Кіріспе

Мексиканың Табаско штатында орналасқан ольмектер өркениетінің Колумбқа дейінгі археологиялық ескерткіші. Кейбір артефактілер жақын орналасқан Виллаермоса қаласындағы, Табасконың астанасында орналасқан "Parque Museo de La Venta" мұражайына көшірілді.

Шолу

Ольмектер Америкада пайда болған алғашқы өркениеттердің бірі болды. Хронологиялық тұрғыдан алғанда, ольмектер тарихын ерте формативті (1800–900 ж.б.д.), орта формативті (900–400 ж.б.д.) және кеш формативті (400 ж.б.д.–200 а.д.) кезеңдерге бөлуге болады. Ольмектер Мезоамериканың "ана мәдениеті" деп аталады, яғни ольмек өркениеті Мезоамерикаға таралып, оған әсер еткен алғашқы мәдениет болды. Ольмек мәдениетінің таралуы нәтижесінде барлық мезоамерикалық қоғамдарда мәдени ерекшеліктер пайда болды. 1600 ж.б.д. шамасында ерте формативті кезеңде Мексика шығанағының төмендіктеріндегі отырықшы егіншілерден пайда болған ольмектер, Веракрус және Табаскодағы Мексика шығанағының оңтүстік жағалауындағы жазық аймақта, ольмектердің жүрегінде билік құрды. Ла-Вентаға дейін Сан-Лоренцоның алғашқы ольмек орталығы қазіргі Веракрус штабының (1200–900 ж.б.д.) аумағында орналасқан. Шамамен ұзын және ені, ортасынан Коатзалкоалькос өзені ағып өтетін бұл аймақта Ла-Вента, Сан-Лоренцо-Теночтитлан, Лагуна-де-лос-Серрос және Трес-Запотес сияқты маңызды ольмек орталықтары орналасқан. 1200 ж.б.д. шамасында Сан-Лоренцо ең ірі ольмек орталығына айналды. Ла-Вента 1200 ж.б.д. шамасында пайда болған, бірақ 900 ж.б.д.дан кейін Сан-Лоренцоның құлдырауынан соң ғана өзінің гүлдену шегіне жетті. 500 жыл бойы гүлдегеннен кейін, Ла-Вента біздің заманымыздан бұрынғы IV ғасырдың басында толығымен тасталып кетті. Бұрынғы Рио-Пальма немесе Рио-Бари өзенін қарап тұратын жағалау батпағындағы аралда орналасқан Ла-Вента, Mezcalapa және Coatzacoalcos өзендері арасындағы аймақты бақылаған болуы мүмкін. Оның өзі теңіз деңгейінен 10 метрден төмен биіктікте орналасқан және Мексикадағы ең үлкен аллювиалды жазықтықтағы құрлықтың шамалы бөлігінен тұрады. Ла-Вентаның ылғалды тропикалық климатында орташа жылдық температура 26 градус Цельсий, ал орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 2000 миллиметрді құрайды. Ла-Вента төрт түрлі экожүйенің тоғысқан жерінде орналасқан: батпақтар, мангр тоғайлары, тропикалық орман және Мексика шығанағы. "Бұл жерде тұрғындар көп болған, азық-түлік өндірісімен айналыспаған мамандар да болған, сонымен қатар оның ықпал ету аймағындағы басқа орталықтармен саяси, діни, экономикалық және/немесе әскери байланыстар болған." Өкінішке орай, қаланың ірі орталықтарын қоршап тұрған тұрғын үйлердің көбі немесе барлығы дерлік сақталмаған. Орталықтың негізгі бөлігі – солтүстік-оңтүстік бағытта созылған сазды құрылыстар кешені, бірақ оның бағыты солтүстікке қарай 8° бұрылысқан. Қалалық аймақ 2 км² аумақты алып жатқан болуы мүмкін. Бұл орналасу 600–400 ж.б.д. кезеңінде, ольмектердің соңғы билігі тұсында қалыптасқан. Бұл орталықтың орналасуы ерекше қызығушылық тудырады, өйткені А кешенінің бағыты нақты солтүстікке 8 градусқа жуық, ал орталықтың шығыс және батыс жақтары дерлік бірдей, екі жақты симметрияны көрсетеді. Бұл, мүмкін, дінмен байланысты (әзірге бұл тек болжам), бірақ ол әрине жоғары деңгейдегі күрделілік пен қала құрылысын көрсетеді. Кейінгі майя немесе ацтек қалаларынан айырмашылығы, Ла-Вента жер мен саздан салынған. Құрылыс үшін жергілікті тастар жеткіліксіз болды. Үлкен базальт тастар Тукстла тауларынан әкелінді, бірақ олар негізінен үлкен бас, "алталар" (іс жүзінде тақтар) және әртүрлі стелалар сияқты ескерткіштер үшін пайдаланылды. Мысалы, А кешенін қоршап тұрған базальт бағаналар Сан-Андрес-Тукстла жанартауының солтүстігіндегі Мексика шығанағының жағалауындағы Пунта-Рока-Партидадан қазылып алынған. "Ежелгі қаланың жартысынан асып түскені қазіргі уақыттағы бұзылулардан сақталып, картаға дәл түсіруге мүмкіндік берді." Бүгінде орталықтың оңтүстік бөлігінің барлығы мұнай өңдеу зауытымен жабылған және көбінесе қиратылған, бұл қазба жұмыстарын қиындатады немесе мүмкін емес етеді. Орталықтың көптеген ескерткіштері қазір Виллаермоса қаласындағы археологиялық мұражай мен саябақта қойылған.

