Кіріспе

Даулы психиатриялық диагноз

Баяу прогрессивті шизофрения (вялотеку́щая шизофрени́я) – Кеңес Одағында баяу дамумен сипатталатын шизофренияның бір түрі деп есептелгенді сипаттау үшін қолданылған диагностикалық санаты; бұл диагноз шизофренияның немесе басқа психоздық аурулардың белгілері жоқ пациенттерге де қойылды, себебі белгілер кейінірек пайда болады деп болжанды. Оны 1960 жылдары совет психиатры Андрей Снежневский және оның әріптестері жасады және 1989 жылдан бастап коммунизм құлағанға дейін тек КСРО мен бірнеше Шығыс блогы елдерінде ғана қолданылды. Диагноз ғылыми негізсіздігі мен диссиденттерді қудалау құралы ретінде пайдаланылуы себепті ұзақ жылдар бойы жарамсыз деп танылды. Ол Шығыс блогынан тыс жерлерде немесе Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сияқты халықаралық ұйымдарда ешқашан қолданылмаған және мойындалмаған. Бұл Кеңес Одағында психиатрияны саяси мақсатта қолданудың көрнекті мысалы болып саналады. Баяу прогрессивті шизофрения совет психиатрлары қолданған диагноздардың ең танымал және жағымсыз болғаны, себебі ол саяси диссиденттерге қарсы қолданылды. Ауруханадан шыққаннан кейін, баяу прогрессивті шизофрения диагнозы қойылған адамдар азаматтық құқықтарынан, сенімнен және жұмысқа орналасу мүмкіндігінен айырылды. Бұл диагнозды қолдану халықаралық деңгейде айыпталды. Қазіргі Ресейде кеңінен қолданылып келе жатқан Халықаралық аурулар жіктемесінің (ХАЖ 10) 10-шы қайта қаралуының орыс тіліндегі нұсқасында баяу прогрессивті шизофрения енді шизофренияның бір түрі ретінде тізімдемеде жоқ, бірақ ол V тараудың F21 бөлімінде шизотипиялық бұзылыс ретінде сақталған.

Сергей Яргиннің сөзіне сәйкес, баяу прогрессивті шизофрения үшін қолданылатын орыс тіліндегі "вьялотекющая" термині әлі де қолданылуда және қазір мақалалардың ағылшын тіліндегі тұжырымдамаларында "баяу" деп емес, "прогрессивті" деп аударылады.

Теорияның дамуы

"Ауыспалы шизофрения" термині 1930 жылдары Кеңес Одағында доктор Груния Сухарева енгізді. Сухарева алғаш рет 1933 жылғы мақаласында осы терминді пайдаланып, жасөспін шаққа дейін балаларда баяу дамитын шизофренияның бір түрін сипаттады. Сухареваның термині 1940 жылдары шизофрения туралы кеңес оқулықтарында стандартты түрде қолданыла бастады. 1960 жылдары кеңес психиатриясының ең көрнекті теоретигі және КСРО Медицина ғылымдары академиясының Психиатрия институтының директоры, профессор Андрей Снежневский психикалық аурулардың жаңа классификациясын жасады, ол диагностикалық критерийлердің жаңа жиынтығын ұсынды. Снежневский және оның бұл тұжырымдаманы дамытқан әріптестерін кеңес психиатрлары Федор Кондратьев, Сергей Семенов және Яков Фрумкин қолдады. Олардың барлығы "Мәскеу мектебінің" психиатриялық бағытының мүшелері болды. Көптеген сарапшылар бұл идеяның КГБ және Коммунистік партияның тапсырмасымен жасалғанын айтады.

