Роберт Хелпманн: Австралиялық биші, актер және режиссердің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Австралиялық биші, актер, театр режиссері және хореограф (1909–1986)

Сэр Роберт Мюррей Хелпман CBE (Хелпман, 9 сәуір 1909 – 28 қыркүйек 1986) – австралиялық балет бишісі, актер, режиссер және хореограф. Австралиядағы алғашқы жұмысынан кейін 1932 жылы Ұлыбританияға көшті, онда Нинетт де Валуаның басшылығымен «Вик Уэллс балетіне» (қазіргі «Корольдік балет») қосылды. Ол компанияның жетекші бишілерінің біріне айналып, Алисия Марковамен, кейін Марго Фонтейнмен бірге биледі. Компанияның бас хореографы Фредерик Эштон Екінші дүниежүзілік соғысқа әскери қызметке шақырылғанда, Хелпман оны алмастырды, сонымен қатар бас биші ретінде де жұмыс істеді. Хелпман мансабының басынан-ақ актер және биші болды, ал 1940 жылдары «Олд Вик» және Вест-Эндте пьесаларда көбірек ойнауға бет бұрды. Оның көптеген рөлдері Шекспирдің пьесаларында болды, бірақ ол Шоу, Ковард, Сартр және басқалардың туындыларында да ойнады. Режиссер ретінде оның шеберлігі Шекспирден операға, мюзиклге және пантомимаға дейін кең ауқымды болды. 1965 жылы Хелпман Австралия балетінің директорының бірі болды және олар үшін бірнеше жаңа балеттер қойды. 1975 жылы ол жалғыз директор болды, бірақ компания басқармасымен келіспеушіліктер туындағаннан кейін бір жылдан соң қызметтен босатылды. Ол Австралия операсы үшін режиссура жасады және 1980 жылдарға дейін сахналық пьесаларда ойнады. Көбінесе сахна суретшісі болғанымен, ол 1942 жылдан 1984 жылға дейін («Біздің ұшағымыздың бірі жоғалып кетті») он бес фильмде түсті, соның ішінде «Қызыл туфлі», «Хоффманның әңгімелері», Игорь Стравинскийдің «Солдаттың әңгімесі» («L'Histoire du soldat») балет драмасының фильмдік нұсқасында Хелпман Шайтан рөлін ойнады, ал «Читти Читти Банг Банг» фильмінде Бала ұстап алушы рөлінде ойнады. Хелпман Сиднейде қайтыс болды және оған Сент-Эндрю соборында мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалды. Премьер-министр Боб Хоук Австралия Парламентінде оған құрмет көрсетті, сондай-ақ көңіл айту туралы резолюция қабылданды – бұл саясаткер емес адамға көрсетілген сирек құрмет. Хелпман 2001 жылы оның құрметіне құрылған австралиялық сахналық өнер саласындағы «Хелпманн» сыйлықтарымен мәңгі есте қалды.

Алғашқы жылдар

Хелпман Оңтүстік Австралиядағы Маунт Гэмбиерде дүниеге келді. Ол Джеймс Мюррей Хелпманның (1881–1927), мал және жылқы сату агенті және аукционшы, және оның әйелі Мэри Гарднердің (1883–1970) үш баласының ең үлкені болды. Мэри Хелпман театрға әуес болды, және оның ынтасы үш баласына да жетті. Хелпманның інісі Макс (1914–1987) және әпкесі Шила (1916–1994) екеуі де сахнада, телевидениеде және кинода өздерінің мансабын жасады. Өмірбаянының авторы Кэтрин Сорли Уокер оны Аделаидадағы Принс Альфред колледжінде "қызығушылық танытпаған және көнбес оқушы" деп сипаттайды. 1926 жылы Австралияға гастрольдік сапармен келген Анна Павлова оны шәкірттікке алды. Содан кейін ол J. C. Williamson Ltd театр өндіріс компаниясына қосылып, 1927 жылы Франц Лехардың "Фраскита" операсынан бастап мюзиклдерде, ревюлерде және пантомималарда жетекші биші болып жұмыс істеді. Роберт Хелпманн Мельбурн эксцентригі, косметолог, радио хабаршысы, актер және биші Стефани Десті өзінің би және актерлік мансабына ықпал еткендердің бірі деп есептейді.

