Кіріспе
Арктикада тіршілік ететін теңіз сүтқоректілерінің бір түрі – балдырша (Erignathus barbatus), сондай-ақ «төрт қанатты» есіммен де белгілі, Арктика мұхитында және оның жанында кездесетін орташа өлшемдегі қанатты сүтқоректі. Оның туыс атауы екі грек сөзінен (эри және гнатхос) шыққан, олар оның ауыр жағына сілтеме жасайды. Линей атауының екінші бөлігі «сақалды» дегенді білдіреді және оның ең ерекше белгісі – көзге түсетін және өте көп мұрттарын көрсетеді. Құрғағанда, осы мұрттар өте әдемі түрде иіледі.
The bearded seal (Erignathus barbatus), also called the square flipper seal, is a medium sized pinniped that is found in and near to the Arctic Ocean. It gets its generic name from two Greek words (eri and gnathos) that refer to its heavy jaw. The other part of its Linnaean name means bearded and refers to its most characteristic feature, the conspicuous and very abundant whiskers. When dry, these whiskers curl very elegantly,
Сипаттама
Бұл құлақсыз тұмсықтың ерекшелігі – төртбұрышты алдыңғы қанаттары және тұмсығындағы қалың қылдар. Ересектердің түсі сұрғылт қоңыр, арқасы қараңғырақ; сирек жағдайда арқасында әлсіз дақтар немесе бүйірлерінде қара дақтар кездеседі. Кейде беті мен мойны қызғылт қоңыр түсті болады. Бағалы тұмсықтардың балалары шаң-қоңыр түсті терімен және арқасы мен басында шашыраңқы ақ дақтармен туады. Phocinae қосымша тұқымындағы бағалы тұмсық екі жұп сүт безіне ие, бұл ерекшелік монах тұмсықтарымен ортақ. Бағалы тұмсықтың мұрынынан құйрығына дейінгі ұзындығы шамамен және салмағы -ге жетеді. Аналық тұмсық еркектен ірілеу, яғни олардың арасында жыныстық диморфизм байқалады. Бағалы тұмсықтар, сақиналы тұмсықтармен бірге, ақ аюлардың маңызды тамақ көзі болып табылады. Олар Арктика жағалауындағы инуиттер үшін де маңызды тамақ көзі. Инуит тілінде осы тұмсықтың атауы ugjuk (көпше түрі: ugjuit) немесе oogrook немесе oogruk. Инуиттер тамақ және жарық үшін сақиналы тұмсықты артық көретін; етін жеп, майын кудликте (тас шамда) жағатын. Бағалы тұмсықтың терісі қарапайым теріден берік, оны аяқ киім, қамшы, итке арналған шананың баулары, ағаштан жасалған қайық – Умиакты жабу және тупик деп аталатын жазғы шатырлар жасау үшін пайдаланған. Бағалы тұмсықтың денесіндегі майдың құрамы шамамен 25–40% құрайды.
Тарату
Арктикалық және субарктикалық аймақтарда сақалды теңіз түлкілері кездеседі. Тынық мұхитында олар Арктикадағы Чукчи теңізінен бастап, оңтүстікке қарай Беринг теңізіне дейін созылып, Аляска жағалауындағы Бристоль шығанағынан Ресей жағалауындағы Охот теңізіне дейін, бірақ Жапонияның солтүстік жағалауын қоспағанда, және Канаданың Арктикалық архипелагында таралған. Атлантика мұхитында сақалды теңіз түлкілері Исландияның солтүстік жағалауында, Гренландияның шығыс және батыс жағалауларында, сондай-ақ Канаданың Лабрадорға дейінгі оңтүстік жағалауында кездеседі. Әдетте олардың таралған аймағы субарктикалық аймақтармен шектеліп қойылса да, сақалды теңіз түлкілері Жапония мен Қытайда, тіпті Германия, Нидерланды, Ұлыбритания, Франция, Испания және Португалия сияқты өте оңтүстік елдерде де кездескен. Олар жұмсақ түпті шөгінділерде тіршілік етеді. Ересек түлкілер көбінесе терең суға түспейді, жағалаудың терең емес бөліктерін ұнатады. Бірақ бір жасқа дейінгі балалары тереңге жүзе алады. Жаз айларында жүргізілген зерттеулерде олардың анемон, теңіз қызанағы және көп қылтанды құрттар сияқты омыртқасыз жәндіктермен қоректенетіні анықталды.