Ла Вентаның негізгі ерекшеліктері

Ла-Вента азаматтық және салтанатты орталық болды. Әлі табылмаған патшалық резиденцияларды қамтыған болса да, патшалық емес элита мен қарапайым халықтың тұрғын үйлері Сан-Андрес сияқты шеткі жерлерде орналасқан. Ла-Вентада тұрғын үйлерге қарағанда, шектеулі қасиетті аймақ (А кешені), Ұлы пирамида (С кешені) және олардың оңтүстігіндегі үлкен алаң басым. Салтанатты орталық ретінде Ла-Вентада жерленген құрбандықтар мен қабірлердің күрделі сериясы, сондай-ақ монументальді мүсіндер кездеседі. Бұл тас ескерткіштер, стелалар және "алтарлар" үйінділер мен платформалар арасына мұқият орналастырылған. Үйінділер мен платформалар негізінен жергілікті құм мен саздан салынған. Көптеген платформалардың бұрын ағаш құрылымдармен жабылғаны, бірақ олардың көптен бұрын жоғалып кеткені болжанады.

С кешені (Ұлы пирамида)

"C" кешені, "Ұлы пирамида" қала құрылысының орталық ғимараты болып табылады, ол негізінен топырақтан салынған және алыстан көрінеді. Құрылыс жабық платформаның үстіне орналасқан – осы жерде Блом мен Ла Фарж 2-ші және 3-ші құрбандық алаңдарын тапты, осылайша Ла Вента және Ольмек цивилизациясын ашты. "C" құрылысының 1-ші бетінің күйген бөлігінен алынған көміртек үлгісі б.з.б. 394 ± 30 жыл көрсетті. Мезоамерикадағы ең ерте пирамидалардың бірі саналатын Ұлы пирамиданың биіктігі 34 метрге жетеді және шамамен 100 000 текше метр топырақтан тұрады. Пирамиданың қазіргі конустық пішіні бұрын жақын жердегі жанартауларды немесе тауларды бейнелейтін болған деп есептелген, бірақ Ребекка Гонсалес Лауктың соңғы зерттеулері пирамиданың іс жүзінде тікбұрышты, сатылы қабырғалары және ішке қарай жылтыратылған бұрыштары бар пирамида болғанын көрсетті, ал қазіргі пішіні 2500 жылдық эрозияның нәтижесі болуы мүмкін. Пирамиданың өзі ешқашан қазба жұмыстарынан өткен жоқ, бірақ 1967 жылы жүргізілген магнитометрлік зерттеу пирамиданың оңтүстік бетінің жоғары жағында аномалияны анықтады. Бұл орайдағы болжамдар күйдірілген топырақтан бастап, жер астына көмілген құрбандықтарға дейін, тіпті қабірге дейін жетеді.

