Кіріспе

Қылқан жапырақты ағаштар туысы, метасеквоя

Метасеквоя, немесе таңғы қызыл ағаш – тез өсетін қылқан жапырақты ағаштар туысы, қызыл ағаштар деп аталатын қылқан жапырақты ағаштардың үш түрінің бірі. Қазіргі кездегі *Metasequoia glyptostroboides* түрі Қытайдың Хубэй провинциясындағы Личуань ауданында табиғатта өседі. Бұл қызыл ағаштардың ең кішкентайы болғанымен, биіктігі кемінде 50 метрге жетеді. Жергілікті тұрғындар көбінесе осы ағаштан тараған түпкі ағашты *Shuǐshān* (水杉), яғни "су шыршасы" деп атайды, ол жергілікті киелі орынның бір бөлігі болып табылады. 1944 жылы қайта жаңғырылып табылғаннан бері таңғы қызыл ағаш әртүрлі елдердегі парктерінде кездесетін декоративтік ағаш ретінде кең таралды. *Metasequoia*, Калифорнияның *Sequoia sempervirens* (жағалау қызыл ағашы) және *Sequoiadendron giganteum* ( алып секвойя) ағаштарымен бірге *Cupressaceae* отбасының *Sequoioideae* кішіотбасына жатады. *M. glyptostroboides* – туысының жалғыз тірі түрі, бірақ үш қазба түр белгілі. ДНК-талдауының нәтижесінде *Sequoioideae* және басқа бірнеше туыстар бұрынғы *Taxodiaceae* отбасынан *Cupressaceae* отбасына көшірілді.

Палеонтология

Метасекуоя секвойясының қазбалары Солтүстік жарты шардың көптеген аймақтарында табылған; 20-дан астам қазба түрлері сипатталған (кейбіреулері тіпті Секуоя туысына жатқызылған), бірақ қазір олар үш түр ретінде қарастырылады: M. foxii, M. milleri және M. occidentalis. Қалдықтар кеноман кезеңінен бастап белгілі. Палеоцен және эоцен кезеңдерінде Метасекуояның кең алқаптары Ельсмир аралындағы Страткона фиорды және Аксель Хейберг аралындағы (Солтүстік Канада) 80° солтүстік ендіктегі жерлерге дейін тараған. Бұл кезде метасекуоя жапырақты болған болуы мүмкін. Осы кезеңде жоғары ендіктер жылы және тропикалық болғандықтан, жапырақты қасиеті температураның маусымдық өзгеруіне емес, ерекше жарық режиміне жауап ретінде пайда болған деп болжанады. Жазғы үш ай бойы күн үздіксіз сәулеленген, ал қысқы үш ай толығымен қараңғы болған. Сондай-ақ, мәңгі жасылдан жапырақты түрге өту жоғары ендіктерді мекендеуден бұрын болған және Метасекуояның солтүстікте басым болуына себеп болған деген гипотеза бар. Солтүстік Дакотаның батыс аймағындағы Үшінші дәуірге жататын қазбалы өсімдіктердің көп бөлігін құрайтын жойылған Metasequoia occidentalis (кейде Sequoia occidentalis деп аталады) ағаштарының тасқа айналған діңгектері мен түптері де кездеседі. Ағаштар кейіннен креда кезеңінен миоценге дейінгі қабаттарда жақсы зерттелген, бірақ одан кейін қазбалары табылған жоқ. Оның табылуына дейін бұл таксон миоценде жойылған деп есептелген; тірі күйінде табылғанда, ол "тірі қазба" деп жарияланды.

Сыртқы келбеті

Қабығы мен жапырақтары секвойяға ұқсас, бірақ метасекуоя Taxodium distichum (қалпырақ кипарис) сияқты жапырақты, және осыған байланысты, ересек ағаштардың төменгі бөлігінде кең тіреулер пайда болады. Қазіргі кезде өсірілгенде бұл ағаш жылдам өседі, биіктігі 130–150 фут (40–45 м), ал діңінің диаметрі 6 фут (2 м) жетеді (әлі де одан да биік өсу мүмкіндігі бар). Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, 0,4–1,25 дюйм (1–3 см) ұзындығында, ашық, жаңа жасыл түсті, ал күзде қызыл қоңыр түске айналады. Тозаңдану конустары 0,25 дюйм (6 мм) ұзындығында, ерте көктемде ұзын өскіндерде пайда болады; олар тек ысты жазды аймақтарда өсетін ағаштарда ғана пайда болады. Конустар шар тәрізді немесе жұмыртқа тәрізді, диаметрі 0,6–1,0 дюйм (1,5–2,5 см), 16–28 қабықшадан тұрады, төрт қатарға қарама-қарсы жұптарда орналасқан, әрбір жұп көршілес жұпқа тік бұрышпен орналасқан; олар тозаңданудан кейін шамамен 8–9 айда пісіп жетеді. Метасекуоя соңғы 65 миллион жыл бойы морфологиялық тұрақтылықты сақтап келеді: қазіргі метасекуоя глиптостробоидтері кеш креда кезеңінің ата-бабаларынан еш айырмайды.