Вик-Уэлл балеті

Австралияда гастрольде болған ағылшын актрисасы Маргарет Роулингс Хелпманға әсер қалдырды. Ол оны Ұлыбританияда мансап құруға ынталандырды және Вик Уэллс балетінің (кейін Садлерс Уэллс балеті деп аталды) директоры Нинетт де Валуамен таныстырды. Хелпман 1932 жылы Австралиядан кетіп, 1955 жылға дейін оралмады. Де Валуа оны өзінің труппасына қабылдады. Ол оған ұнады – ол кейін «Оның барлық сыртқы түрі суретшінің туғанын жариялайды» деп жазды, бірақ оның күшті жақтарын ғана емес, әлсіз жақтарын да атап өтті: «талантты, ынталы, өте ақылды, керемет дағдысы бар, тапқыр, маймылша сүйкімді, тілгі сияқты жылдам, театрлық сезімі және оның ондағы мүмкін жетістіктері», бірақ «академиялық техникалық тұрғыдан әлсіз, шоғырлануға мұқтаж, жақсы өткізуге құштар және оған тым көп уақыт жұмсайды». 1930 жылдардың ортасында, мүмкін Роулингстің ұсынысы бойынша, ол тегіне екінші «n» әрпін қосып, оған шетелдік және экзотикалық түр берді. 1934 жылдың сәуір айында де Валуа «Перғалы зал» атты жаңа балетті қойды, онда басты рөлдерді Хелпман мен Алисия Маркова ойнады. «Таймс» газеті атап өткендей, солистердің арасында Хелпманға «ең көп мүмкіндік берілді және ол оны жақсы пайдаланды». Ол Марковамен бірге «Лебедінің көлінде» биледі, операларда өнер көрсетті және Регентс паркіндегі Ашық Театр сахнасында шықты. Садлерс Уэллсте ол де Валуаның тағы бір жаңа балеті – «Рейк прогресі» балетінде басты рөлді ойнады, ал 1936 жылы Фредерик Эштон Листтің музыкасына Хелпман мен жасөспірім Марго Фонтейннің қатысуымен «Көріністер» атты өте романтикалық балетті хореографиялады. Сорли Уокер олардың екеуінің «өте үйлесімді жұп» екенін, «Ұйықтаған сұлуда» Аврораның па-де-деюін тамаша орындауымен дәлелдеді. «Таймс» газетінің драма сыншысы былай деп жазды: Роберт Хелпман мырза енді тек бірінші қатарлы биші екенін көрсетуге тырыспауы керек. Әрине, оның билеуі Оберонға күш береді, ол көзге көрінбейтіндей болады, бірақ бұл бәрі емес: оның өлеңдері ойларымен ән салады, оның Обероны қуатпен жарқырайды және Oberons сияқты сирек, орманның бүкіл сиқырына төрағалық етеді. Ол Олд Викте режиссер Майкл Бенталлмен танысты, олар өмір бойына жеке серіктес болды және театрда жиі бірге жұмыс істеді. Хелпманның жұмыс жүктемесі бір күні үш қойылымда басты рөлде билеуді талап етті, ал 1941 жылы Эштон әскерге шақырылғанда, Хелпман компанияның хореографы болып қосымша рөлді атқарды. Эштон компаниядан мәжбүрлі түрде алыстаған кезде Хелпманның өркендеуін қызғанышпен бақылады, ал олардың қарым-қатынасы Эштон тарапынан шиеленісті болды. Хелпман соғыс кезеңіндегі компания үшін қойған балеттері: «Комус» (1942, Милтонның шығармасы бойынша), «Құстар» (1942, Респигидің «Gli uccelli» музыкасымен), «Горбалс ғажайыбы» (1944, Бенталдың сюжеті мен Артур Блисстің музыкасы бар құтқарылу тарихы) және Чайковскийдің музыкасына қойылған «Гамлет» нұсқасы. 