B кешені

Ұлы пирамиданың оңтүстігінде В кешені жатыр. А кешені, көрінетіндей, тек элитаға ғана арналған болса, В кешенінің алаңы үлкен көпшілік жиындары үшін арнайы салынған болып көрінеді. Бұл алаң Ұлы пирамиданың оңтүстігінде, В кешені платформаларының шығысында және Стирлинг акрополі деп аталатын үлкен көтерілген платформаның батысында орналасқан. Алаңның ұзындығы шамамен және ені одан да кең. Алаңның ортасында кішкентай платформа орналасқан. Бұл орналасу зерттеушілерді алаңның айналасындағы платформалар сахна ретінде қызмет еткенін, оларда алаңдағы көрермендерге арналған ритуалдық қойылымдар ойналғанын болжауға алып келді. Бұл ритуалдар "құрбандық орындарымен", ескерткіштермен және алаңды қоршап тұрған және ішіндегі стелалармен байланысты болды. Бұл ескерткіштер, соның ішінде Colossal Head 1 (Ескерткіш 1), өте үлкен болғандықтан және олар өз хабарларын бірден көп көрерменге жеткізе алатын етіп орналастырылған.

Е кешені

Бұл аймақта (немесе Ла Вентаның қай жерінде болса да) ешқандай үйлер сақталмағанмен, топырақтың химиялық талдауында фосфаттың жоғары концентрациясы анықталды, бұл бұл жердің бұрын тұрғын аймақ болған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Қорытынды

Ла Вентадағы үйінділердің, платформалардың, кешендердің және монументальді артефакттардың орналасуы ерекше азаматтық және рәсімдік орталықты құрды, Ребекка Гонсалес Лаук айтқандай, бұл "архитектура мен мүсін арасындағы өзара әрекеттесу арқылы кең ауқымды идеологиялық хабарламалардың ең алғашқы мысалдарының бірі".

Үлкендер

Ла-Вентаның ең танымал монументальді артефактілері – төрт алып бас. Олмектер аймағында 17 алып бас табылды, олардың төртеуі Ла-Вентада, ресми түрде 1-ден 4-ке дейінгі ескерткіштер деп аталады. 2, 3 және 4-ші ескерткіштердің үш басы А кешенінен солтүстікке қарай шамамен 150 метр жерде табылды, ол өзі Ұлы пирамиданың солтүстігінде орналасқан. Бұл бастар солтүстікке қарай біршама ретсіз қатарда тұрды. Ал екінші алып бас – 1-ші ескерткіш (суретте көрсетілген) – Ұлы пирамидадан оңтүстікке қарай бірнеше ондаған метр жерде орналасқан. Ла-Вентадағы бас мүсіндері б.з.д. 700 жылға дейін, мүмкін б.з.д. 850 жылға дейін жасалған деп саналады, ал Сан-Лоренцодағы бас мүсіндері одан ертерек мерзімге жатқызылады. Бұл алып бастардың биіктігі 3 метрге дейін жетеді және салмағы бірнеше тоннаны құрайды. Тастардың үлкен өлшемдері ольмектердің оларды қалай жылжытқандығы туралы көптеген болжамдарға орын берді. Ла-Вентадағы алып бастарды алу үшін негізгі базальт кені Серро Синтепек тауында, Тукстла тауларында, 80 км-ден астам қашықтықта табылды. Кейбіреулер осы мүсіндердегі жақтағы бейнелерді тұтқындардың бейнесі деп санайды. Алтарь 5, D 8 құрылысының (Ла-Вентадағы ондаған үйінділердің бірі, платформалардың қалдықтары) қарсы жағында Алтарь 4-ке қарап тұр. Алтарь 5 пішіні мен мөлшері жағынан Алтарь 4-ке ұқсас, бірақ орталық бейнесі инертті, мүмкін өлген, яғуардың баласын ұстап тұр. Алтарь 5-тің сол жағында жақын арада тірідей көрінетін яғуардың балаларын ұстап тұрған адамдардың бейнесі салынған. Алтарь 4 сияқты, Алтарь 5-тің оң жағы да зақымдалған. Кейбіреулер Алтарь 5-тің алдындағы салбыраған яғуардың баласының бейнесінде бала құрбандығының эхосын көреді. Дегенмен, басқалар бұл суретті адамның пайда болуы туралы миф немесе рухани сапар туралы әңгіме деп қарастырады. 2 және 3-ші алтарлар 4 және 5-ші алтарларға ұқсас, бірақ олар аз әсерлі және шеберлігі төмен. Олардың әрқайсысында орталық бейнелер бар, біреуі баламен, біреуі жоқ, және олар Ұлы пирамиданың оңтүстік жиегінде бір-біріне қарама-қарсы отыр.

