Кіріспе

Ирландияда туған британдық биші (1898–2001)

Деме Нинет де Валуа (туған Эдрис Станус; 6 маусым 1898 – 8 наурыз 2001) – Ирландияда туған британдық биші. Ол анасының тарапынан сэр Джон Питер Гранттың шөбересінің немересі және леди Стречидің екінші туысы болды. 1905 жылы ол Англияға көшіп, Кентте әжесімен бірге тұра бастады. 1908 жылы, он жасында балет сабақтарына қатыса бастады.

Бастапқы би мансабы

Он үш жасында Станус Лила Филд балалар академиясында кәсіби оқуын бастады. Осы уақытта ол өзінің есімін Нинетт де Валуа деп өзгертіп, Вест-Эндтегі Лицей театрында пантомимадағы жетекші биші ретінде кәсіби дебют жасады. 1919 жылы, 21 жасында, ол Бичем операсының жетекші бишісі болып тағайындалды, ол сол кезде Корольдік опера үйінің тұрақты опера труппасы еді. Ол атақты ұстаздармен, соның ішінде Эдуард Эспиноза, Энрико Чечетти және Николас Легаттан балетті оқуын жалғастырды.

Балеттер орыс

1923 жылы де Валуа орыс импресариосы Сергей Дягилев құрған әйгілі "Балет Рус" балет труппасына қосылды. Ол үш жыл бойы труппада болды, Еуропа бойынша гастрольдеп, солоист дәрежесіне жетіп, "Les biches" және "Le Train Bleu" сияқты труппаның ең танымал балеттерінде рольдер жасады. Осы кезеңде ол кішкентай Алисия Марковаға ұстаздық етті, ол кейіннен Prima Ballerina Assoluta және барлық уақыттағы ең белгілі британ бишілерінің бірі ретінде танылды. Өмірінің соңында Валуа балет труппасын қалай басқару керектігін Дягилевпен жұмыс істеу арқылы білгенін айтты.

Лондон және Дублин би мектептері

1927 жылы «Орыс балетінен» кеткеннен кейін де Валуа Лондондағы қыздарға арналған би мектебі – Хореографиялық өнер академиясын құрды. Мектеп студенттеріне опера мен Олд Вик театрында қойылған пьесаларда кәсіби сахналық тәжірибе берілді, де Валуа театр үшін бірнеше қысқа балеттер қойды. Лилиан Бейлис сол кезде Олд Вик театрының иесі болды, ал 1928 жылы ол Садлерс Уэллс театрын сатып алып, жаңартты, Олд Вик театрына серіктес театр құру ниетімен. Ол де Валуаны екі театрдың да толыққанды би қойылымдарын сахналауға шақырды. 1931 жылы Садлерс Уэллс театры қайта ашылғанда, де Валуа мектебін жаңа атаумен – Садлерс Уэллс балет мектебіне көшірді. Сонымен қатар, «Вик Уэллс балеті» деп аталған балет труппасы құрылды. «Вик Уэллс балеті» труппасы мен мектебі бүгінгі Корольдік балет, Бирмингем Корольдік балеті және Корольдік балет мектебінің іргетасы болды. 1927 жылы мамыр айында, Дублинге сапар барған кезде, Абби театрының негізін қалаушы және ақын В.Б. Йейтс де Валуаға қалада балет мектебін құруды ұсынды. Қараша айынан бастап ол Дублиндегі Абби театрының балет мектебін құру және оның бағдарламасын жасау жауапкершілігін алды. 20 ғасырдағы бес ирланд ұлттық балет мектебі жобаларының біріншісі болған бұл мектеп 1933 жылдың маусымына дейін жұмыс істеді, ал 16 түлек студенттің 7-сі белсенді билеуді жалғастырды, ал 2-сі келесі ұлттық балет жобасын, «Абби балет мектебін» құрды.

Хореографиясы

Осы жылдар аралығында де Валуа жыл сайын көптеген балеттер қойды, көбінесе өзінің хореографиялық қойылымдарымен. Ол сонымен қатар ирландиялық заманауи композиторларға арнайы тапсырыс беріп, музыкамен жұмыс істеді, мысалы Гарольд Р. Уайттың "Фавн" (1928 жылдың сәуірінде), Артур Даффтың "Ішетін мүйіз" және Джон Ф. Ларшеттің "Көксақал" (екеуі де 1933 жылдың шілдесінде).