1943 жылы RAF-тен демалыс алған кезде Эштон Хелпман үшін «Іздеу» атты жаңа балет жасады, бұл Уильям Уолтонның музыкасымен патриоттық әңгіме, ол Хелпманның басты рөлде «Сан-Жоржға қарағанда Аждаһаға көбірек ұқсайды» деп түсіндірді. Музыка сақталды, бірақ балет сақталмады. Хелпман 1944 жылы «Олд Вик» компаниясымен «Гамлетке» оралды. «Оберон» романына болған мақтаулы сын-пікірлерден кейін «Гамлет» романына сын-пікірлер көбінесе аралас болды. Айвор Браун оны «ынталы, ақылды және қызықты» деп тапты, Агат Хелпманның ханзадасын «ең жүрегі ауыр» деп атады, ал жас Питер Брук Хелпманның жылдам орындауын өте қызықты деп тапты, бірақ басқа сыншылар оны жеңілдеу түсіндірме деп санады және Хелпманның өлеңдерін оқу сапасы туралы пікірлер әртүрлі болды. Соғыс кезінде Хелпман өзінің алғашқы кино рөлдерін ойнады: «Біздің ұшағымыз жоғалып кетті» (1942) фильміндегі көкіректі сатқын Де Йонг және Лоренс Оливьедің «Генрих V» (1944) фильміндегі Элли епискобы. Соғыс аяқталғаннан кейін Дэвид Вебстер Патшалық опера театрының бас атқарушы директоры болып тағайындалды, оған соғыс уақытында жабылғаннан кейін опера мен балетті қайта ашу міндеті жүктелді. Ол де Валуа мен оның труппасын өзі құрып жатқан жаңа опералық компанияны толықтыру үшін сол жерге шақырды. Уақыт өте келе бұл екі топ Корольдік балет және Корольдік опера болып өзгерді. Хелпман мен Фонтейн «Ұйықтаған сұлу» балетінің ашылу салтанатында балет труппасын басқарды. Жұмысты жақсы қабылдады және келесі жылы қайта қойылды, бірақ ол репертуарда тұрақты орын алмады. 1947 жылы Хелпман Бенталмен бірге Лондондағы Вест-Эндтегі Герцогиня театрының көркемдік жетекшілігін өз мойнына алды. Олар Джон Вебстердің «Ақ шайтан» трагедиясын қайта қойды, онда Хелпман зұлым Фламинео рөлінде, ал Роулингс оның осыған ұқсас зұлым әпкесі рөлінде ойнады. Бұл жақсы қабылданды, бірақ олардың келесі қойылымы, Леонид Андреевтің «Соққы алған адам» қайта қойылымы тез жабылды. Осы жылы Хелпман «Қызыл туфлі» фильмінде жұмыс істеді, оны ол және Леонид Массин хореографиялады және ойнады. Келесі жылы ол Оливье мен Вивьен Лимен бірге Сент-Джеймс театрында Шекспирдің «Антоний және Клеопатра» және Шоудың «Цезарь және Клеопатра» пьесаларын қойды. Хелпман бірінші пьесада Октавий Цезарь, ал екіншісінде Аполлодор рөлін ойнады. Осы пьесалардың арасында Хелпман сэр Томас Бичем дирижерлік еткен және Эштон хореографиялаған «Гофманның ертегілері» фильмінде ойнады. Хелпман операның әртүрлі оқиғаларындағы барлық төрт жауды ойнады, оның ән даусы уэльс басшысы Брюс Даргевелмен дубляждалды. 1953 жылы Хелпман Роберт Донаттың Бекет рөлінде ойнаған «Кафедральдағы кісі өлтіру» жаңа қойылымын қою үшін Олд Викке оралды. 1953 жылдың маусым айында Коронация кешінде Хелпман «Лебедінің көліндегі» Принц Зигфрид рөлінде Ковент-Гарденге қонақ ретінде оралды. Келесі жылы екі кереғар режиссерлік жұмыс әкелді: біріншісі – Майкл Хордернның Просперо, Ричард Бертонның Калибан және Клэр Блумның Миранда рөліндегі «Темпест» Олд Викте, содан кейін Оскар Уайльдтың «Ханшайым Уиндемнің желпуіші» негізінде Ноэль Кауардтың «Доптан кейін» мюзиклі. Хелпман Кауард пен Уайльдтың үйлеспейтінін анықтады: «Ноэль жібергеннің бәрін Уайльд сезімталдықпен қабылдады, ал Уайльд жібергеннің бәрін Ноэль сезімталдықпен қабылдады. Бұл екі түрлі көзқарас болды және ол жұмыс істемеді». 1955 жылдың мамырында Хелпман Эпбернмен бірге Австралияға оралды, ол Олд Вик труппасымен елді аралап шықты. Ол «Құрлысқан әйел» пьесасында Петруччио, «Шаралар» пьесасында Анджело және Шейлок рөлін ойнады, кейін бұл қойылым Бродвейде қойылды, содан кейін ол Лондонға оралып, Ковент-Гарденде «Рейк прогресі», «Гамлет», «Коппелия», «Горбалс ғажайыбы» және «Петрушка» балеттерінде биледі.

