Мезоамерика мәдениетіндегі қара шынының орны мен маңызы

Кіріспе

Мезоамерикалық материалдық мәдениет аспектісі

Обсидиан – Колумбтан бұрынғы Мезоамериканың материалдық мәдениетінің маңызды бөлігі болған, табиғатта пайда болған жанартау шынысы. Обсидиан күнделікті және ритуалдық өмірмен тығыз байланысты болды, оның кең таралған және алуан түрлі қолданылуы Мезоамерикада металлургияның дамымауының себебі болуы мүмкін. Обсидианның литологиялық және контексттік талдауы, соның ішінде кен орындарын зерттеу, бұрынғы Мезоамерика мәдениеттерін археологиялық тұрғыдан зерттеудің маңызды бөлігі болып табылады және ғалымдарға экономика, технологиялық ұйымдастыру, қашықтықтағы сауда, ритуалдық ұйым және әлеуметтік-мәдени құрылым туралы мәліметтер береді.

Өндіріс әдістері

Өзінің шыны тәрізді ішкі құрылымынан, обсидианмен жұмыс істеу салыстырмалы түрде оңай, себебі ол конхоидтық сыну арқылы өте болжамды және бақыланатын жолдармен сынып қалады. Бұл оның бүкіл Мезоамерикада кеңінен қолданылуына себеп болды. Ол бастапқы кен орындарынан немесе өзендер мен жарылған тау беткейлерінен түйін түрінде табылған. Сыртқы қабықты алып тастағаннан кейін (қажет болған жағдайда), литокалық редукция арқылы екі жақты, бір жақты және жылдам жасалған тас құралдар жасауға болады. Фигуралар, әшекейлер, ерекше бұйымдар немесе басқа да заттар жасау үшін соққылау, ұсақтау және ою-өрнек салу техникаларын да қолдануға болады. Полиэдрлі өзектен жапырақшаларды алып тастауға негізделген, қысыммен жару сияқты техниканы қолданатын призмалық жапырақшалар жасау Мезоамерикада кең таралған. Өндіріс техникасын қайта жаңартуға жасалған қазіргі заманғы әрекеттер испан жазбалары мен обсидианды өңдеуді көргендердің есептеріне негізделген. 16 ғасырлық испандық бақылаушы Мотолиния призмалық жапырақшалар жасау туралы былай деп жазды: "Олар біріншіден, қара, зығыр сияқты, 20 см немесе одан сәл кішкентай ұзындықтағы пышақ тасын (обсидиан өзегін) алады, оны цилиндр тәрізді және аяқтың балтырындай жуан етеді, содан кейін тасты екі аяғының арасына қойып, таяқпен тастың жиектеріне күш салады, әр итеруде қырғыш жиектері бар кішкентай жапырақшалар шығады". Мезоамерикада обсидиан кендерінің таралуы көбінесе шектеулі болғандықтан, көптеген аймақтар мен орындарда жергілікті обсидиан кені болмаған немесе оған тікелей қол жеткізу мүмкін болмаған. Сондықтан, құралдың (және шикізаттың) қызмет ету мерзімін ұзарту үшін үлкен құралдарда, мысалы, екі жақты құралдарда, жиектерін жаңарту және/немесе қайта өткірлеу жиі қолданылған. Призмалық жапырақшалар, әдетте, олардың кішкентай өлшемдеріне байланысты (дәстүрлі мағынада) жинақталмаған болса да, құралдардың пайдалылығы олардың мақсатын өзгерту арқылы сақталған болуы мүмкін. Яғни, жапырақшаның жиегі ұзақ қолданыстан кейін өткірлігін жоғалтса, оны кесу құралы ретінде емес, өткір жиек қажет етпейтін сыпыру сияқты жұмыстарда қолданған болуы мүмкін. Призмалық жапырақшаларды өңдеудің басқа да әдістеріне оларды басқа құрал түрлеріне, мысалы, жебе ұштары мен тесуіштерге айналдыру кіреді.

