Кіріспе
Еуропалық валюталық бағамдар механизмі (ERM II) – Еуропалық экономикалық қауымдастық 1999 жылдың 1 қаңтарында бірыңғай валюта – евроны (ERM 1-ді және евроның алдындағы валютасы ECU-ді ығыстыра отырып) енгізумен бірге, Еуропалық валюталық жүйе (EMS) аясында валюта бағамдарының құбылуын азайту және Еуропада валюталық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін құрылған жүйе. Евро қабылданғаннан кейін, саясат өзгеріп, еуроаймақтан тыс ЕО елдерінің валюталарын евроға (орталық валюта ретінде) байланыстыруға көшті. Бұл шара осы валюталардың тұрақтылығын арттыруға, сондай-ақ болашақ еуроаймақ мүшелерін бағалау механизмін құруға бағытталған. 2024 жылдың наурыз айына қарай ERM II-ге екі валюта қатысуда: Дания кронасы және Болгария леві.
the second European Exchange Rate Mechanism (ERM II)
The European Exchange Rate Mechanism (ERM II) is a system introduced by the European Economic Community on 1 January 1999 alongside the introduction of a single currency, the euro (replacing ERM 1 and the euro's predecessor, the ECU) as part of the European Monetary System (EMS), to reduce exchange rate variability and achieve monetary stability in Europe. After the adoption of the euro, policy changed to linking currencies of EU countries outside the eurozone to the euro (having the common currency as a central point). The goal was to improve the stability of those currencies, as well as to gain an evaluation mechanism for potential eurozone members. As of March 2024, two currencies participate in ERM II: the Danish krone and the Bulgarian lev.
ERM II-нің мақсаты мен жұмыс істеуі
ERM валюталық айырбас бағамының белгілі бір шегіндегі тұрақтылығы қағидасына негізделген, бірақ осы шегіршіктер ішінде бағамдар өзгеріп отыруы мүмкін. Бұл жартылай бекітілген жүйе деп те аталады. Еуро енгізілгенге дейін валюта бағамы Еуропа валюта бірлігіне (ЕВБ) негізделген, оның құны қатысушы валюталардың салмақты орташасы ретінде есептелді. Осы орталық бағамдар ЕВБ-де көрсетілген негізде екіжақты бағамдардың желісі (паритет желісі деп аталады) құрылды, ал валюталық ауытқулар екіжақты бағамдардың екі жағынан 2,25% шегінде ұсталуы тиіс еді (Италия лирасы, испан песетасы, португал эскудосы және британ фунт стерлингі үшін ±6% ауытқуға рұқсат берілді). Белгілі бір шаралар мен несиелік келісімдер қатысушы валюталарды бағамның күрт өзгеруінен қорғады. Біріккен Корольдіктің қазынашылық канцлері Денис Хили 1979 жылы Германия экономикасына пайда келтіріп, басқа елдердің экономикасына зиян келтіретін неміс маркасының құнын өсірмейтіндей болғандықтан, ERM-ге қосылмауды шешкені хабарланды. Ұлыбритания 1990 жылғы қазан айында канцлер Джон Мейджор басшылығымен ERM-ге қосылды, бұл қадам сол кезде бизнес және баспасөз тарапынан кең қолдау тапты, бірақ екі жылдан кейін Қара сәрсенбіде одан шығуға мәжбүр болды.