The English actress Margaret Rawlings, who was touring Australia, was impressed by Helpmann. She encouraged him to pursue a career in Britain, and provided him with an introduction to Ninette de Valois, director of the Vic Wells Ballet (later named the Sadler's Wells Ballet). Helpmann left Australia in 1932, and did not return until 1955. De Valois accepted him into her company. He impressed her – she later wrote "Everything about him proclaims the artist born" – although she noted not only his strengths but also his weaknesses: "talented, enthusiastic, extremely intelligent, great facility, witty, cute as a monkey, quick as a squirrel, a sense of theatre and his own possible achievements therein" but "academically technically weak, lacking in concentration, too fond of a good time and too busy having it". In the mid 1930s, probably at Rawlings's suggestion, he added a second "n" to his surname, to give it a more foreign and exotic air. In April 1934 de Valois created a new ballet, The Haunted Ballroom, with Helpmann and Alicia Markova in the leading roles. The Times commented that of the soloists Helpmann "had the greatest opportunities, and made fine use of them". He co starred with Markova in Swan Lake, danced in operas, and appeared at the Open Air Theatre, Regent's Park. At Sadler's Wells he danced the principal role in another new de Valois ballet, The Rake's Progress, and in 1936 Frederick Ashton choreographed a highly romantic ballet, Apparitions, to music by Liszt, featuring Helpmann and the teenaged Margot Fonteyn. Sorley Walker writes that he and Fonteyn were a "perfectly matched partnership", exemplified by "their superb rendering of the Aurora pas de deux in The Sleeping Beauty". The drama critic of The Times wrote:
It will be useless in future for Mr. Robert Helpmann to pretend that he is exclusively a dancer of the first rank. Certainly his dancing gives strength to his Oberon; he glides into imagined invisibility; but that is not all: his verse sings with his thought, his Oberon flashes with power, and presides, as Oberons do rarely, over the whole magic of the wood. While at the Old Vic Helpmann met the director Michael Benthall; they formed a lifelong personal partnership and frequently worked together in the theatre. Helpmann's workload often required him to dance leads in three performances in one day, and when Ashton was called up for active service in 1941, Helpmann took on the additional role of choreographer to the company. Ashton, in his enforced absence from the company, observed Helpmann's rise to pre eminence with feelings of envy, and their relationship became edgy on Ashton's part. The ballets that Helpmann created for the wartime company were Comus (1942, based on Milton), The Birds (1942, to Respighi's Gli uccelli), Miracle in the Gorbals (1944, a story of redemption with a plot by Benthall and music by Arthur Bliss), and a version of Hamlet set to Tchaikovsky's music. While on leave from the RAF in 1943, Ashton created a new ballet for Helpmann, The Quest, a patriotic tale of Saint George, with music by William Walton, who commented that Helpmann in the lead "looked more like the Dragon than St George." The music has survived but the ballet has not.| align=left| width=33%
Helpmann returned to Hamlet in 1944 in the title role of the original play, with the Old Vic company. After the laudatory reviews for his Oberon, those for his Hamlet were more mixed. Ivor Brown thought it "eager, intelligent and exciting", Agate called Helpmann's prince "most heart breaking" and the young Peter Brook found Helpmann's fast paced performance highly exciting, but other critics thought it a lightweight interpretation, and opinions varied about the quality of Helpmann's verse speaking. During the war Helpmann played his first film roles: the supercilious traitor De Jong in One of Our Aircraft is Missing (1942) and the comically fussy Bishop of Ely in Laurence Olivier's Henry V (1944). At the end of the war David Webster was appointed chief executive of the Royal Opera House, tasked with reopening it for opera and ballet after its wartime closure. He invited de Valois and her company to base themselves there to complement the new opera company he was setting up. In due course the companies became The Royal Ballet and The Royal Opera. Helpmann and Fonteyn led the ballet company in the opening gala performance of The Sleeping Beauty. The work was well received and was revived the following year, but has not held a place in the repertoire. In 1947, together with Benthall, Helpmann took over the artistic direction of the Duchess Theatre in the West End of London. They presented a revival of John Webster's tragedy The White Devil with Helpmann as the villainous Flamineo and Rawlings as his equally villainous sister. This was well received but their next production, a revival of Leonid Andreyev's He Who Gets Slapped, quickly folded. In the same year Helpmann worked on the film The Red Shoes, which he and Leonid Massine choreographed and appeared in. The following year he joined Olivier and Vivien Leigh at the St James's Theatre, where they presented Shakespeare's Antony and Cleopatra and Shaw's Caesar and Cleopatra. Helpmann played Octavius Caesar in the first and Apollodorus in the second. Between these plays Helpmann acted in the Powell and Pressburger film The Tales of Hoffmann, conducted by Sir Thomas Beecham and choreographed by Ashton. Helpmann played all four of the villains in the various stories within the opera, his singing voice dubbed by the Welsh bass Bruce Dargavel. In 1953 Helpmann returned to the Old Vic, directing a new production of Murder in the Cathedral with Robert Donat as Becket. On Coronation night in June 1953 Helpmann returned to Covent Garden as a guest artist to dance Prince Siegfried in Swan Lake. The following year brought two contrasting directing engagements: the first was The Tempest at the Old Vic, with Michael Hordern as Prospero, Richard Burton as Caliban and Claire Bloom as Miranda. Then followed Noël Coward's musical After the Ball, based on Oscar Wilde's Lady Windermere's Fan. Helpmann discovered that the combination of Coward and Wilde was not a success: "Everything that Noël sent up, Wilde was sentimental about, and everything that Wilde sent up Noël was sentimental about. It was two different points of view and it didn't work." In May 1955 Helpmann returned to Australia, leading a tour of the country by the Old Vic company, with Hepburn as a guest artist. He played Petruchio in The Taming of the Shrew, Angelo in Measure for Measure and Shylock. a production later given on Broadway. and then took over the lead part of Sebastien in Coward's comedy Nude with Violin in London. The role had been created by John Gielgud, who had been succeeded, not altogether satisfactorily, by Michael Wilding. Helpmann's vitality revived the spirits of the company, and the play continued its run into the following year. Helpmann toured Australia in the piece in 1958–59, after he had returned to ballet for a season at Covent Garden in The Rake's Progress, Hamlet, Coppélia, Miracle in the Gorbals and Petrushka.

