Кіріспе
Жаңа Зеландияның географиялық аймағы Фиордленд ("Татуировка ойығы") – Оңтүстік аралдың оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан Жаңа Зеландияның географиялық аймағы, Соутлендтің батыс үштен бір бөлігін құрайды. Фиордлендтің көп бөлігі қармен жабылған Оңтүстік Альп тауларының тік беткейлерімен, терең көлдермен және мұздықтардың қазған, қазір мұхит суларымен толған батыс аңғарларымен ерекшеленеді. "Фиордленд" атауы скандинавия тіліндегі осы типтегі тік аңғарды білдіретін "фьорд" сөзінің басқаша жазылуынан шыққан. Фиордленд аумағы Фиордленд ұлттық паркімен, Жаңа Зеландияның ең ірі ұлттық паркімен үлкен дәрежеде сәйкес келеді. Фиордленд аймағының ішкі бөлігі көбінесе тік жер бедері мен тығыз өсімдік жамылғысын қамтамасыз ететін мол жауын-шашынға байланысты қол жетімсіз. Осы себепті Фиордлендте ірі масштабты орман шаруашылығы операциялары жүргізілмеген, тіпті кит аулау, теңіз түлеулерін аулау және кен өндіру әрекеттері де шағын көлемде және қысқа мерзімді болды, бұл ішінара қиын ауа-райымен байланысты. Бүгінде Фиордленд Жаңа Зеландиядағы ең үлкен өзгеріссіз қалған өсімдіктер мен эндемикалық өсімдіктердің, сондай-ақ қауіп төндірілген жануарлардың маңызды популяциясын қамтиды, кейбір жағдайларда – жалғыз қалған жабайы популяциялар. Фиордлендте көптеген фиордтар бар, олар осы аймақта әдетте шығанақтар деп аталады, себебі кейде фиордтар тар шығанақтың бір түрі саналады. Фиордлендтің батыс жағалауындағы он екі ірі фиордтың ішінде ең танымал және жолмен қол жетімді жалғыз – Милфорд Саунды / Пиопиотахи. Көптеген туристер үшін Даутфул Саунд / Патеа да танымал орын, бірақ оған жету қиын, өйткені Манапури көлінен қайықпен өту және Вилмот өткелінен автобуспен жүру қажет. Фиордлендте әлемдегі ең биік сарқырамалардың қатарына жататын Браун және Сазерленд сарқырамалары, сондай-ақ Жаңа Зеландияның ең терең үш көлі – Хауроко, Манапури және Те-Анау көлдері орналасқан. Жақын жерде тағы бірнеше ірі көлдер бар, ал Фиордленд және оны қоршаған Соутленд және Отаго аймақтары көбінесе Оңтүстік көлдер деп аталады. Фиордленд көлдерінің тек бірнешеуіне ғана жолмен жетуге болады. Потеритери көлі – Жаңа Зеландиядағы жолға қол жеткімсіз ең үлкен көл. Көптеген аймақтың көлдеріне тіпті жаяу жолдармен да қол жеткізу мүмкін емес. Жаңа Зеландияның бұл бөлігінде, әсіресе Оңтүстік Альп тауларының батысында, жылдық орташа 200 жаңбырлы күн және жылдық жауын-шашын Те-Анауда басталып Милфорд Саундында аяқталады. Батыстан соққан желдер Тасман теңізінен тауларға ылғалды ауа алып келеді, нәтижесінде ауа көтеріліп, салқындаған сайын мол жауын-шашын жауады.
Fiordland (, "The Pit of Tattooing") is a geographical region of New Zealand in the south western corner of the South Island, comprising the westernmost third of Southland. Most of Fiordland is dominated by the steep sides of the snow capped Southern Alps, deep lakes, and its steep, glacier carved and now ocean flooded western valleys. The name "Fiordland" comes from a variant spelling of the Scandinavian word for this type of steep valley, "fjord". The area of Fiordland is dominated by, and very roughly coterminous with, Fiordland National Park, New Zealand's largest National Park. Due to the often steep terrain and high amount of rainfall supporting dense vegetation, the interior of the Fiordland region is largely inaccessible. As a result, Fiordland was never subjected to notable logging operations, and even attempts at whaling, seal hunting, and mining were on a small scale and short lived, partly also because of the challenging weather. Today, Fiordland contains by far the greatest extent of unmodified vegetation in New Zealand and significant populations of endemic plants and threatened animals, in some cases the only remaining wild populations. Fiordland features a number of fiords, which in this area are typically named sounds, reflecting the fact that sometimes fiords are considered to be a type of narrow sound. Of the twelve major fiords on Fiordland's west coast, Milford Sound / Piopiotahi is the most famous and the only one accessible by road. Doubtful Sound / Patea, which is much larger, is also a tourist destination, but is less accessible as it requires both a boat trip over Lake Manapouri and bus transfer over Wilmot Pass. Also situated within Fiordland are Browne Falls and Sutherland Falls, which rank among the tallest waterfalls in the world, and New Zealand's three deepest lakes, Lake Hauroko, Lake Manapouri, and Lake Te Anau. Several other large lakes lie nearby, and Fiordland and the surrounding parts of Southland and Otago Regions are often referred to as the Southern Lakes. Only a handful of Fiordland's lakes are accessible by road Lake Poteriteri is the largest lake in New Zealand with no road access. Many of the region's lakes are not even accessible via tramping tracks. This part of New Zealand, especially to the west of the mountain divide of the Southern Alps, has a very wet climate with annual average of 200 rainy days and annual rainfall varying from in Te Anau to in Milford Sound. The prevailing westerly winds blow moist air from the Tasman Sea onto the mountains, resulting in high amounts of precipitation as the air rises and cools down.