Әлеуметтік құрылым

Ла-Вента аймақтағы ольмектердің шоғырланған мәдени астанасы болды. Бұл – «күштің орталығы», ол сәулеттің ауқымдылығы мен қазба жұмыстарынан табылған артефакттардың жоғары құндылығында көрінеді. Ла-Вента, мүмкін, ең ірі ольмек қаласы және оны өте күрделі иерархиялық жүйемен басқарған, кеңейткен – патша билеуші ретінде және одан төмен элиталар. Діни қызметкерлер өмір мен өлімге билік етіп, зор саяси ықпалға ие болған. Өкінішке орай, ольмектердің саяси немесе әлеуметтік құрылымы туралы көп мәлімет жоқ, бірақ жаңа мерзімдеу әдістері бұл сырлы мәдениет туралы жаңа ақпараттарды ашуы мүмкін. Қазылған артефакттарда, мысалы, қауырсынды бас киімдердің немесе кеудесінде немесе маңдайында айна киген адамдардың бейнелері мәртебелік белгілердің болуын көрсетеді. «Жоғары мәртебелі заттар Ла-Вента саяси билігінің, экономикалық билігінің және идеологиялық билігінің маңызды көзі болды. Олар элитаның билік ету құқығын нығайту және сақтау құралы болды». Ла-Вентаның гүлденген кезеңінде кемінде 18 000 адам тұрған болуы керек деп есептеледі. Ла-Вентаның құпиясын арттыратын бір жайт – аллювиалды топырақ қаңқа қалдықтарын сақтамаған, сондықтан жерлеулердегі айырмашылықтарды анықтау қиын. Дегенмен, алып бастар элитаның төменгі таптарға бақылау жасағанын көрсетеді, өйткені оларды жасау үшін көп еңбек жұмсалуы керек болған. «Басқа да ерекшеліктер көптеген жұмысшылардың қатысқанын көрсетеді». Сонымен қатар, жылдар бойы жүргізілген қазба жұмыстарынан осы орынның әртүрлі бөліктері элиталарға, ал қалғандары – элитаға жатпайтын адамдарға арналған болуы мүмкін екені анықталды. Қаланың осы бөлінуі әлеуметтік таптардың және, демек, әлеуметтік теңсіздіктің болғанын көрсетеді.

Жерлеу

Ла-Вентада, әсіресе А үйіндісінде бірнеше жерлеу орындары табылды, бірақ олардың ешқайсысынан сүйек қалдықтары табылған жоқ, себебі орта тым ылғалды болғандықтан органикалық заттар сақталмайды. "Ла-Вентаның қышқыл топырағында органикалық материалдар жақсы сақталмайды. Қазба жұмыстарынан алынған жалғыз органикалық заттар – ұзын сүйектердің іздері, күйдірілген бас сүйек қақпағы, бірнеше сүт тістері, акула тісі және шағатайдың тікендері – барлығы базальттан жасалған қабірде [А 2 құрылымы] табылған." Нефриттен жасалған балта тәрізді заттар мен мүсіндерді сыйлау жиі кездесетін құбылыс болған және олар жерлеу орындарында жинақталған болуы мүмкін (бірақ адам қалдықтарының жоқтығына байланысты бұл әзірге растала алмайды). Жерлеу орындарында сақина тәрізді сырғалар, моншақтар, әшекейлер, жалпақ тікбұрыштар, тақташалар және басқа да зергерлік бұйымдар көптеп табылған, алайда олар кигеніме, әлде жерлеумен бірге қойылғанына анықтау қиын.