1960 жылдар

1960 жылдардың басында Хелпман көбінесе балет емес, драмалық театрларда жұмыс істеді. Ол Эштонның «La fille mal gardée» пьесасында Жесір Симон рөлін ойнау мүмкіндігінен бас тартып, оның орнына Бродвейдегі Жан Жиродукстің «Ангелдер дуэлі» пьесасында Вивьен Ли мен Мэри Юрді режиссерлік етті. 1962 жылы ол тағы да австралиялық көрермендер үшін тағы бір «Олд Вик» труппасымен өнер көрсетті, бұл жолы Вивьен Ли жетекшілік етті. Олар Қиыр Шығыс, Оңтүстік Америка және Австралияда гастрольдік сапармен болды. Ол сонымен қатар труппа үшін «Лебеді көлінің» жаңа қойылымын да басқарды, онда Аштонның маңызды жаңа хореографиялық еңбектері енгізілді. Сол жылы ол «Бекжиндегі 55 күн» фильмінде Принц Туан рөлін ойнады. Ван Праг Хелпманға труппа үшін жаңа туынды жасауды ұсынды, ол австралиялық лира құсына негізделген сюжетті ұсынды. Ол австралиялық талантты ілгерілетуге мүдделі болды және костюмдер мен декорацияларды жобалау үшін Сидни Ноланды, ал музыкасын жазу үшін Малкольм Уильямсонды шақырды. «The Display» деп аталған бұл туынды 1964 жылдың наурыз айында Аделаида фестивалінде Кэтлин Горхамның басты рөлде ойнауымен премьераланды және зор ықыласқа ие болды. Лондонда Хелпман 1964 жылы Лернер мен Лоуэдің «Камелот» мюзиклінің британдық премьерасын режиссерлік етіп, хореографиясын қойды. Оған Бродвейдегі түпнұсқалық қойылымда Мерлин рөлін ойнау туралы ұсыныс жасалған, бірақ ол іске аспады. Лондондық қойылымда ол америкалық қойылымға қарағанда, мюзиклдің негізі болған «Бір кездегі және болашақ король» кітабының рухын жаңғыртуға тырысты. Мюзиклге сын-пикирлер жақсы болмады, бірақ Джон Трускотттың дизайнымен Хелпманның қойылымы «керемет» және «көрікті» деп мақталып, бір жылдан астам уақыт сахнада тұрды. «The Display» қойылымының сәттілігі Хелпманның 1965 жылы Австралия балетінің ко-директоры болып тағайындалуына әкелді. Оның өмірбаяуын жазған Кристофер Секстон Хелпман мен ван Прагтың «әр түрлі мінездері мен дағдыларымен бір-бірін толықтырғанын» айтады: «Ол – педагог, мұғалім және әкімші, ал ол – жылына алты айды шетелде өткізетін және труппамен бірге өнер көрсету үшін халықаралық жұлдыздарды шақыратын тынбайтын «жеттік» жұлдыз». Басқалар Хелпманның ойнаған рөлін «мен кинода көрген ең зұлым кейіпкер» деп сипаттады, ал «қорқынышты рөл» балалардың түсіне кіріп, оларды қорқытатын болды. 1968 жылы Хелпман 1970 жылғы Аделаида фестивалінің көркемдік директоры болып тағайындалды және көп уақытын оған қатысушыларды іздеуге арнады. Австралиялық таланттарды көрсетумен қатар, ол халықаралық деңгейдегі беделді өнерпаздарды тартуды көздеді.