Саяси диссиденттерге қарсы қолдану

Психиатриялық диагноздар, мысалы, баяу шизофрения КСРО-да саяси мақсаттар үшін пайдаланылды; баяу шизофрения диагнозы ең көп совет диссиденттеріне қойылды. Баяу шизофрения диагностикалық санаты диссиденттерді ықпал етуді жеңілдету үшін құрылды және психиатрлардың өзімен-өзін алдауының түбіне жатты, себебі дәрігерлер саяси жүйе атынан қысым құралы ретінде әрекет ететін кезде, олардың санасын тазалау үшін. Американдық психиатр Питер Бреггин "баяу шизофрения" терминінің саяси диссиденттерді әдетте психиатриялық науқастарға қолданылатын дәрілермен қамауға алуды ақтау үшін жасалғанын көрсетті. Сынаушылар Снежневскийдің шизофренияның совет үлгісін (және осы диагнозды) саяси қарсылықты психикалық ауру деп тану үшін жасағанын айтты. Санкт-Петербург қалалық академиялық психиатры, профессор Юрий Нуллер атап өткендей, Снежневский мектебінің тұжырымы психиатрларға, мысалы, шизоидты психопатияны және тіпті шизоидты мінез-құлық белгілерін олардың дамуында кешіккен ерте сатылары ретінде қарастыруға мүмкіндік берді, олар жеке тұлғаға тән емес, керісінше, әртүрлі сыртқы факторларға байланысты болатын тұлғалық ерекшеліктер. Бұл басқа да көптеген жеке басының бұзылыстарына да қатысты. Бұл баяу (неврозға ұқсас, психопатияға ұқсас) шизофренияның диагностикасын едәуір кеңейтті. Көптеген даулы тұжырымдарына қарамастан, бірақ сол кездегі совет ғылымының дәстүрлеріне сәйкес, Снежневскийдің гипотезасы бірден догма мәртебесін алды, кейін басқа салаларда еңсерілді, бірақ психиатрияда берік орнықты. Снежневскийдің догматизмімен байланысты тұжырымы көптеген психиатрлар үшін психологиялық тұрғыдан қолайлы болды, оларды диагноз қою кезінде күмәндерден құтыртты. КГБ-ның жасырын тапсырмасы бойынша мыңдаған әлеуметтік және саяси реформаторлар – совет диссиденттері – баяу шизофрения диагнозы қойылғаннан кейін психиатриялық ауруханаларға қамалды. Снежневскийдің өзі бірқатар танымал диссиденттік істерді анықтады немесе оларға қатысты, және ондаған істе ол Владимир Буковский, Наталья Горбаневская, Леонид Плющ, Микола Плахотнюк және Петр Григоренко сияқты, шын мәнінде психикалық денсаулығы жақсы диссиденттердің заңдық ақылсыздығы туралы комиссия шешіміне жеке қол қойды. Григол Робакидзе университетінің профессоры Реваз Коринтли Снежневский шизофренияның шекарасын кеңейтті, және осыған байланысты психиатриялық ауруханаларда диссиденттерді міндетті, еріксіз емдеуді қолданудың заңдық және теориялық негіздемесі пайда болды дейді.

Диагностиканы қолдану орындары

Глобалды психиатрия бастамасының бас атқарушы директоры Роберт ван Вореннің сөзінше, КСРО-да психиатрияны саяси мақсатта пайдалану кеңес үкіметіне қарсы шыққан адамдардың психикалық ауруға шалдыққан деген тұжырымнан туындады (әлемдегі ең жақсы деп есептелген әлеуметтік-саяси жүйеге қарсы шығудың логикалық себебі болмағандықтан). Жіңішке шизофрения диагнозы осы әрекеттерді түсіндіру үшін құрылған негіз болды. Адамның психикалық денсаулығы нашар дегеніміз не? Барлық құжаттар медициналық кітапханаларда қолжетімді болды. Семен Глузманның естеліктерінде, ол он жылдық үзілістен кейін 1982 жылы Киевке оралғанда, Киев медицина кітапханасында ашық қойылған осы "ғылыми" әдебиеттерді көріп таң қалды, содан соң оқыған "абсурдты нәрселерге" одан да көп таңырды, олар тіпті ғылыми психиатрия терминологиясына да сыймаған. Косачёв және басқа кеңестік психиатрлар сотқа шағымдану мен реформашылдыққа қарсы емдеу туралы мақалаларында және диссертацияларында сотқа шағымданушы және реформашыл адамдарды, кісі өлтірушілерге арналған психиатриялық ауруханаларда міндетті түрде емдеуді ұсынды:

Батыс сын-пікірлері

Батыс елдері 1970-ші жылдардың ортасында Ресей халқында шизофренияның жоғары көрсеткіштері туралы хабардар болғаннан кейін, баяу шизофрения және оның саяси мақсатта қолданылуы туралы білді. Снежневскийге Батыста психиатриялық зорлық-зомбылықтың мысалы ретінде шабуыл жасалды. Ол саяси мақсаттар үшін өзгертіліп бұрмаланатын диагностика жүйесін әдейілеп жасады деп айыпталды. Америкалық психиатр Алан А. Стоунның сөзіне қарағанда, Батыстың кеңес психиатриясын сынауы Снежневскийдің өзіне қатысты, себебі ол "реформашылдық" сияқты белгілер үшін баяу шизофрения диагнозын қоюға жауапты болды.