А-2 құрылымы

А 2 құрылымы (А үйіндісі) – жерлеу орны ("қоршаулы камера") саналатын топырақ платформасы. Платформаның ішінде зерттеушілер қызыл пигментпен жабылған, нашар сақталған сүйектерді тапты. Бұл пигмент – цинабар, осыған ұқсас Мезоамерика мәдениеттерінде мәртебе белгісі ретінде қолданылған зат. Сондай-ақ, жаде бұйымдары, мүсіндер мен маскалар, сондай-ақ жылтыратылған обсидиан айналар табылған. Ольмектер арасында айналардың да мәртебелі адамдардың белгісі болғаны күдік тудырады, себебі стелалар мен басқа да ескерткіштерде басшылар мен дін қызметкерлері оларды кеуделеріне және маңдайларына тағып жүреді. "Стирлингтің 1942 жылы ашқан қабатында қалпына келтірілмейтін органикалық материалдың көптеген іздері болды. Қызыл цинабар оралған түйіндердің ішінде болғандай әсер қалдырды. Кімдердің болса да денелері жерлену алдында осылай оралған болуы мүмкін."

Құмға жерлеу

Раст (2008) Е кешенінде (тұрғын үй ауданында) саз құмыраларға жерленген сүйек және тіс сынықтарынан "құмырадағы жерлеулерді" тапты. "Осы үлкен құмыраның тікелей айналасында таза, сары құм болды, ал құмыра төңкерілген, қабырғалары кеңейген жұқа пастадан жасалған қызғылт сары ыдыспен жабылған; ыдыстың іші қызыл түске боялған және ішкі жиегінде қос сызықтың үзілісінен жасалған өрнек ойылған."

Дін және идеология

Он жылдар бойы кейбір ғалымдар шаманизмді Ла-Вента ескерткіштерін түсіндірудің негізгі қағидасы ретінде пайдаланған, Ла-Вента – Орталық формативтік дәуірдегі ең маңызды салтанатты орталықтардың бірі. Ольмектер діні туралы көптеген мәліметтер болжамға негізделген, бірақ Ла-Вентада белгілі бір үлгілер байқалады, олар символдық және ритуалдық мағынаға ие болуы мүмкін. Мысалы, тікбұрышты қораптағы «X» белгісін білдіретін қиылысқан жолақтар символы Ла-Вентада, басқа Ольмек орындарында жиі кездеседі және Ольмектерден әсер алған мәдениеттер үшін маңыздылығын сақтап келген. Ол көбінесе жүгері құдайымен бірге келеді, сондықтан ол тіршілік көзімен байланысты болуы мүмкін. Ла-Вентада табылған артефакттар Ольмектер діні мен идеологиясын түсінуге көмектесті. Мысалы, гематит пен темір кеніндегі айна сынықтары Ла-Вентада көптеп табылған. Айналар Ольмек қоғамында маңызды рөл атқарған, олар ритуалдарда да, күнделікті өмірде де қолданылған. «Псевдо балталар» деп аталатын кельттер зираттарда да, құрбандықтарда да жиі кездеседі. Бұл артефакттардың нақты мақсаты белгісіз, олардың мағынасы ритуалдық немесе символдық болуы мүмкін. Көпшілігі тегіс, бірақ бірқатары діни символизмді бейнелейтін өрнектермен әшекейленген. Мұндай кельттер мен басқа да жаде артефакттары Ла-Вентадағы рәсімдер кезінде құдайларға сыйға тартылған, ал Ольмек артефакттарындағы бейнелер табиғаттан тыс күштерге сенуді көрсетеді. Дегенмен, тас ескерткіштер мен артефакттарда бейнеленген маңызды тұлғалардың құдайлар ма, әлде басшылар ма, анықтау қиын. Шындығында, олардың идеологиясында құдай мен Ольмек патшасы арасында айырмашылық болмаған болуы мүмкін. Ла-Вентадағы құрылыстар «көне Орта Американың мәдени тарихы бойындағы азаматтық салтанатты құрылыстарда қолданылған әртүрлі сәулеттік-мүсіндік канондар қалыптасқан» екенін көрсетеді. Басқаша айтқанда, Ольмектер туралы біздің көптеген біліміміз Ла-Вентадан қалған архитектура мен артефакттарға негізделген, және осы деректерден Майя және Ацтек мәдениеті мен идеологиясына Ольмектердің «ана мәдениеті» зор әсер еткенін көруге болады. Ольмектер арасында жануарлар мен руханилық арасында байланыс бар, әсіресе жануарлардың қасиеттерімен адамдық белгілерінің үйлесімі. Бұл Ольмектер «өнерінде» көрінеді, ал жоғары мәртебелі адамдар қауырсыннан және басқа жануарлардан жасалған әсем бас киімдер таққан. Теңіз жануарлары да Ольмектер үшін қасиетті болған. Поль (2005) Сан-Андрестегі тойларда акула тістері мен шағаланың қалдықтарын тапқан, Ла-Вентадағылар да осы идеологияны ұстанғаны анық. «Зооморфтық бейнелер акулалар мен құстарды бейнелейді, ал екі жинақта да Мезоамерикалық ойлаудағы ғаламның түсінігі – квинкункс символының бейнелері бар». «Формативтік Мезоамерикада жазбаша құжаттардың болмауына байланысты, Ольмектердің көрнекі мәдениетін түсіндіруге қатесіз әдіс жоқ». Дегенмен, Ольмектердің символдарды қолданған жазу жүйесі болғаны анық, бұл туралы цилиндрлік мөрлер мен Сан-Андрес элиталық орталығында табылған басқа да жазу үлгілері дәлелдейді.