At the start of the 1960s Helpmann worked mostly in non ballet theatre, forgoing the opportunity to create the role of the Widow Simone in Ashton's La fille mal gardée in favour of directing Vivien Leigh and Mary Ure in Jean Giraudoux's play Duel of Angels on Broadway. In 1962 he performed again for Australian audiences in another Old Vic company, this time headed by Vivien Leigh, which appeared in the Far East, South America and Australia. He also supervised a new production of Swan Lake for the company, with important new choreographic contributions from Ashton. In the same year he played Prince Tuan in the film 55 Days at Peking. Van Praagh approached Helpmann to create a new work for the company and he suggested a story based around the native Australian lyrebird. He was keen to promote Australian talent, and recruited Sidney Nolan to design the costumes and scenery and Malcolm Williamson to compose the score. The work, titled The Display, was premiered at the Adelaide Festival in March 1964, with Kathleen Gorham in the leading role, to an enthusiastic reception. Back in London, Helpmann directed and choreographed the first British production of Lerner and Loewe's musical Camelot in 1964. He had been approached by its authors to play Merlin in the original Broadway production, but nothing came of the suggestion. For the London production he sought to recapture, more than the American production had done, the sprit of The Once and Future King, the book on which the show was based. The musical received tepid reviews, but Helpmann's production, with designs by John Truscott, was praised as a "dazzling" and "gorgeous spectacle"; the show ran for well over a year. The success of The Display led to Helpmann's appointment as co director of the Australian Ballet in 1965. His biographer Christopher Sexton comments that Helpmann and van Praag "complemented each other with their different personalities and skills: she the pedagogue, teacher and administrator; he the restless 'jet setting' star who spent six months of the year overseas and attracted international names to perform with the company". others called Helpmann's performance "the most sinister presence I have ever seen on film", and "a devastating turn" that would give children nightmares. In 1968 Helpmann was appointed artistic director designate of the Adelaide Festival of 1970, and spent much time seeking out the performers for it. As well as showcasing Australian talent he aimed to attract internationally prestigious performers.

1970 жылдар

Хелпманнның басшылығымен 1970 жылғы Аделаида фестивалінің құрамы ерекше әсерлі болды деп көпшілік пікір білдірді. Онда Джуди Денч пен Дональд Синден жетекшілік еткен Корольдік Шекспир компаниясы «Қысқы ертегі» мен «Он екінші түн» спектакльдерін қойды; Бенджамин Бриттен мен Питер Пирс ағылшын опера тобын алып келді, ал Помпея мен Мексикадан өнер көрмелері ұйымдастырылды. Би өнері тек Австралия балетімен ғана шектелмей, сонымен қатар Корольдік тай балеті, Бали би компаниясы және Грузия мемлекеттік би компаниясы да өнер көрсетті. Нүреев Хелпманның «Гамлетін» қайта қоюда Австралия балетімен бірге қонақ әртіс ретінде өнер танытты, бұл қойылым компания репертуарына жаңалық болды және зор құрметке ие болды. 1972 жылы Хелпманн Эштонды Австралия балетінің қойылымына қатысуға шақырды, бірақ Хелпманның өтінішіне қарамастан, Эштон компания үшін жаңа туынды жасамады, алайда «La fille mal gardée» спектаклін қайта қойды. Хелпманның өмірбаясын жазған Элизабет Салтер 1974 жылды Австралия балетінің екі директоры үшін де «апат жылы» деп сипаттайды. Ван Праг артритке байланысты зейнетке шығуға мәжбүр болды, ал Хелпманның серіктесі Майкл Бентхолл дүние салды. Екеуі 1940 жылдан бері Лондонда бірге өмір сүрген, және басқа да қарым-қатынастары болғанымен, бір-біріне адал болды, ал Хелпман осы жоғалтуды терең сезінді. 1974 жылы Хелпманның соңғы балеті – сюжеті жоқ «Перисинтион» жарық көрді. Ол екі австралиялық композитордан нота жазуды тапсырды, бірақ екеуі де оны қанағаттандыра алмады, сондықтан соңғы сәтте Сибелиустің Бірінші симфониясын пайдаланды. Кейіннен жасалған өзгерістер бишілердің дайындық уақытын жеткіліксіз етті, нәтижесінде қойылым жақсы қабылдамады. Келесі жылы Хелпман мен Австралия балеті басшылығы арасындағы келіспеушіліктерге нүкте қойылды. Ол компанияның бюджетінің жеткіліксіздігі туралы ашық айтты және шығындарды қысқартудан бас тартты, себебі мұндай қадам көркемдік және техникалық тұрғыдан зиян келтіретінін мәлімдеді. Ол басқарманың «өнер туралы білімі мен түсінігі жоқ, тек қаржымен айналысатын адамдарға» үстемдік ететінін жария түрде жеткізді. 1977 жылы Садлерс Уэллс Корольдік балетінің директоры Питер Райт Хелпманды компаниямен бірге өзінің екі ескі басты рөлінде – «Шахматтағы» Қызыл патша және «Коппелиядағы» доктор Коппелиус рөлінде өнер көрсетуге шақырды. Британдық балет көрермендері оны басты рөлдерде көптен көрмеген еді, сондықтан оның оралуы зор қуанышпен қарсы алынды. «The Times» газетінің балет сыншысы оның Коппелиусын «өмірге келген аңыз» деп сипаттады, ал «Financial Times» газетінің әріптесі Хелпманның «керемет және құлшынысқа толы бақылауы» туралы жазды, соңында «Британ балеті Хелпманға зор қарызды – оның «Коппелия» мен «Шахматтағы» қазіргі қойылымдары осы қарызды одан да арттырады» деген қорытынды жасады.