Due to its glassy internal structure, obsidian is relatively easy to work, as it breaks in very predictable and controlled ways via conchoidal fracturing. This contributed to its prolific use throughout Mesoamerica. It is obtained by either quarrying source sites or in nodule form from riverbeds or fractured outcrops. Following the removal of cortex (when applicable), bifacial, unifacial, and expedient flake stone tools could be produced through lithic reduction. The use of pecking, grinding, and carving techniques may also be employed to produce figurines, jewelry, eccentrics, or other types of objects. Prismatic blade production, a technique employing a pressure flaking like technique that removed blades from a polyhedral core, was ubiquitous throughout Mesoamerica. Modern attempts to redesign production techniques are heavily based on Spanish records and accounts of witnessed obsidian knapping. Motolinia, a 16th century Spanish observer, left this account of prismatic blade production:
It is in this manner: First they get out a knife stone (obsidian core) which is black like jet and 20 cm or slightly less in length, and they make it cylindrical and as thick as the calf of the leg, and they place the stone between the feet, and with a stick apply force to the edges of the stone, and at every push they give a little knife springs off with its edges like those of a razor." As the distribution of obsidian sources in Mesoamerica is generally limited, many areas and sites lacked a local obsidian source or direct access to one. As a result, tool curation through edge rejuvenation and/or resharpening was commonly used on larger mass tools, such as bifaces, to prolong the tool's (and the raw material's) utility. While prismatic blades were generally not curated (in the traditional sense) due to their small size, utility of the tools may have been maintained by changing their function. In other words, as the edge of a blade lost its sharpness after long term use, the blade may have been used in scraping activities, which does not require a very sharp edge, than as a cutting implement. Other curation techniques of prismatic blades involve reshaping them into other tool types, such as projectile points and awls.

Тiзiрткi элементтерiн талдау

Обсидиан – вулкандық шыны, Мезоамериканың жоғарыда аталған бірнеше геологиялық көздерінен пайда болады. Әрбір көздің қалыптасу жағдайларына байланысты пропорционалды түрде өзгеретін, іздік элементтердің ерекше "саусақ іздері" болады. Нейтрондық активациялық талдау (NAA) және рентгендік сәулелену флуоресценциясы (XRF) – іздік элементтердің түрлері мен мөлшерін анықтауға қолданылатын екі талдау әдісі. Осы деректер бұрыннан белгілі көздерге қатысты қолда бар деректермен статистикалық түрде салыстырылады.

Көрнекі көздер

Көрнекі анықтау – бұл обсидиан артефактілерінің қандай жерден алынғанын олардың сыртқы түрінен (мысалы, түсі, кірікпелер және т.б.) және физикалық ерекшеліктерінен, мысалы, беттік текстурасы, жарық шағылысуы, ішкі мөлдірлік деңгейі сияқты қасиеттерді талдау арқылы анықтау процесі. Бұл әдіс іздік элементтерді талдау сияқты сенімді болмаса да, және зерттеушінің тәжірибесіне толыққанды тәуелді болса да, бірнеше артықшылықтары бар. Ең бастысы, бұл арзан әдіс, ол барлық обсидиан жиынтығын талдауға мүмкіндік береді. Іздік элементтерді талдаумен салыстырғанда, оның жоғары құнына байланысты, тек шағын, әсіресе статистикалық жағынан дұрыс үлгіні талдауға болады.