ЕО мүшелері үшін валюталық бағамның тарихи режимдері
Төмендегі кесте Еуропалық одақ мүшелері үшін қолданылатын барлық валюталық режимдердің толық шолуын ұсынады, өйткені Еуропалық валюталық жүйе және оның Валюта бағамдарының механизмімен қатар, жаңа ортақ валюта – ЭКУ 1979 жылдың 13 наурызында құрылды. 1999 жылдың 1 қаңтарында еуро валюта нарығында ЭКУ-ны 1:1 арақатынасында алмастырды. 1979 мен 1999 жылдар аралығында D маркасы ЭКУ үшін де-факто тіреу ретінде танылды, яғни валютаны ЭКУ-ға немесе D маркасына бекіту арасында айтарлықтай айырмашылық болған жоқ. 1999 жылдың 1 қаңтарында еуроаймақ алғашқы 11 мүше мемлекетімен құрылды. Еуроаймақтың Грекияға қатысты алғашқы кеңейуі 2001 жылдың 1 қаңтарында болды, бұл еуро айналымға түскенге дейін бір жыл бұрын орын алды. Аймақтың келесі кеңейуі 2004 жылы Еуроодаққа қосылған мемлекеттермен болды, олар аталған жылдың 1 қаңтарында еуроаймаққа қосылды: Словения (2007), Кипр (2008), Мальта (2008), Словакия (2009), Эстония (2011), Латвия (2014), Литва (2015). 2013 жылы Еуроодаққа қосылған Хорватия 2023 жылы еуроны қабылдады. 1992 жылы Маастрихт шартына қол қойылғаннан кейін Еуроодаққа қосылған барлық жаңа мүшелер, қосылу шарттарына сәйкес, еуроны қабылдауға міндетті. Дегенмен, еуроны қабылдау үшін орындалуы тиіс бес экономикалық конвергенция критерийінің соңғысы – валюта бағамының тұрақтылығы критерийі. Бұл үшін валюталық бағамда "қатты шиеленістер" болмауы керек және кем дегенде екі жыл бойы ЭҚМ-ге мүше болу қажет.
Ирландия фунты фунт стерлингпен теңдікті бұзады
Еуропалық валюталық жүйеге қатысу үшін Ирландия 1979 жылы ирланд фунтының фунт стерлингпен теңдігін бұзуды таңдады, себебі Ұлыбритания қатысуға шешім қабылдамады. (Ирландияның Орталық банкі 1922 жылы мемлекет құрылғаннан бері фунт стерлингпен теңдікті сақтап келді. "Бұл 1970 жылдары ғана болды, Ұлыбританиядағы жоғары инфляция Ирландиядағы баға тұрақтылығына қауіп төндірген кезде, баламалар туралы ойлану басталды". Норман Теббиттің ізімен кейбір сарапшылар ЕҚЖ-ны "Мәңгілік рецессия механизмі" деп атады, Ұлыбритания 1990 жылы рецессияға түскеннен кейін. Ұлыбритания валютаны тар шекте ұстауға 6 миллиардтан астам фунт стерлинг жұмсады, сол кездегі хабарламаларда белгілі болғандай, даулы венгр-американдық инвестор Джордж Соростың жеке пайдасы 1 миллиард фунт стерлингке жетті, бұл Ұлыбританиядағы әрбір еркек, әйел және балаға 12 фунттан астам қаражатты құрады, сондай-ақ Сорос "Англия банкін құлатқан адам" деп аталды. Ұлыбританияның ЕҚЖ-ға мүшелігі сол кездегі рецессияны ұзартуға да себепкер болды, ал Ұлыбританияның ЕҚЖ-дан шығуы 1997 жылғы мамырда өткен жалпы сайлауда Джон Мейджордың консервативтік үкіметінің жеңілісіне елеулі үлес қосып, экономикалық сәтсіздік ретінде қарастырылды, тіпті сол үкімет "Қара сәрсенбіден" кейін күшті экономикалық жаңару мен жұмыссыздықтың айтарлықтай төмендеуін қамтамасыз еткеніне қарамастан.
Маржаны арттыру
1993 жылдың тамызында француз франкісіне және басқа валюталарға қарсы бағалық спекуляцияларға байланысты маржа 15%-ға дейін ұлғайтылды.