Under Helpmann's direction the line up for the 1970 Adelaide Festival was, by common consent, exceptionally impressive. Among those appearing were the Royal Shakespeare Company, led by Judi Dench and Donald Sinden, in The Winter's Tale and Twelfth Night; Benjamin Britten and Peter Pears brought the English Opera Group; there were art exhibitions from Pompeii and Mexico. Dance was represented not only by the Australian Ballet, but also by the Royal Thai Ballet, the Balinese Dance Company and the Georgian State Dance Company. Nureyev was guest artist with the Australian Ballet in a revival of Helpmann's Hamlet, new to the company's repertoire and greatly admired. In 1972 Helpmann succeeded in getting Ashton to join him for a production by the Australian Ballet, but despite Helpmann's urging, Ashton never created a new work for the company, although he restaged his La fille mal gardée for them. Helpmann's biographer Elizabeth Salter comments that 1974 was "a year of disaster" for both directors of the Australian Ballet. Van Praag was forced by arthritis to retire, and Helpmann's partner, Michael Benthall, died. The two men had lived together in London since the 1940s, and although both had extracurricular affairs they remained devoted to each other, and Helpmann felt the loss deeply. 1974 was also the year of the last ballet created by Helpmann, the plotless Perisynthyon. He commissioned scores from two Australian composers in succession, but finding neither satisfactory he turned at the last minute to Sibelius's First Symphony. The late changes caused inadequate preparation time for the dancers, and the piece was not well received. The following year disagreements between Helpmann and the board of the Australian Ballet came to a head. He was outspoken about the inadequacy of the company's budget, and refused to cut costs, on the grounds that doing do would be artistically and technically damaging. He made it publicly clear that he felt the board had become "dominated by money men who had no experience or understanding of artistic matters". In 1977 Peter Wright, director of the Sadler's Wells Royal Ballet, invited Helpmann to appear with the company in two of his old starring roles: the Red King in Checkmate and Dr Coppélius in Coppélia. British ballet audiences had seen little of him in leading roles for some years, and his return was greeted with enthusiasm. The ballet critic of The Times described his Coppélius as "a legend come to life", and his Financial Times colleague wrote of Helpmann's "riotous and wonderful control", concluding, "British ballet owes Helpmann a vast debt – his present performances in Coppélia and Checkmate increase it still further".

1980 жылдар

1981 жылы Хелпман өзінің "Гамлет" балетін тағы да қайта қойды, бұл жолы Антони Доуэлл басты рөлде ойнады. Алғашқы қойылым Ковент-Гарденде өтті, кейін Нью-Йоркке әкелінді. 1983 жылы Хелпман Сиднейде Гуноның "Ромео мен Джульетта" операсын қойды, ал сол жылдың соңында Джастин Флемингтің Оскар Уайльд туралы "Кобра" пьесасында Марк Лимен бірге қарт Бози рөлінде ойнады. Оған 2 қазанда Сиднейдегі Сент-Эндрю соборында мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімі өткізілді. Сенаттағы барлық сенаторлар үнсіз тұрды. Бұл өте сирек кездесетін жағдай деп есептелді және "Парламентте отырмаған көрнекті австралиялықтарға ерекше жағдайларда ғана көңіл айту білдіріледі" деп хаттамаға енгізілді.

