде ұсынылады. Белгілі бір мысал – процестік есептеу жүйесі. Мысалы, ғимарат ішінде қозғалатын мобильді робот үшін, ол «бөлмеге бару» немесе «жол жоспарлау» сияқты процедураларды қамтуы мүмкін. Ал, декларативтік білімге негізделген жасанды интеллект жүйесі ғимараттың картасын және роботтың негізгі әрекеттері туралы ақпаратты (мысалы, алға жылжу, бұрылу, тоқтау) ғана қамтуы мүмкін, ал агенттің мақсаттарына жету үшін осы әрекеттерді қалай қолдану керектігін анықтау домендік тәуелсіз жоспарлау алгоритміне жүктеледі.
Когнитивтік психология
Когнитивтік психологияда процедуралық білім – тапсырманы орындау барысында қолданылатын білім, демек, декларативтік білімнен өзгеше, жеке адам оны оңай айта алмайды, себебі ол көбінесе санадан тыс (немесе жасырын) болады. Көп жағдайда адам процедуралық білімді оның үйреніп жатқанын сезбей-ақ меңгереді. Мысалы, көптеген адамдар нақты бір бетті тартымды немесе нақты бір әзілді күлкілі деп оңай анықтай алады, бірақ олар осы қорытындыға қалай келгенін нақты түсіндіре алмайды немесе тартымдылықтың немесе күлкілі болудың анықтамасын бере алмайды. Бұл мысал процедуралық білім мен «қалай істеуге болады» деген жалпы түсінік арасындағы айырмашылықты көрсетеді, осы айырмашылықты көптеген когнитивтік психологтар мойындайды. Әдетте, біз бір бетті тартымды деп тани алатын адамды тартымды бетті тану білетін адам деп айтпаймыз. Адам лептондардың, кварктардың және т.б. белгілі бір құрамын кестелер ретінде тану қабілетіне ие болмайды. Бетті тартымды деп тану, лептондардың, кварктардың және т.б. белгілі бір құрамын кестелер ретінде тану сияқты, жай ғана істелетін немесе істеуге қабілетті нәрсе. Сондықтан, бұл процедуралық білімнің мысалы, бірақ «қалай істеуге болады» білімінің мысалы емес. Көп жағдайда білімнің екі түрі де санадан тыс болады. Мысалы, когнитивтік психолог Пауэл Левицкийдің зерттеулері процедуралық білімді ковариациялар туралы ақпаратты санасыз өңдеу арқылы меңгеруге болатынын көрсетті.
Білім беру саласы
Сабақта процессуалды білім оқушының алдыңғы білімінің бір бөлігі болып табылады. Формалды білім беру контекстінде процессуалды білім – оқу стратегиялары туралы алынған білім. Бұл оқушының сыныпта қолданатын, мақсатқа жету үшін қолданылатын нақты ережелер, дағдылар, амалдар және амалдар тізбегі болуы мүмкін. Процессуалды білімге мысал ретінде Коули бала математиканы алғаш үйренгенде қолдарымен және/немесе саусақтарымен санауға қалай үйренетінін келтіреді. Біртұтас оқу моделі процессуалды білімнің оқуды тиімдірек етуге, тапсырманың когнитивтік жүктемесін азайтуға көмектесетінін түсіндіреді. Кейбір білім беру тәсілдерінде, әсіресе оқу қиындықтары бар оқушылармен жұмыс істегенде, педагогтар тапсырманы талдап, содан кейін тапсырманы орындау үшін қажетті қадамдар бойынша нақты нұсқаулар береді. Процессуалды білімнің бір артықшылығы – ол тәжірибелік білім, проблемаларды шешу дағдысы, нақты шешімнің шектеулерін түсіну сияқты бірнеше сезімдерді қамтуы мүмкін. Осылайша процессуалды білім көбінесе теориядан басым түседі. Процессуалды білімнің бір шектеуі – оның жұмысқа байланысты болуы. Оның салдарынан, ол декларативтік білімге қарағанда аз жалпылама болады. Мысалы, компьютер маманы компьютер алгоритмін бірнеше тілде немесе псевдокодта білуі мүмкін, бірақ Visual Basic бағдарламашысы сол алгоритмнің Visual Basic-те жазылған нақты іске асырылуын ғана білуі мүмкін. Осылайша, Visual Basic бағдарламашысының тәжірибесі мен білімі, мысалы, Microsoft компаниясының жұмыс орындарында ғана коммерциялық құндылыққа ие болуы мүмкін.
