Сары ауру

Гилберт синдромы қан ағынында конъюгацияланбаған билирубин деңгейінің жоғарылауына себеп болады, бірақ көбінесе ешқандай салдарға әкелмейді. Шамалы сарғаю физикалық күш салу, стресс, ашарлау және инфекция кезінде пайда болуы мүмкін, ал қалған уақытта бұл синдром көбінесе белгісіз болады. Ауыр жағдайларда терінің сарғаюы және көздің конъюнктивасының сарғаюы байқалады. Гилберт синдромының нәрестелердегі сарғаудың пайда болуын жеделдетуі мүмкін екені хабарланды. Бұл синдром нәрестелерде ауыр жанама гипербилирубинемияны өзінен-өзі тудыра алмайды, бірақ басқа факторлармен біріктірілгенде, мысалы, G6PD тапшылығы сияқты ауруларға байланысты қызыл қан клеткаларының жойылуының күшеюі кезінде билирубин деңгейінің өсуіне қосымша әсер ете алады. Егер уақтылы емделмесе, бұл жағдай өте қауіпті болуы мүмкін, себебі қандағы жоғары билирубин кернектер ауруына алып келіп, қайтымсыз неврологиялық зақымдануға ұшыратуы мүмкін.

Кейбір есірткілерді детоксикациялау

GS – UDP глюкуронозилтрансфераза 1 отбасы, полипептид A1 (UGT1A1) ферменттерінің ақаулары, сондай-ақ бауырдың кейбір дәрілерді заласыздандыру қабілетіне жауап береді. Мысалы, Гилберт синдромы UGT1A1 арқылы метаболизденетін иринотеканмен емделген науқастарда ауыр диарея және нейтропениямен байланысты. Парацетамол (ацетаминофен) UGT1A1 арқылы метаболизденбесе де, GS бар кейбір адамдарда жетіспейтін басқа ферменттердің бірімен метаболизденеді. GS ауруы бар адамдардың бір тобында парацетамол улану қаупі жоғары болуы мүмкін. Байқау жүргізілген зерттеулер конъюгацияланбаған билирубиннің антиоксиданттық әсері науқастардың өмір сүру ұзақтығына оң әсер ете алатынын көрсетті. Бірнеше талдаулар GS бар адамдарда коронарлық артерия ауруы (КАА) қаупінің айтарлықтай төмендегенін анықтады. Атап айтқанда, билирубин деңгейі шамалы жоғарылаған (1,1 мг/дл-ден 2,7 мг/дл-ге дейін) адамдарда КАА және болашақта жүрек ауруларының даму қаупі төмен болды. Бұл зерттеушілер 2002 жылға дейінгі деректерді мета-талдау жасап, GS бар адамдарда атеросклероз (артериялардың қатаюы) ауруының жиілігі сарысудағы билирубин деңгейімен кері пропорционалды екенін растады. GS және (TA)7/(TA)7 генотипі бар адамдарда билирубин деңгейінің орташа жоғарылауы, (TA)6/(TA)6 генотипімен (яғни қалыпты, мутацияланбаған ген локусы) салыстырғанда жүрек ишемиялық ауруы және жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін үш есеге төмендетті. Гилберт синдромы бар науқастарда тромбоциттер саны және MPV (тромбоциттердің орташа көлемі) төмендейді. Гилберт синдромы бар пациенттерде билирубин деңгейінің жоғарылауы және MPV мен С-реактивті белок (СРБ) деңгейінің төмендеуі атеросклероз процесін баяулатуға әсер етуі мүмкін.

Басқа

GS-қа байланысты немесе байланысы жоқ белгілер: шаршау (тұрақты шаршау сезімі), назарды ұстау қиындығы, ерекше дауылдылық, тәбет жоғалу, құлайпаңдық, іш ауруы, салмақ жоғалту, қышу (тері бөртпесіз), және көңіл-күйдің өзгеруі немесе депрессия сияқты басқа да белгілер байқалған. Дегенмен, ғылыми зерттеулер ересектерде конъюгацияланбаған билирубин деңгейінің жоғарылауымен байланысты нақты жағымсыз белгілерді анықтамады. Алайда, Гилберт синдромы бар адамдарда зардап шеккен ферменттермен глюкуронидтелген басқа заттар, уытты деңгейде болса, теориялық тұрғыдан осы белгілерге себеп болуы мүмкін. Сондықтан, GS-ті ауру ретінде қарастыру қажеттігі туралы пікірталас жүріп жатыр. Бірақ, Гилберт синдромы өт тастарының пайда болу қаупін арттырады.