Гидратациялық даталау

Обсидианның ылғалдану мерзімін анықтау – обсидиан үлгісінің абсолютті немесе салыстырмалы мерзімін анықтау әдісі. Ылғалдану деңгейі (яғни, материалға сіңген су) обсидиан бетінің (яғни, жарылу арқылы) қанша уақыттан бері ашық екенін көрсетеді. Дегенмен, обсидианның ылғалдану мерзімін анықтау әрқашан сенімді емес. Ылғалдану жылдамдығы жылдық жауын-шашын мен ылғалдылық деңгейіне және басқа факторларға байланысты күрт өзгеруі мүмкін, сондай-ақ бұл факторлар зат жасалғаннан бері қалай өзгергеніне (немесе зат бір экологиялық аймақтан екіншісіне жылған болса, қалай өзгеретініне) байланысты. Обсидианның геологиялық түзілуінің ерекшелігі және әрбір түзілу оқиғасының әрбір көздің сыртқы түріне және геохимиялық қасиеттеріне тигізетін әсері, материалдың алыс сауданы зерттеу үшін тамаша құралы болуына мүмкіндік береді. Іздік элементтерді немесе визуалды талдау жүргізу арқылы артефакттардың материалдық шығу тегін анықтауға болады. Обсидиан Колумбтан бұрынғы Мезоамерика экономикасында маңызды материал болғаны анық; ол бүкіл аймақта кеңінен таралған және барлық мәдениеттер мен кезеңдердің материалдық жазбаларында кездеседі. Тасымалдаудағы обсидианның аз көлемі, демек саудада аз күш-жігер жұмсалуы, сондай-ақ аз мөлшерде материалдан көптеген пайдалы заттар жасауға болатындығы, обсидианның кеңінен қолданылуына үлкен үлес қосты. Мысалы, қазіргі Мексика қаласы орналасқан Мексиканың орталық бөлігіндегі Пачука обсидианы және Теотиуакан билігінде болған ерте классикалық кезеңде Майя аймағында кездесетін. Майялардың жергілікті обсидиан көздеріне, оның ішінде негізгі көзі Эль-Чаяльға оңай қол жеткізілгеніне қарамастан, Пачука обсидианы маңызды сауда тауары болып қала берді. Мексика шығанағының жағалауынан шыққан Олмектер де Гватемаладағы Эль-Чаяльдан обсидиан алған (Эндрюс, 1990: 13). Шетелдік обсидиан саудасы Майя мемлекеттерінің өсуіне ықпал еткен бе, әлде ол жай ғана сапалы заттар немесе еңбек күшіне қол жеткізу тәсілі болған ба, әлі белгісіз. Жалпы, обсидиан Майя аймағына Тикал, Уаксактун және Паленке сияқты ірі орталықтар арқылы келген. Обсидиан бұйымдары мен құралдары кейін кішігірім және ықтимал тәуелді орталықтар мен қауымдарға қайта таратылған. Бұл ауылдық қоныстарда полиэдрлі ядролар, қабықшалы қабыршақтар және ірі соққылы қабыршақтар сияқты өндіріс қалдықтарының жоқтығынан көрінеді. Обсидиан, қажет болған жағдайда, көбінесе жағалау сауда жолдарымен тасымалданған. Ең маңыздысы – Майяның оңтүстік-шығыс аймағын Мексика шығанағының жағалауымен байланыстырған айналма сауда жолы. Бұған дәлел ретінде Белиз жағалауындағы кішкентай аралдық қоныстарда, содан кейін құрлықтағы қоныстарда табылған обсидианның көп мөлшерін қарастыруға болады.

Obsidian hydration dating is a method that allows for the absolute or relative dating of an obsidian sample. The degree of hydration (i. e., water absorbed into the material) observed indicates how long it has been since the obsidian surface was exposed (i. e., through flaking). Obsidian hydration dating is at times, however, unreliable. The rate of hydration can vary tremendously depending on annual rainfall and humidity levels, among other factors, and how these have varied since the piece was first produced (or how they vary if the piece moved from one ecological zone to another). Due to the nature of the geological formation of obsidian, and the impact that each unique formation incidence has on the appearance and geochemical properties of each source, the material serves as an excellent medium by which long distance trade can be studied. In performing trace element or visual analyses, the origins of an artifact's material can be determined. It is clear that obsidian was a critical material in Precolumbian Mesoamerican economies; it is ubiquitous throughout the region, and found in the material record of all cultures and time periods. The low bulk of obsidian in transport, which therefore required less effort in trade, and the large quantity of useful items that could be produced from a small amount of material, greatly contributed to obsidian's widespread use. One example is the presence of Pachuca obsidian from central Mexico, where Mexico City is now, and ostensibly under the control of Teotihuacan, in the Maya area during the Early Classic. While the Maya had access to a number of local obsidian sources more readily available and (relatively) easily obtained, including El Chayal its main source, Pachuca obsidian remained an important trade good. The Olmec, from the Gulf coast likewise obtained its obsidian also from El Chayal in Guatemala (Andrews (1990: 13). It is unclear if trade for foreign obsidian contributed to the growth of Maya polities, or if it simply served as a mode for obtaining superior items or human labor. Generally, obsidian came into the Maya area via larger central places, such as Tikal, Uaxactun, and Palenque. Obsidian artifacts and tools were then redistributed to smaller and potentially dependent centers and communities. This is indicated by a lack of production debitage, including polyhedral cores, decortical flakes, and large percussion flakes, among rural occupations. Obsidian was generally transported, where applicable, along coastal trade routes. Of primary importance is the circum peninsular trade route that linked the southeast Maya area to the Gulf coast of Mexico. Examples of evidence of this include the higher quantities of obsidian found among coastal sites, such as small island occupations off the coast of Belize, then at sites located in land.