Құрмет, бедел және мұра

1954 жылы Хелпман Швецияның Поляр жұлдызының корольдік орденімен және 1957 жылы Ливанның Кедр рыцары атағымен марапатталды. "Таймс" газетінде жарияланған авторсыз некролог Хелпманды "өзіне жақтаушылыққа бейім гомосексуал, [ол] шекарадағы жас жігіттерді өз жолына бұра алатын" деп сипаттады. Бірақ Хелпманның жеке және кәсіби өмірін қатаң түрде бөліп ұстағаны тез арада назарға алынды. "The Guardian" басылымының бағалауынша, ол классикалық балеттердегі "княздық" рөлдерде де, драмалық рөлдерде де "тамаша" болған, бірақ ең жақсысы – комедиялық рөлдерде болды. Австралиялық өмірбаяндар сөздігі (ADB) Хелпманды "театрдың толыққанды адамы" деп сипаттайды, бірақ кейбір адамдардың пікірінше, ол бір саланың өзінде басымдыққа жетіп, тым көп салаға қатысқан. Малкольм Уильямсон: "Ол ешқашан Гильгуд, Оливье немесе Редгрейв, немесе Эштон, Баланчин немесе Петит сияқты болған жоқ, себебі ол бәрінен де көпқырлы болды"; ADB биші Моира Ширердің сөзін келтіреді: "Ол ұлы биші емес еді – ол ұлы актер емес еді – бірақ ол, әрине, ұлы мим болды, екеуінің арасындағы мінсіз байланыс". Оңтүстік Австралиядағы Хелпман академиясы оның құрметіне аталған; ол Оңтүстік Австралиядағы көркем және сахналық өнер білімі мен оқытудың жетекші мекемелерінің серіктестігі болып табылады және өнер саласында кәсіби мансапты көздейтін адамдарға дипломдық бағдарламаларды ұсынады. Helpmann Awards 2001 жылы құрылды және Австралияның сахналық өнер салаларындағы көрнекті жетістіктер мен үлкен жетістіктерін мойындайды. Сэр Роберт Хелпман театры оның туған жері Маунт-Гамбиерде оның құрметіне аталған. Сахнада Хелпман Тайлер Коппиннің "Құйрыққұс" (Хелпманның әңгімелері) пьесасында бейнеленген.

Хелпманның хореографиясы

Ресейлік бизнес. Роулингс/Тойн драмалық компаниясы, Критерион театры, Сидней, 1932 жылдың сәуірі
Бейне, Ла (Венди Тойемен). Royal Academy of Dancing Production Club, Рудольф Штайнер залы, Лондон, 23 наурыз 1939; Ballet de la Jeunesse Anglais, Кембридж театры, Лондон, 9 мамыр 1939
Комус. Генри Перселлдің музыкасы, Констант Ламберттің аранжировкасы, Садлер Веллз балеті, Нью-Театр, Лондон, 1942 жылдың 14 қаңтары
Гамлет. Чайковскийдің музыкасы (Фантазиялық увертюра), Садлер Веллз балеті, Нью-Театр, Лондон, 19 мамыр 1942 жыл
Құстар. Музыкасы Респиги, Садлер Веллз балеті, Нью-Театр, Лондон, 24 қараша 1942
Горбалстағы керемет. Музыкасы Артур Блис, Садлер Веллз балеті, Принцтер театры, Лондон, 1944 жылдың 26 қазаны
Адам Зеро. Музыкасы Блис, Садлер Веллз балеті, ROHCG, 10 сәуір 1946 (16 желтоқсан 1947 ж. қайта қарастырылды)
Электра. Музыкасы Малкольм Арнольд, Корольдік балет, ROHCG, 1963 жылдың 26 наурызы. Түзетілген нұсқасы, Австралия балеті, Ерке патша театры, Аделаида, 15 наурыз 1966
Көрме. Музыкасы Малкольм Уильямсон, Австралия балеті, Ерке патша театры, Аделаида, 1964 жылдың 14 наурызы
Юген. Музыкасы Юзо Тояма, Австралия балеті, Ерке патша театры, Аделаида, 18 ақпан 1965 жыл
Күн музыкасы. Музыкасы Питер Скульторп, Австралия балеті, Оның Ұлылық театры, Сидней, 2 тамыз 1968
Перисинфтон. Музыкасы Жан Сибелиус (No.1 симфония), Австралия балеті, Еліміздің патша театры, Аделаида, 21 наурыз 1974