Себеп

UGT1A1 геніндегі мутациялар Гилберт синдромына алып келеді. Бұл ген бауыр жасушаларында табылaтын және организмнен шығарылуын қамтамасыз ететін билирубин-уридин дифосфат глюкуронозилтрансфераза (билирубин UGT) ферментін жасауға нұсқау береді. Билирубин UGT ферменті глюкуронидация деп аталатын химиялық реакцияны жүзеге асырады. Глюкурон қышқылы конъюгацияланбаған билирубинге беріледі, ол ескі қызыл қан клеткалары ыдырағанда түзілетін сары пигмент, содан кейін реакция кезінде конъюгацияланған билирубинге айналады. Конъюгацияланған билирубин өтпен бірге бауырдан ішекке өтеді, ал кейін нәжіспен шығарылады. Гилберт синдромы бар адамдарда билирубин UGT ферментінің қалыпты деңгейінің шамамен 30 пайызы ғана болады, бұл конъюгацияланбаған билирубиннің глюкуронидациялану жылдамдығының төмендеуіне себеп болады. Бұл зат организмде жинақталып, жеңіл гипербилирубинемияға әкеледі. UGT1A1 генінің 100-ден астам полиморфизмі белгілі, олар UGT1A1*n деп белгіленеді (мұнда n – ашылудың хронологиялық реті), геннің өзінде немесе оның промотор аймағында. UGT1A1 TATA қорап промотор аймағымен байланысты; бұл аймақта көбінесе A(TA)6TAA генетикалық тізбегі кездеседі, бұл вариант көптеген популяцияларда аллельдердің шамамен 50 пайызын құрайды. Дегенмен, бұл аймақтың бірнеше аллельді полиморфты варианттары бар, ең көп таралғаны – промотор аймағына тағы бір динуклеотидтік қайталану ТА қосылу нәтижесінде пайда болатын A(TA)7TAA, ол UGT1A1*28 деп аталады; бұл жиі кездесетін вариант кейбір популяцияларда аллельдердің 40 пайызын құрайды, бірақ Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азия халықтарында және Тынық мұхиты аралдарында 3 пайызға жуық аллельдерде кездеседі. Көптеген популяцияларда Гилберт синдромы көбінесе гомозиготалық A(TA)7TAA аллельдерімен байланысты. GS жағдайларының 94 пайызында басқа екі глюкуронозилтрансфераза ферменттері – UGT1A6 (активтілігі 50 пайызға төмендеген) және UGT1A7 (тиімділігі 83 пайызға төмендеген) де әсер етеді. Алайда, Гилберт синдромы TATA қорап промоторларының полиморфты варианттары болмаса да пайда болуы мүмкін; кейбір популяцияларда, әсіресе дені сау Оңтүстік-Шығыс және Шығыс Азиялықтарда, Гилберт синдромы көбінесе гетерозиготалық қате мутациялардың (мысалы, Gly71Arg, сонымен қатар UGT1A1*6, Tyr486Asp, сонымен қатар UGT1A1*7, Pro364Leu, сонымен қатар UGT1A1*73) салдарынан туындайды, бұл нақты геннің кодтау аймағында кездеседі және билирубин деңгейінің айтарлықтай жоғары болуымен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан, диета диагностикалық мақсатта пайдалы болуы мүмкін. Сирек қажет немесе орынды жағдайда, фенобарбиталдың төмен дозасын беру қажет: билирубин айтарлықтай төмендейді. Тесттер полимераза тізбекті реакциясы немесе ДНК фрагменттерін секвенирлеу арқылы UGT1A1 ДНК-ның варианттарын анықтауға да мүмкіндік береді.

Дифференциалдық диагностика

Гилберт синдромы зиянсыз деп саналса да, ол клиникалық тұрғыдан маңызды, өйткені ол қан немесе бауыр ауруы туралы алаңдаушылық тудыруы мүмкін, бұл қауіптірек болуы мүмкін. Алайда, бұл жағдайлардың қосымша белгілері бар: Гилберт синдромында, егер бауырдың басқа ауруы болмаса, ALT/SGPT және AST/SGOT бауыр ферменттері, сондай-ақ альбумин қалыпты шекте болады. Криглер-Наджар синдромы (I және II типтер), глюкуронил трансферазаның басқа бір бұзылысы, 0–10% UGT1A1 белсенділігімен анағұрлым ауыр, бұл синдромға шалдыққан адамдар нәрестелік (I тип) және жасөспірімдік (II тип) шақтарында ми зақымдануына ұшырау қаупі бар. Кез келген себепті гемолиз толық қан анализі, гаптоглобин, лактат дегидрогеназа деңгейлері және ретикулоцитоздың жоқтығымен (гемолиздік анемияда қандағы ретикулоциттердің жоғарылауы байқалады) тексеріледі. Дубин-Джонсон синдромы және Ротор синдромы – конъюгацияланған билирубиннің артуымен сипатталатын сирек кездесетін автосомалық рецессивті аурулар. Конъюгацияланған билирубиннің жоғарылауымен байланысты вирустық гепатитті әртүрлі гепатит вирустарына тән антигендерге теріс қан сынамалары арқылы жоққа шығаруға болады. Холестазды плазмадағы өт қышқылының қалыпты деңгейі, лактат дегидрогеназаның болмауы, конъюгацияланған билирубиннің төмен деңгейі және өт жолдарының ультрадыбыстық тексеруі арқылы жоққа шығаруға болады. В12 витаминінің жетіспеушілігі жоғары деңгейдегі билирубинмен (және MCV 90–92-ден жоғары) байланысты болуы мүмкін.

Емдеу

Көбінесе емдеу қажет болмайды.

Билирубиннің денсаулық пен аурудағы рөлі

Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан зерттеулер Гилберт синдромындағы (GS) жеңіл гипербилирубинемияның пайдалы әсерлері болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл, ықтималда, билирубиннің антиоксидантты және қабынуға қарсы қасиеттерімен байланысты. Гилберт синдромындағы гипербилирубинемия окислик стресс және жүрек-қан тамырлары аурулары, қатерлі ісіктер, қант диабеті және нейродегенеративті аурулар сияқты қабынумен байланысты аурулардан қорғауы мүмкін. Дегенмен, билирубиннің қорғау механизмдері мен жолдары толыққанды зерттелмеген, ал билирубиннің оңтайлы деңгейі мен диапазоны белгісіз. UGT1A1 экспрессиясы мен активтілігіне әсер ететін генетикалық және қоршаған орта факторлары да жеткілікті түрде сипатталмаған және Гилберт синдромының әртүрлілігіне және көрінуіне әсер етуі мүмкін. Қант диабеті және метаболикалық синдром сияқты жағдайларда, Гилберт синдромы зерттеулерінің клиникалық маңызы мен салдары әлі анық емес, және оларды профилактикалық немесе емдік стратегияларға қолдану мүмкін емес.