Вик-Уэлл балеті

Балет құрылған кезде Вик Уэллсте тек алты әйел биші болды, де Валуа бас биші және хореограф болып жұмыс істеді. Компания өзінің алғашқы толық балет қойылымын 1931 жылы 5 мамырда Олд Вик театрында Антон Долин қонақ жұлдызы ретінде орындады. Оның алғашқы қойылымы Садлер Веллс театрында бірнеше күннен кейін, 1931 жылдың 15 мамырында болды. Компанияның табысты болуы нәтижесінде де Валуа жаңа бишілер мен хореографтарды жалдады. Ол 1933 жылы Алисия Маркова компанияға қосылып, Prima Ballerina болып тағайындалғаннан кейін сахнадан толықтай зейнеткерлікке шықты. Де Валуаның басшылығымен компания 1930 жылдары өркендеп, Императорлық орыс балеті танытқан классикалық балет репертуарын орындаған алғашқы батыс би компанияларының бірі болды. Ол сондай-ақ британдық репертуар құруға кірісті, 1935 жылы Фредерик Эштонды бас хореограф және Констант Ламбертті музыкалық директор етіп алды. Бұл ақыр соңында Түрік мемлекеттік балетінің дамуына әкелді. Де Валуаның екі өгей ұлы болды, оның ішінде доктор Дэвид Блэкалл Коннелл (1930 жылы туған), 1955 жылы Джон Карнегидің қызы Сьюзан Жан Карнегиге үйленді; олардың екі ұлы мен бір қызы болды. Де Валуа жеке өмірін кәсіби өмірінен мүлдем бөлек ұстады, автобиографиялық жазбаларында некеге қатысты ең қысқаша ғана сілтемелер жасады. 1964 жылдың сәуір айында ол "Бұл сіздің өміріңіз" бағдарламасына қатысты, онда Лондондағы биші Фредерик Эштонның үйінде Эмонн Эндрюс оны күтпеген жерден таңқалдырды. Ол 102 жасында Лондонда қайтыс болғанға дейін көпшілік алдында өнер көрсетуді жалғастырды. 1991 жылы де Валуа BBC Radio 4-тің Desert Island Discs бағдарламасында пайда болды. Оның таңдаған кітабы – өлеңдер жинағы, ал сән-салтанатқа ие зат ретінде ұйқы таблеткаларының таусылмайтын бөтелкасын таңдады.

Хореографиялық шығармалары

Оның алғашқы хореографиялық жұмыстарының бірі – 1926 жылғы қарашада Теренс Грейдің Кембридж фестиваль театрында сахнаға қойылған грек трагедиясы "Орестея" болды. Де Валуа Лондонның "Олд Вик" театры үшін бірнеше қысқа балеттер қойып, хореограф ретінде өзін таныстырды. Ол сондай-ақ театр үшін пьесалар мен операларға хореография жасады, олардың барлығын оның шәкірттері орындады. "Вик Уэллс" балетін құрғаннан кейін, оның алғашқы маңызды туындысы "Job" (1931) британдық балет репертуарының болашағын анықтаған тұңғыш балет болды. Кейіннен, 1935 жылы Фредерик Эштонды компанияның бас хореографы ретінде тағайындағаннан кейін, де Валуа онымен бірлесіп британдық балеттің негізгі туындылары саналатын бірқатар балеттер жасады. Олардың ішінде "Рейктің жолы" (1935) және "Шахмат" (1937) бар.

Әйүп (1931)

Корольдік балет репертуарындағы ең көне балет – "Әйүп" британдық балеттің дамуындағы маңызды туынды саналады және толығымен британдық авторлар тобымен жасалған алғашқы балет болды. Пандемияға байланысты фестиваль 2022 жылға дейін кейінге шегерілді, бірақ содан кейін қайта жаңғыртылды. Де Валуаға арналған ескерткіштік орындық Бельсингтон қаласындағы Сент-Мария шіркеуінің сыртында орналасқан.