Көбейту және өмір сүру циклі
Жылы маусымда сақалды тюлендер туады. Канаданың Арктика аймағында тюлендердің тууы мамыр айында жүзеге асады. Оңтүстікке қарай, Аляскада, көбінесе балалар сәуір айының соңында дүниеге келеді. Балалар шағын, қозғалмалы мұз жалаңдарында, көлденең суларда туылады, әдетте салмағы шамамен ... килограмм болады. Олар туылғаннан кейін бірнеше сағаттан соң ғана суға енеді және тез білікті жүзушілерге айналады. Аналары 18–24 күн бойы балаларды күтеді, осы уақыт ішінде балалар күніне орташа есеппен ... килограммға дейін өседі. Осы кезеңде балалар күніне орташа есеппен ... литр сүт ішеді. Сүтінен айырылған кезде балалар шамамен ... килограммға жетеді. Балалар сүтінен айырылар алдында, жаңа жұптасу циклі басталады. Аналықтар сүттену кезеңінің соңында жұмыртқалайды, бірақ қажет болған жағдайда оларды қорғауға дайын күйде балаларының жанында қалады. Жұптасу маусымында еркек тюлендер «ән шырқайды», ұзақ, созылған, дірілдеген дыбыс шығарады, ол соңында зарлы немесе көңілсіз дем шығарумен аяқталады. Бұл дыбыс аналықтарды тартуы мүмкін, немесе еркектер өз аумағын немесе көбеюге дайындығын жариялау үшін пайдалана алады. Еркектер бір жылдан екінші жылға дейін бірдей аумақтарды иеленеді. Арктикалық сүтқоректілердің көптеген түрлері сияқты, сақалды тюлендер де кешіктірілген ұрықтану деп аталатын көбею стратегиясын қолданады. Бұл бластоцист ұрықтанғаннан кейін екі ай бойы имплантацияланбайды, көбінесе шілдеде имплантацияланады дегенді білдіреді. Осылайша, тюленнің жалпы жүктілік мерзімі шамамен он бір айды құрайды, бірақ оның белсенді жүктілік мерзімі тоғыз айға созылады. Сақалды тюлендердің табиғи жауына ақ аюлар жатады, олар осы тюлендерді маңызды тамақ көзі ретінде пайдаланады. Көк киттер де осы тюлендерді жейді, кейде оларға жете алу үшін мұз жалаңдарын құлатады. Морждар да осы тюлендерді, негізінен балаларды жейді, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Сақалды тюлендердің 31 жылға дейін өмір сүретініне сеніледі.
Just before the pups are weaned, a new mating cycle takes place. Females ovulate at the end of their lactation period, but remain close to their pups, ready to defend them if necessary. During the mating season, male seals will "sing", emitting a long drawn out warbling note that ends in a sort of moan or sigh. This sound may attract females, or may be used by the males to proclaim their territory or their readiness for breeding. Males occupy the same areas from one year to the next. Like many Arctic mammals, bearded seals employ a reproductive strategy known as delayed implantation. This means that the blastocyst is not implanted for two months after fertilization, most often becoming implanted in July. Thus, the seal's total gestation period is around eleven months, though its active gestation period is nine months. Natural predators of the bearded seal include polar bears, who rely on these seals as a major food source. Killer whales also prey on these seals, sometimes overturning ice floes to reach them. Walruses also eat these seals, mainly pups, but such predation is rare. Bearded seals are believed to live up to 31 years.
Дауыстау
Беардтық иттің шығаратын дыбыстары өте ерекше, мүмкін, оның себебі олардың трахеясы Солтүстік Тынық мұхитының басқа фосидтерінен өзгеше болуында. Трахеядағы сақиналардың көпшілігі толық емес, тек екі ұшын жалғайтын жарғақ бар. Беардтық иттің дыбыстары әдетте бір минут немесе одан да көп уақытқа созылатын, тербелісті ыңқылдан тұрады, одан кейін қысқа, терең зар шығады. Бұл "ән" көбінесе жиі қайталанады. Беардтық иттер наурыздың соңынан маусымның соңына дейін ерекше дыбыстар шығарады, ал мамыр мен маусымның соңында ырғақтылығы төмендейді. Бұл мерзім олардың көбею және бала туу маусымымен сәйкес келеді, ол сәуірден мамырға дейін жалғасады. Беардтық иттің қайталамалы және таратылатын дыбыстары зерттеушілерді олардың қарым-қатынас үшін пайдаланылатынына, әсіресе жұптасу және көбею кезеңінде қолданылатынына сендіреді. Еркектер осы дыбыстарды жұптасу аумақтарын белгілеу және өздерінің жарамдылығын көрсету үшін пайдаланады. Барлық беардтық иттер Теңіз сүтқоректілерін қорғау туралы заңмен қорғалады және IUCN оларды жойылу қаупі бар "ең аз алаңдатушы" түр ретінде жіктейді. Олардың негізгі жыртқыштары – ақ аюлар, бірақ көбінесе 2 жастағы балалар туған орнында шабуылға ұшырайды, ал үлкен жасөспірімдер мен ересектер көбінесе зардап көрмейді. Климаттың өзгеруіне байланысты теңіз мұзының жоғалуы және жемнің азаюы сияқты факторлар болашақта беардтық иттің популяциясына кері әсер етеді. Сондықтан түрдің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін оның мониторингі және адам қызметінің оған тигізетін әсерлерін бақылау өте маңызды.
Эволюциялық тарих
Бородақты түлендердің қазба қалдықтары ерте және орта плейстоценге дейін сонау саналады. Бұл ертедегі қазбалар Англия, Аляска, Швеция сияқты солтүстік аймақтарда, сондай-ақ Солтүстік теңіз және Шамплейн теңізінде табылды. Барлық нағыз түлендер сияқты, бородақты түлендер де Pinnipedia кладындағы үш отбасының бірі – Phocidae отбасына жатады, оған Otariidae және Odobenidae отбасылары да кіреді. Пинипедтердің 27-25 миллион жыл бұрын, олигоцен кезеңінің соңында пайда болғаны есептеледі. Пинипедтердің эволюциясына қатысты бір гипотеза – пинипедтер дифилетикалық топ, ал отариидтер мен одобенидтер аюларға, ал фоцидтер – мысықтарға жақын мустелидтерге жақын. Тағы бір гипотеза бойынша, пинипедтер – жалғыз атадан тараған монофилетикалық топ. Бұл гипотеза дифилетикалық гипотезаға қарағанда филогенетикалық талдаулармен көбірек расталды. Мұндай зерттеулердің бірі фоцидтердің отариидтер мен одобенидтердің ортақ ата-бабасына жақын туыс таксондар екенін көрсетеді.