Ауыл шаруашылығы және экономика

Ла-Вентадағы жабайы өсімдіктер мен жануарлар әлемі өте алуан түрлі болды және негізінен теңіз өнімдері, бұғылар, түрлі-түрлі кішкентай жануарлар, сондай-ақ көптеген жабайы өсімдіктерден тұрды. Ольмектер тек итті ғана үйреткендіктен, Ла-Вента және оның төңірегіндегі аймақтар жабайы аңға көп тәуелді болды. Дегенмен, өзен жағалауындағы құнарлы, аллювиалды топырақ жыл сайын бірнеше дүркін егін жинауға мүмкіндік берді және жалпы алғанда жер өте мол болды. "Біздің заманымыздан бұрынғы 1750 жылға жатпайтын керамикалық материалмен байланысты, теосинт мөлшеріндегі жүгері (Zea mais) табылды деген деректер бар". Жүгері – негізгі үйретілген азық-түлік көзі болды, ал Сейнфельдтің (2007) жақын орналасқан Сан-Андрес қалашығындағы той-думандар туралы зерттеуі жүгерінің сусындар мен какао дайындауда қолданылғанын көрсетті. Базальт тасты Тюкстла тауларынан әкеліп, тас ескерткіштер жасады. Бұл басқа мәдениетпен сауданың нәтижесі ме, әзірге белгісіз. Ла-Вентада мамандандырылған шеберлер көп шоғырланғандықтан, экспортталған тауарлардың импортталғандардан көп болуы мүмкін. Бұл жергілікті айырбас және одан туындаған қарым-қатынастар жүйесі маңызды, себебі ол элитаның билігін арттырып, нығайтты. Оларға сәнді заттар мен какао, жүгері сырасы сияқты той-думандарға арналған тағамдарды алуға мүмкіндік берді. 1955 жылы Друкер Ұлттық географиялық қоғамның қаржыландыруымен А кешеніне бағытталған жаңа қазба жұмыстарын жүргізді, соның нәтижесінде учаскенің жер қойнауына жетіп, құрылыс тарихын анықтау үшін стратиграфиялық зерттеулер жасалды. Олар тағы да жаде бұйымдарын тапты, олар ритуалдық құрбандықтар ретінде түсіндірілді, сондай-ақ қыш ыдыстардың сынықтары да табылды.