Тарих

Бұл тұқымдастың қазба қалдықтарын 1939 жылы Шигеру Мики тапқан. 1941 жылы Мики «Метасекуоя» деген ат берген өсімдіктің сипаттамасын жариялады. Сол жылдың қысында қытай ботанигі Тох Ган (干铎) Модаоксиде (磨刀溪; қазіргі кезде Модао (谋道), Личуань округінде, Хубэйде) ерекше үлкен ағаш тапты. Жергілікті тұрғындар бұл ағашты шуй ша (水桫) деп атаған. Қыс болғандықтан ағаш барлық жапырақтарын тоғытқан еді, сондықтан Ган мырза ешқандай үлгі жинамады. 1942 жылы тағы бір ботаник, Жан Ванг (王战) мырза Модаоксиге барып, тірі үлгілерді жинады. Ван мырза бұл ағаштың белгілі Glyptostrobus pensilis (水松) түріне жататынын ойлады және үлгілерді сақтап қойды. 1945 жылы Ван мырза бұл үлгілерді ботаник Ван Чун Ченге (郑万钧) көрсетті. Ченг мырза ағаштың Glyptostrobus pensilis тұқымдасына жатпайтынын, оның жаңа түр екенін анықтады. Содан кейін Ченг мырза оның бір данасын танымал ботаник Ху Сяньсуға (胡仙树), Фан Мемориал биология институтының директорына жіберді. Қытай мен Жапония арасындағы соғыстың қауқабына қарамастан, Ху халықаралық ботаникалық әдебиетті қадағалап отырды. Ху тірі үлгінің Микидің «Метасекуоя» тұқымдасына жататындығын анықтады. Қосымша зерттеулерден кейін Ху мен Ченг 1948 жылдың мамырында «Фан Мемориал биология институтының бюллетенінде» жаңа түрді – Metasequoia glyptostroboides (Hu et Cheng) деп жариялады. «Тірі қазбаның» табылуы әлемдегі ботаниктердің назарын бірден өзіне аударды. Бұл «20 ғасырдағы ботаниканың ең үлкен ашылуы» деп есептелді. 1948 жылы Гарвард университетінің Арнольд Арборетумы Ху мен Ченгтің көмегімен қытай коллекционерлерінің тұқым жинау экспедициясын қаржыландырды. Көп ұзамай тұқымдар әлемнің әртүрлі университеттері мен арбореталарына өсіру сынақтары үшін таратылды. Қазіргі уақытта Хубэйдің Личуань округінің төбелері мен батпақтарында Метасекуояның бірнеше табиғи популяциялары бар. Олардың көпшілігі кішкентай, әрқайсысында 30-дан аз ағаш бар; алайда олардың ішіндегі ең үлкені – Сяохэ аңғарында шамамен 5400 ағаштан тұрады деп есептеледі. Көптеген қылқан жапырақты ағаштардан айырмашылығы, олардың жапырақты болуы қыста көп көлеңке түсірмейтінін білдіреді. Олар Лондон мен басқа да қалаларда көше ағаштары ретінде өсіріледі. Strawberry Fields – Нью-Йорк қаласының Central Park саябағында орналасқан, Битлз тобының мүшесі Джон Леннонға арналған ландшафтық аймақ. Оның солтүстік жағында үш таңғы қызыл ағаш өседі. Ағаштар күзде жапырақтарын тоғытып, әр көктемде жаңадан өсіреді, бұл мәңгілік жаңарудың символы. Ағаштардың биіктігі шамамен жетіп, алыстан көрінеді деп күтілуде. Нью-Йорк қаласындағы Лиз Кристи қоғамдық бағында, East Houston Street көшесінде көрнекті таңғы қызыл ағаш бар. Ағаш 1970 жылдары Лиз Кристинің өзі отырғызған деседі.