Кіріспе

Британдық тіл философы (1913–1988) британдық мемлекеттік қызметкер Герберт Пол Грис (13 наурыз 1913 – 28 тамыз 1988), көбінесе H. P. Грис, H. Пол Грис немесе Пол Грис аттарымен жариялаған, тіл философиясы саласындағы британдық философ болды. Ол импликатура теориясын және кооперация принципін (оның атымен аталған Грис максимумымен бірге) жасады, бұл лингвистикалық прагматиканың негізгі ұғымдарына айналды. Оның мағына туралы еңбектері семантиканы философиялық тұрғыдан зерттеуге де ықпал етті.

Өмір

Ұлыбританиядағы Харборн қаласында (қазір Бирмингем қаласының маңы) туып өскен ол Клифтон колледжінде, содан кейін Оксфордтағы Корпус Кристи колледжінде білім алған. Россалл мектебінде қысқа мерзім оқытқаннан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грис Корольдік теңіз күштерінде қызмет етті; Грис өзінің мән туралы теориясын 1967 жылы Гарвардта оқыған "Логика және әңгімелесу" тақырыбындағы Уильям Джеймс лекцияларының бесінші және алтыншы бөлімдерінде одан әрі дамытты. Бұл екі лекция 1969 жылы "Сөйлеушінің мағынасы және ниеттері" және 1968 жылы "Сөйлеушінің мағынасы, сөйлемнің мағынасы және сөздің мағынасы" деген аттармен жарияланды, ал кейіннен басқа лекциялармен бірге 1989 жылы "Сөздер жолындағы зерттеулер" атты жинақтың бірінші бөлімі ретінде жарияланды.

Табиғи және табиғи емес мағынасы

1957 жылғы "Мағына" мақаласында Грайс "табиғи мағынаны" "Осы дақтар қызылшаны білдіреді (білдірген)" мысалы арқылы сипаттайды. Ал "Жон кешігеді" немесе "'Schnee' сөзі 'қар' дегенді білдіреді" мысалдары арқылы "табиғи емес мағынаны" сипаттайды. Грайс "білдіру" етістігінің осы екі мағынасын анықтамайды және олар арқылы білдірілетін идеяларды ажырататын нақты теория ұсынбайды. Оның орнына, ол осы сөзді (кем дегенде) екі түрлі жолмен қолданатынымызды көрсету үшін күнделікті тілдегі бес айырмашылыққа сүйенеді.

Айтуға / білдіруге болатын айырмашылық

Грайстің айтуынша, сөйлеушінің бір сөз арқылы қандай мағынаны білдіргісі келгенін, сөйлеушінің «айтқаны» мен осы арқылы «көрсеткені» деп екіге бөлуге болады. Грайс бұл ретте, ол ойдағы «айту» ұғымы, сөздің кәдімгі мағынасына қатысты болғанымен, «әрі қарай түсіндіруді қажет ететін, ерекше ‘айту’ ұғымы» екенін нақтылайды. Дегенмен, Грайс өзінің сүйікті «айту» ұғымын толыққанды түсіндіруге немесе анықтама беруге ешқашан тоқталған жоқ, және осы ұғымның интерпретациясы тіл философиясындағы даулы мәселеге айналды. Грайстің «айту» ұғымына қатысты даудың бір себебі – оның сөйлеуші мағынасы туралы түсінігімен байланысы. Грайс «айтуды» мағынаның бір түрі деп қарастыратынын, яғни, біріншісін жасау екіншісін жасауды білдіретінін көрсетеді: «Мен (1) "U (сөйлеуші) p деді" дегені (2) "U, p екенін білдіретін x әрекетін жасады" дегенмен тең екенін айтқым келеді» (87). Бұл шарт даулы, бірақ Грайс көрінетін қарсы мысалдар – яғни, сөйлеуші бірдеңе айтқандай болғанымен, оны мағыналамаған жағдайлар – шындығында ол «айтуға талпыну» деп атаған нәрсе, оны «еліктеу айту» немесе «ойнақтап айту» деп қарастыруға болады деп санайды. Грайстің «айту» ұғымына қатысты тағы бір дау – сөйлеушінің сөз тіркесімен айтқандары мен сөздің уақыттан тыс мағынасы арасындағы байланыс. Ол бұл байланысты бірнеше рет егжей-тегжейлі түсіндіруге тырысқанмен, ол қолдайтын ең нақты тұжырым мынадай:

Мен «айту» сөзін қолданатын мағынада, біреудің айтқандары, оның айтқан сөздерінің (сөйлемнің) дәстүрлі мағынасына тығыз байланысты болуын қалаймын. Грайс бұл үзіндіде «тығыз байланыс» деген сөзбен не айтқысы келгенін ешқашан түсіндірмеді, және тіл философтары оның ең жақсы интерпретациясы туралы пікір таласын жалғастыруда. «Түсінудің себептік теориясында» Грайс «айтуды» (онда ол оны «мәлімдеу» деп те атайды) «көрсетумен» салыстырады, бірақ «Логика және әңгіме» еңбегінде ол «көрсету» деген техникалық терминді және оның туыс сөздерін – «көрсету» және «көрсетілген» (яғни, көрсетіліп отырған нәрсе) енгізеді. Грайс бұл жаңа сөзді «'көрсету', 'ұсыну', 'көрсету' және 'мағына' сияқты сөздердің арасында таңдау жасаудан аулақ болу үшін қолданылатын жалпы сөз ретінде» негіздемелейді. Басқалар жиі айтқандай, «айту» – «тікелей» сөйлеу әрекеті, ал «көрсету» – «көрсетпелі» сөйлеу әрекеті. Осы айырмашылықты белгілеудің бұл тәсілі Джон Сёрлдің сөйлеу актілерінің ықпалды теориясының маңызды бөлігі болып табылады.

Жалпыланған және нақтыланған әңгімелік мән-маңыз

Грайс сонымен қатар жалпыланған және нақтыланған әңгімелесу импликатурасын ажыратады. Грайс нақтыланған әңгімелік импликатуралардың (мысалы, жоғарыда келтірілген ұсыныс хат мысалында) "нақты бір жағдайда 'p' деп айту арқылы, контекстің ерекше ерекшеліктеріне байланысты туындайтынын, және осындай импликатура осы 'p' деп айту арқылы әдетте беріледі деген ойға орын қалмайтын жағдайларда" пайда болатынын айтады. Ал жалпыланған импликатура, керісінше, "егер ерекше жағдайлар болмаса, белгілі бір сөздерді қолдану әдетте осындай немесе осындай типтегі импликатураны береді деп айтуға болатын" жағдайларда туындайды.

Сындар

Дэн Спербер мен Дейдре Уилсонның өзектілік теориясы Грайстің мағына туралы теориясын және оның прагматикалық қорытындылар туралы түсіндіруін дамытады, сонымен қатар оған қарсы шығады.