Тарих
Фиордландта ешқашан тұрақты тұрғындар болған емес. Маорилер бұл аймақты жақсы білген, бірақ аң аулау, балық аулау және Милфорд бұғазының / Пиопиотахидың аузындағы Анита шығанағынан құнды пунаму (Жаңа Зеландия нефриті) жинау үшін маусымдық сапармен ғана келген. Маори мифологиясында Фиордландты жартылай құдай Тū те раки ва̄ноа өзінің балтасымен тау жыныстарын қазып фиордтарды жасаған деп айтылады. Ол солтүстікке қарай жылған сайын өнерін жетілдіріп, Милфорд бұғазын / Пиопиотахиді ең үлкен жетістігі деп санаған. Уақыт өте келе бұл атау Фиордланд аймағының барлығын білдіретін болды. 1897-1908 жылдар аралығында Ракитума / Презервация шығанағының шалғай аймағында кен өндіруді ұйымдастыруға екі рет әрекет жасалған, бірақ 1914 жылға қарай оқшауланған Кромарти (немесе Кромарти) кішкентай елді мекені тасталып кетті. 1876 жылдан 1981 жылы көршілес Уоллес округіне қосылғанға дейін бұл аймақ Фиорд округі ретінде басқарылды. 1989 жылдан бері ол Саутленд округінің және одан әрі Саутленд аймағының құрамына кіреді.
Шекаралар
Қазіргі уақытта Фиордланд аймағының шекарасына қатысты әртүрлі анықтамалар бар. Жаңа Зеландия статистикасына сәйкес, Фиордлендтің шығыс шекарасы Те-Вэвае шығанағының батыс жағындағы Сэнд Хилл нүктесінен шамамен солтүстікке қарай созылып, Хауроко, Моновай, Манапури көлдері мен Те-Анау көлінің Оңтүстік фиорды арқылы өтіп, солтүстік-батысқа бұрылады және Те Хоухоу / Джордж сағатының оңтүстік жағымен аяқталады. Бұл анықтама бойынша, Фиордланд аймағы екі оңтүстік көлдердің маңындағы кішкентай қалталарды қоспағанда, Фиордланд ұлттық паркіне толығымен кіреді, бірақ аймаққа үш солтүстік фиорд (Милфорд саңы / Пиопиотахи, Те Хапуа / Сазерленд саңы және Хавеа / Блай саңы) кірмейді. "Фиордланд" терминінің кеңінен таралған анықтамасы, Фиордланд ұлттық паркімен салыстырғанда, солтүстік шетінен басқа барлық жерде шығыс шекарасы бар. Бұл аймақта барлық фиордтар, сондай-ақ Холлифорд аңғары бар, сонымен қатар Фиордланд ұлттық паркінен солтүстікке қарай орналасқан, бірақ Саутленд аймағына жататын Биг Бэйдің айналасындағы аймақ та кіреді. Туристік ұйымдар мен Табиғатты қорғау департаменті Фиордланд аймағының осы анықтамасын қолданады. Жаңа Зеландиялықтар, әдетте, Те-Анау және Манапури қалаларын, олар ұлттық парк шекарасынан тыс жерде жатқанмен, Фиордленд аймағының бөлігі деп есептейді. және Оңтүстік Альптің ең оңтүстік бөлігімен ерекшеленеді, себебі шыңдардың биіктігі солтүстіктен оңтүстікке қарай төмендейді. Фиордланд аймағындағы ең биік тау – Дарран тауларындағы 2000 метрден асатын бірнеше шыңның бірі – Тутоко тауы. Бұл аймақтың оңтүстік-шығысында 2000 метрге жететін бірнеше шың бар, алайда қыста суық, жаңбырлы ауа райы мен жазғы ыстық температураның болмауынан тіпті осы тауларда да мұздықтар мен тұрақты қар жамылғысы бар шыңдар кездеседі. Оңтүстік мұздық Каролина шыңында орналасқан, оның биіктігі шамалы, ал Фиордлендтің оңтүстік-батысында тұрақты қарлы далалар үшін биіктік көрсеткіші төмендейді. Өткен мұздықтың ландшафты терең ойылуы Манапури және Те-Анау көлдерінде фиорд тәрізді салалардың пайда болуына әкелді, ал жағалауда құрлықтың бірнеше үлкен бөліктері оқшауланды. Бұл мекенсіз аралдардың ең ірілері – Резолюция аралы мен Секретар аралы, олар маңызды қорғау орындары болып табылады, әсіресе құрып кету қаупі төнген жергілікті құстарды қорғауға арналған.