Зияткерлік меншік құқығы
Интеллектуалдық меншік құқығында процестік білім – өнеркәсіптік технологияға қатысты, пайдаланушыға одан коммерциялық пайда алуға мүмкіндік беретін құпия ақпараттың бір бөлігі, кейде оны коммерциялық құпия деп те атайды. Кейбір заң жүйелерінде мұндай процестік білім компанияның зияткерлік меншігі деп есептеледі және компания сатып алынған кезде берілуі мүмкін. Көптеген заңнамаларда бұл интеллектуалдық меншік құқықтарының дербес құрамдас бөлігі болып табылады, бірақ көбінесе оны шектеулі пайдалануға рұқсат беруші тарапқа тиесілі патенттердің немесе тауар таңбаларының пайдалану құқығына берілетін лицензиямен бірге жүреді. Дегенмен, процестік білім тек жарияланбаған құпия ақпараттан ғана тұрмайды; ол пайдалану саласындағы сарапшы үшін жаңа боларлық құпия және оған байланысты құпия емес ақпараттың жиынтығы болып табылады.
Ашылу туралы келісімдер
Біліктілікті берумен байланысты екі түрлі келісім бар: ашу және құпиялылық сақтау келісімдері. Олар негізгі білім беру келісімінің бөлек құрамдас бөліктері емес. Ашу қажеттілігі лицензия алушы фирманың лицензия беруші фирманың қандай нақты, ерекше немесе жалпы білімі бар екенін білуіне байланысты туындайды, бұл келісімге қол қою кезінде лицензия алушыға құнды болады. Ашу сондай-ақ әлеуетті лицензиатқа бар болған жағдайда бәсекелестік ұсыныстардың ішінде таңдау жасауға көмектеседі. Лицензия берушілер мұндай ашуды тек құпиялылық сақтау келісімдері негізінде жүзеге асырады, онда егер лицензия соңында берілмесе, ақпарат алған фирма ашылған білімнің жалпыға белгілі емес немесе ақпаратты алған фирмаға бұрыннан белгілі емес бөлігін жарияламайды және қандай да бір жолмен қолданбайды деген міндеттемелер қарастырылған. Лицензиялық білімге қатысты құпия ақпаратты өз міндеттерін орындау үшін алатын тұлғалар құпиялылық сақтау келісімдерін жасайды. Олардың ішінде лицензиат үшін өсімдік салуды жүзеге асыратын инженерлік фирмалардың қызметкерлері немесе лицензиаттың негізгі қызметкерлері, ашылған деректерге толық қол жеткізе алатын және білім беруге негізделген өсімдікті басқарудағы өз функцияларын орындау үшін осы деректерді пайдаланатын адамдар бар. Бұл келісімдер де құпиялылық сақтау сипатында болады және қажеттілікке қарай білім беру туралы толық немесе қысқартылған анықтаманы қамтиды.
Қызметкерлердің білімі
Англия заңына сәйкес, қызметкерлердің еңбек шарты аяқталғанға дейін адалдық және сенімділік міндеттемелері болады, соның ішінде еңбек аяқталғаннан кейін тек адалдық міндеттемесі сақталады. Қызметкерге қызметтік міндеттерін орындау үшін берілген "білу-қабілетінің" қандай түрлері оның жеке біліміне айналып, бұрынғы жұмыс берушінің құпиясы болмай қалатыны кейде белгісіз болады. Кейбір жұмыс берушілер еңбек шартында қызметкер жұмыстан кеткен кезде қолданылатын белгілі бір мерзімді қарастырады. Осы ақпараттың қандай түрлерін қамтитынын нақты көрсету, егер бұзушылық орын алса, сотта оның күшіне енуінің ықтималдығын арттырады. Мысалы, "Еңбек шартыңыз тоқтатылған кезде, бізбен жұмыс істеген кезеңдегі барлық ақпаратты төрт жыл бойы құпия ұстауыңыз керек" деген талапты қолдау қиын, себебі бұл адам басқа жерде жұмыс табу үшін алған білімі мен дағдыларын пайдалана алуы керек.