Посткеңестік елдерде қайталану

2010 жылы Ресейдің тәуелсіз психиатриялық қауымдастығының президенті Юрий Савенко, 1972 жылы жарық көрген «Параноия мәселесі» және 1987 жылы жарық көрген «Үздіксіз баяу шизофрения» монографияларының авторы, профессор Анатолий Смулевичтің бұрынғы рөлін қайтадан атқара бастағанын ескертті, бұл монографиялар баяу шизофренияның гипердиагностикасына ықпал еткен еді. Оның ықпалымен терапевтер антидепрессанттар мен антипсихотиктерді кеңінен қолдана бастады, бірақ көбінесе психиатрлармен кеңеспей, тиісті емес жағдайларда және дозаларда. Бұл жағдай фармацевтикалық фирмалар үшін үлкен жаңа нарық ашты, сонымен қатар психикалық аурулармен азаматтардың интернистерге ағынына себеп болды. Медицина ғылымдарының докторы, психиатрия профессоры Цезарь Короленко мен психология ғылымдарының докторы Нина Дмитриева бірлескен кітабында Смулевичтің баяу шизофренияның клиникалық сипаттамасының өте тұйық екенін, және психопатологиясы жоқ адамдарда кездесетін психикалық жағдай мен құбылыстардың барлық мүмкін өзгерістерін қамтитынын атап өтті: эйфория, гипербелсенділік, негізсіз оптимизм, ашушаңдық, өршілдік, сезімталдық, жеткіліксіздік және эмоционалдық тапшылық, конверсиялық және диссоциативтік симптомдары бар истериялық реакциялар, балалық шаққа қайта оралу, оппозициялық фобиялық күйлер және жалқылық. Қазіргі уақытта шизофренияның гипердиагностикасы, әртүрлі эзотерикалық секталардың танымалдылығының артуымен байланысты туындаған шизофренияға ұқсас психоздардың көптігіне байланысты ерекше теріс салдарға алып келуде. Олар медитация, сезімдерді жоғалту, ырғақты қозғалыстармен арнайы жаттығулар жасайды, бұл терең сана-сезімді тікелей ынталандырады және осылайша негізінен қайтымды психоздардың дамуына әкеледі. Смулевич үздіксіз баяу шизофрения диагнозын, әсіресе, сыртқы келбеті мен өмір салтына негіздейді және жағымсыз өзгерістердің клиникалық картинасында ақыл-ой белсенділігін сақтау (кейде жоғары жұмысқа қабілеттілік) және манеризм, сыртқы келбеті мен өмір салтының ерекшелігі арасындағы қарама-қайшылықты баса көрсетеді. 2014 жылғы сұхбатында Анатолий Смулевич: «Қазір бәрі сәл өзгеше болды, баяу шизофрения шизотипілік бұзылысқа айналды, және т.б. Менің ойымша, бұл [Снежневскийдің] оқуының соңы емес, өйткені біраз уақыттан кейін бәрі қайтадан қалыпқа келеді, бірақ бұл қарапайым қайталау емес, жаңа бағыт алады», – деді. 2009 жылы Сербский орталығының сол кездегі директоры Татьяна Дмитриева BBC орыс қызметіне: «Қазір диагноз тек халықаралық классификация бойынша қойылады, яғни ХБС-10. Бұл классификацияда баяу шизофрения жоқ, сондықтан бұл диагноз ұзақ уақыттан бері қойылмайды», – деді. Алайда, 2012 жылы Украинаның психиатриялық қауымдастығының президенті Семен Глузманның «Азаттық» радиосына берген сұхбатына сәйкес, Украинада баяу шизофрения диагнозы енді қолданылмаса да, Ресейде, оның білетініне қарағанда, бұл диагноз әлі де бар және ол Болоткалық алаңдағы сотталғандардың бірі Михаил Косенкоға қойылған. Прокуратураның оны мәжбүрлі түрде ауруханаға жатқызу туралы ісі соңғы 12 жыл бойы емделген баяу шизофрения диагнозының расталуына негізделген, 2013 жылға дейін Сербский орталығының сарапшылары диагнозды параноидальды шизофренияға өзгерткенге дейін, олар Косенконы тексеріп, сотты оны психиатриялық ауруханаға мәжбүрлі емдеуге жіберуге көндірді. Сербский орталығын басқаратын және Ресей Федерациясы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің бас психиатры Зураб Кекелидзе Косенконың баяу шизофрениямен ауыратынын растады. Ресейдің тәуелсіз психиатриялық қауымдастығының Снежневский мектебінің доктринашысы Владимир Ротштейннің 2007 жылғы мәтініне берген түсінігіне сәйкес, психиатриялық стационарлық мекемелерде реформаторлық ұсыныстармен ауыратын жеткілікті науқастар бар, оларға мәжбүрлі ем қажет. 2012 жылы реформаторлық ұсыныстар «Психиатрия: Ұлттық нұсқаулықта» психикалық бұзылудың белгісі ретінде айтылды. Сол жылы Владимир Пашковский өзінің баяндамасында 300 науқастың 4,7 пайызында реформаға деген ұсыныстармен ауыратынын хабарлады. Ресейлік социолог Александр Тарасов жазғандай, «сен және барлық таныстарың біздің елімізде тек Анатолий Чубайс немесе Герман Греф сияқты адамдар ғана реформа жасауға қабілетті екенін мәңгілікке білу үшін ауруханада емделетін боласыңдар». «Басқа Ресей» саяси партиясының бұрынғы мүшесі Раймондс Крумгольдс өзінің «реформаторлық ұсыныстары» болғандықтан тексерілгенін айтты, бұл баяу прогрессивті шизофрения деген болжамға әкелді. 2012 жылы Тювина мен Балабанова бірлескен баяндамасында сульпиридті баяу прогрес...