The past glaciation's deep carving out of the landscape has also resulted in fiord like arms in Lake Manapouri and Lake Te Anau, and on the coast managed to cause several large chunks of the mainland becoming cut off. The largest of these uninhabited offshore islands are Resolution Island and Secretary Island, and are important conservation sites, particularly as sanctuaries for endangered native birds.
Экология
Бұл аймақ Фиордландтың қоңыстанған орманды экорегионы болып саналады, онда әртүрлі мекен орындары бар және оқшауланғандықтан, эндемикалық өсімдіктердің саны көп. Фиордландтың көп бөлігі тығыз орманды, бірақ жер бетіндегі тау жыныстары кеңінен жататын жерлерде орман азаяды. Табиғи мекендерге ешқандай зиян келтірілмеген. Көптеген жерлерде Nothofagus бук ағаштары басым, фиордтарда күміс бук (Nothofagus menziesii), ал ішкі аңғарларда қызыл бук (Nothofagus fusca) өседі. Жер астында бұталар мен папоротниктердің алуан түрлері кездеседі, соның ішінде тақта папоротнигі (Blechnum discolor), ағаштардан жоғары орналасқан шөптесін өсімдіктер, тау өзендерінің жанындағы батпақты жерлер және оңтүстік жағалаудағы Уайту аймағындағы риму (Dacrydium cupressinum) үстемдік ететін құмды алқаптар бар. 40-шы параллельге қарамастан, ағаштар шегі көбінесе төменде орналасқан, себебі жаз салқын және Оңтүстік мұхитының климатқа әсері бар. Бұл аймақ ұшпайтын тахаке, киви, көк үйрек (whio) және сарыбас (mōhua) сияқты сирек кездесетін жергілікті құстарға мекен. Тахаке 50 жыл бойы жойылып кеткен деп есептелген, бірақ 1948 жылы Фиордлендтің Мурчисон тауларында олардың шағын популяциясы табылды. Содан бері бұл аймақты Табиғатты қорғау департаменті басқарады, ол аңдарды аулап, бұғыларды бақылап, тахаке санының 200-ден асып, сол деңгейде қалуына көмектеседі. Сонымен қатар, көптеген жәндіктер мен Фиордланд скинкі (Oligosoma acrinasum) сияқты бір түрлі бауырымен жорғалаушы бар. Фиордланд аймағына ендемикалық 300-ге жуық жәндік түрі тән, олардың көпшілігі ірі, мысалы, вета, үлкен кади және алып қоңыздар, ал кейбіреулері ерекше, мысалы, жұмыртқа салатын құрттар, альпілік цикадалар және жарқын түсті альпілік көбелектер. Мұз құсының (қара құс, Simuliidae) алты түрі бар, олардың біреуі Фиордландқа тән. Аймақтың көп бөлігі Те Вахипоунаму әлемдік мұрасының бөлігі болып табылатын Фиордленд ұлттық паркінің қорғауында. Фиордленд ұлттық паркінің ауданы 12 600 шаршы километрді құрайды, бұл оны Жаңа Зеландиядағы ең үлкен ұлттық парк және әлемдегі ірі парктердің бірі етеді, онда Милфорд фиорды, Даутфул саунд және Милфорд жолы сияқты көптеген туристік орындар бар. Табиғи мекендерге төнген басты қауіп – әкелінген түрлер, әсіресе қызыл бұғы, бірақ олар қазір аймақтан ауланып жатыр, сонымен қатар, паркқа әкелінген түрлер жоқ және ерекше қорғалатын аймақтар болып табылатын бірнеше шағын теңіз аралдары кіреді.