ERM II-нің тарихы
1998 жылдың 31 желтоқсанында еврозона елдерінің Еуропалық валюта бірлігінің (ЕВБ) айырбас бағамы тоқтатылды, осылайша ЕВБ-нің орнына еуроның құны тең шартта белгіленді. 1999 жылы ERM II бастапқы ERM-ді алмастырды. Грекия мен Дания валюталары жаңа механизмге қатысты, бірақ Грекия 2001 жылы еуроға қосылғанда, Дания кронасы сол кезде жалғыз қатысушы ел ретінде қалды. ERM II-дегі валюта еуроға шаққандағы орталық бағамына қатысты ±15% шегінде еркін өзгеріп отыруға рұқсат етіледі. Дания Ұлттық банкі крона бағамын 1 еуро = 7,46038 Дания кронасы орталық бағамына қатысты ±2,25% шегінде ұстап тұрады. Эстония кронасы, Литва литасы және Словения толары 2004 жылғы 28 маусымда ERM II-ге қосылды; Кипр фунты, Латвия латы және Мальта лирасы 2005 жылғы 2 мамырда; Словакия кронасы 2005 жылғы 28 қарашада қосылды. 2020 жылғы 10 шілдеде Болгария леві (2007 жылғы 1 қаңтарда ЕО-ға қосылған) және Хорватия кунасы (2013 жылғы 1 шілдеде ЕО-ға қосылған) ERM II-ге қосылатыны жарияланды. Бұл елдердің барлығы (Болгариядан басқа) кейіннен еурозонаға қосылды және осылайша ERM II-ден шықты: Словения (2007 жылғы 1 қаңтар), Кипр (2008 жылғы 1 қаңтар), Мальта (2008 жылғы 1 қаңтар), Словакия (2009 жылғы 1 қаңтар), Эстония (2011 жылғы 1 қаңтар), Латвия (2014 жылғы 1 қаңтар), Литва (2015 жылғы 1 қаңтар) және Хорватия (2023 жылғы 1 қаңтар).
Ағымдағы жағдай
2023 жылдың қаңтарынан бастап ERM II-ге екі валюта қатысады: Дания кронасы және Болгария леві. 2004 жылғы 1 мамырда Еуропалық Одаққа қосылған ең ірі үш елдің (Польша злоты, Чехия коронасы және Венгрия форинті) валюталары, сондай-ақ Швецияның (швед кронасы) және 2007 жылғы 1 қаңтарда қосылған Румынияның (румыния леуі) валюталары қолданыстағы қосылу шарттарына сәйкес қосылуға міндетті. Швеция референдумда механизмге қатыспау туралы шешім қабылдады, ЕҚБ күткеніне қарамастан, себебі Швецияның Дания сияқты жеке шарттары жоқ. Еуропалық Одақтың мүше елдері Маастрихт конvergенция критерийлеріне сәйкес ERM II-ге қосылуға тиіс.
Валюталық бағамдар диапазондары
Теориялық тұрғыдан алғанда, көптеген валюталар өздерінің белгіленген құнынан 15%-ға дейін ауытқуға рұқсат етіледі. Кіру күні Елі Валютасы €1 = 15% 17 қаңтар 2000 – 31 желтоқсан 2000 340,75 28 маусым 2004 – 31 желтоқсан 2006 Толар (T) 239,64 15% 0,16% 2 мамыр 2005 – 7 желтоқсан 2007 Фунт (£C) 0,585274 15% 2,1% 15% 12% 12% 1,9% 28 маусым 2004 – 31 желтоқсан 2010 Крон (kr.) 15,6466 15% 0% Крон 1992 жылғы 20 маусымда қайта енгізілгеннен бері Д-маркаға, содан кейін евроға бекітілген. 2 мамыр 2005 – 31 желтоқсан 2013 Лат (Ls.) 0,702804 15% 1% Латвияда 2005 жылғы 1 қаңтарда SDR-дан евроға ауысқан тұрақты валюта бағамы жүйесі қолданылды. 28 маусым 2004 – 31 желтоқсан 2014 Лита (Lt.) 3,4528 15% 0% Лита 2002 жылғы 2 ақпанға дейін АҚШ долларына бекітілген, содан кейін ол евроға ауысты. 10 шілде 2020 – 31 желтоқсан 2022 Куна (kn.) 7,53450 15% 0%