Кіріспе

Dude – әдетте еркек адамды білдіретін, американдық сленгте қолданылатын жеке тұлғаға арналған сөз.

Тарих

"Дюд" термині 18-ғасырдағы "дудл" сөзінен шыққан болуы мүмкін, мысалы, "Янки Дудл Дэнди" әніндегідей. 1880 және 1890 жылдардағы танымал баспасөздерде "дюд" – "дэнди" деген жаңа сөз болды, яғни "өте әдемі киінген еркек", сыртқы түріне ерекше мән беретін адам. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы кафелер мен "Жас ақын" тобында дюдер көптеп кездесетін. Олар киімдерін көрсету үшін бәсекелестікке түсетін. Осы типтің ең танымал өкілі – 1880 жылдардағы Нью-Йоркте "Дюдтердің патшасы" атанған және өмірі бойы сәнді киімдерге деген беделін сақтаған Эвандер Берри Уолл болса керек. Бұл сөздің мағынасы, бүгінде көпшілікке толыққанды белгілі болмаса да, кейде американ тілінде сақталып қалған, мысалы, "әдемі киім киіп алған" деген сөз тіркесінде кездеседі. Бұл сөз Американың шығыс жағынан келген адамдарды сипаттау үшін қолданылған, әсіресе "дүкеннен сатып алынған киімдері" барларды. Ковбойлар бұл сөзді қала тұрғындарына қарсы айтқан. Оның бір түрі – "ірі қаладан тыс өмірге бейімделмеген, әдемі киінген адам". 1883 жылғы "Үй және шаруашылық туралы нұсқаулықта" автор Джонатан Периам "дюд" терминін бірнеше рет қолданып, қаладан келген, білімсіз, бірақ мақтанғақ адамды білдірген. Қалалық өмірден тыс өмірдің қиындықтарымен таныс емес адамның бейнесі "қалалық алаяқ" немесе "Америка батысындағы шығыс адамы" деген анықтамаға әкелді. Осылайша, "дюд" сөзі 19 ғасырда Америка Құрама Штаттарының кеңею кезеңінде бай адамдарды сипаттау үшін қолданылған. Бұл қолданыс "дюд ранчосында" көрініс тапқан, ол қала тұрғындарына ауылдық өмірмен танысуға мүмкіндік беретін қонақ үй. Батыс Америкада 20 ғасырдың басында бай шығыс адамдары үшін "ковбой өмірін" сезіну үшін мұндай ранчолар пайда болды. Бұл сөздің мағынасы шекаралық, ауыл шаруашылығы, кен өндіру немесе басқа да ауылдық ортаға бейімделген адамдармен салыстыру арқылы түсіндіріледі. "Дюд" сөзін осылай қолдану Америкада 1950 жылдарға дейін сақталған, ол жергілікті мәдениетке ұқсап киінуге тырысқан, бірақ сәтті болмаған туристерді сипаттау үшін қолданылған. Бұл сөздің кері мағынасы – "redneck", ол кедей шаруалар мен білімсіз адамдарды сипаттайтын американ тіліндегі сөз, ол өзін кемсітуші болып саналады және бүгінде де қолданылуда. Сөз танымал бола бастағанда, АҚШ жағалауларына жеткенде және шекаралар арасында тарағанда, "dudette" және "dudines" сияқты әйелдерге арналған түрлері пайда болды, бірақ олар ұзаққа соқпады, себебі "дюд" сөзі жынысқа қатысты бейтарап мағынаға ие болды және кейбір тіл білімі мамандары әйелдерге арналған түрлерін жасанды деп санайды. Сөздің қолданылуы 20 ғасырдың басында біртіндеп төмендеді, АҚШ-тың басқа субмәдениеттері оны жиі қолдана бастаған кезде, оны қайтадан киім-кешек түрінен алып, ақырында жалпы ерлер мен кейде әйелдерді сипаттау үшін қолдана бастады. Соңында, субмәдениеттер араласқан төменгі сынып мектептері сөздің барлық мәдениеттерге таралуына мүмкіндік берді және ақырында сыныптық сатыларға көтеріліп, АҚШ-та кеңінен қолданыла бастады. 20 ғасырдың соңы мен 21 ғасырдың басында "дюд" сөзі эмоцияны білдіру үшін қолданыла бастады, мысалы, көңілінің қалғандығын, қуанышын немесе махаббатын білдіру үшін, сонымен қатар ол нәсіліне, жынысына немесе мәдениетіне қарамастан кез келген адамды сипаттау үшін де қолданылатын болды. Бұл термин 1880 жылдары теміржолда "буш-хук дюд" сияқты жұмыс сипаттамасы ретінде де қолданылған. Мысалы, "Стампид" туннеліне қараңыз. 1960 жылдардың басында "дюд" сөзі серфинг мәдениетінде "жігіт" немесе "адам" сөздерінің синонимі ретінде танымал болды. Әйелдерге "dudette" немесе "dudess" деген сөз қолданылған, бірақ бұл екеуі де қолданылмай қалды және "дюд" сөзі қазір де жынысқа қатысты бейтарап сөз ретінде қолданылады. "Дюд" сөзінің осы жалпы мағынасы 1970 жылдардың ортасында кеңінен тарала бастады. "Дюд", әсіресе серферлер мен "брау" мәдениетінде, әдетте, біреуге ("Дюд, сен ақыры қоңырау шалғаныңа қуаныштымын") немесе басқа адам туралы айтқанда ("Мен сол жігітті бұрын да көргенмін") қолданылады. Америка фильмдеріндегі бұл сөздің алғашқы атауларының бірі 1969 жылы түсірілген "Easy Rider" фильмінде болды, онда Уайат (Питер Фонданың рөлін сомдаған) өзінің камерада отырған заңгеріне (Джек Николсонның рөлін сомдаған) "дюд" сөзінің анықтамасын түсіндіреді: "Дюд дегеніміз жақсы жігіт; Дюд дегеніміз – кәдімгі адам". Grand Funk Railroad тобының Марк Фарнері домбырашы Дон Брюердің 1973 жылы шыққан "We're an American Band" әнімен "дюд" сөзін танымал еткенін айтады. "Дюд" сөзінің "керемет адамды" білдіруі 1980 және 1990 жылдардағы "Teenage Mutant Ninja Turtles", "Fast Times at Ridgemont High", "Bill and Ted's Excellent Adventure", "Wayne's World" және "Clerks" сияқты американ фильмдерінде одан әрі танымал болды. 1998 жылы түсірілген "The Big Lebowski" фильмінде Джефф Бриджес "The Dude" рөлінде ойнады, ол "жалқау, жұмыс істемейтін адам" деп сипатталды. Бұл кейіпкер белсенді және продюсер Джефф Даудтан шабыттанды, ол бала кезінен бері "Дюд" деп аталады. Фильмнің басты кейіпі Dudeism дінінің құрылуына әкелді. 2008 жылы Bud Light компаниясы "Dude!" сөзінің әртүрлі интонацияларынан тұратын жарнамалық кампаниясын іске қосты, онда өнім туралы ешқандай ақпарат берілмеді. Бұл "Whassup?" кампаниясының жалғасы болды.