Пайдалылық

Обсидиан, науатль тілінде ицтли деп аталады, Мезоамериканың дерлік барлық археологиялық қазбаларында табылған. Осы материалдан жасалған заттар тұрмыстық және ритуалдық мақсаттарда қолданылған. Көптеген аймақтарда әлеуметтік-экономикалық жағдайына қарамастан, ол барлық үй шаруашылықтарына қолжетімді болды және аң аулау, егін шаруашылығы, тағам дайындау және көптеген басқа күнделікті іс-әрекеттерде пайдаланылды. Морфологиялық тұрғыдан алғанда, обсидиан түрлі құралдарға өңделді, оның ішінде пышақтар, найза ұштары мен оқ-дәрілер, призмалық кескіштер, жалпы екі жақты құралдар және пайдаланған жарықтар. Жарықтар қоян, кеміргіштер және ұлулардың қалдықтарымен бірге табылған, бұл олардың ет өңдеуде қолданылғанын көрсетеді. Обсидианның пайдалылығы, осы материалдан жер бетіндегі ең өткір жиектерді жасауға болатынын ескерсек, айқын.

Идеологиялық

Обсидиан түрлі тұрмыстық емес жағдайларда да қолданылған. Обсидианнан жасалған заттар қабірге қосылатын мүлік ретінде, құрбандық шалу рәсімдерінде (қандай нысанда болса да) және өнерде пайдаланылды. Осыған қатысты тұрмыстық емес нысандарға кішкентай адам мүсіндері, алтын мен бирюзамен әшекейленген құлаққаптар мен лабреттер, оюлы жануарлардың мүсіндері, моншақтар, вазалар және маска бөліктері жатады. Обсидиан жиі ритуалдық өзін-өзі құрбандыққа шалу (қан соғу) амалдарында қолданылды, шабақ тікендерінің орнына пайдаланылды. Оның осы қан соғу рәсімімен байланысы маңызды, себебі кейбір зерттеушілер обсидианды жерден шыққан қанның бір түрі деп қарастырған. Сондықтан оны өзін-өзі құрбан етуде пайдалануы ерекше символдық мағынаға ие. Обсидианнан жасалған заттар көбінесе жоғары топтағы адамдардың қабірлеріне арнайы салынған заттар немесе жинақтар ретінде жерленген. Мұндай қабірлердің көпшілігінде обсидианның қалдықтары табылды, сонымен қатар ғибадатханаларға бағыштау, тойларда сыйлық беру немесе құрбандық шалу рәсімдерінде қолданылғанына дәлелдер де бар. Мысалы, Майя мәдениетінің Тикаль қаласында стелаларға арналған құрбандықтармен байланысты және белгілі бір құдайларға арналған ұсақ-түйектер табылған. Оның ритуалдық қолданылуы жоғары саяси және діни контекстке ғана шектелмейді, ол күнделікті тұрмыста да, үй ішіндегі рәсімдерде кеңінен қолданылған.

Өнер мен жазудағы бейнелеу

Мезоамерикада обсидианды қолдану туралы көптеген теорияларды қолдайтын дәлелдердің көп бөлігі аймақтың өнер туындыларынан алынған. Бұл өнер туындылары түрлі формаларда кездеседі, оның ішінде жоғарыда аталған обсидианнан жасалған мүсіндер, құлаққа тағатын әшекейлер, моншақтар және вазалар бар. Стеллалар, ірі мүсіндер, скульптуралар және архитектурадағы қабырға суреттерінде де обсидиан бейнеленген. Әдетте, өнер туындыларындағы осы материалдың бейнесі өзін-өзі құрбан ету және басқа да құрбандық түрлерімен байланысты, соның ішінде пышақ ұштарында қанды жүректер бейнеленген призмалық пышақтар да бар. Өкінішке орай, материалдық мәдениеттің көп бөлігі контекстен тыс, бірақ өнер туындыларынан алынған тұжырымдар мен интерпретациялар маңызды және обсидианға қатысты сенімдер мен идеологияны көрсетеді. Обсидианды қолданудың ең маңызды бейнелерінің бірі – қан төгу және соғыс. Мысалы, макуахуитль – кең бетіне обсидиан призмалық пышақтар орнатылған, жиектерінде тікенекті клуб. Бұл қарулар көбінесе ритуалдық соғыстарда қолданылады және әдетте Постклассикалық кезеңге жатады. Обсидианның ертерек бейнелері көбінесе қырғыш немесе скальпель ретінде ғана кездеседі, ал бұл материал Мезоамериканың кейінгі кезеңдеріне дейін клубтар немесе сүңгілер сияқты қарулармен байланысты емес деп саналады. Ацтек жазу жүйесінде иілісқан призмалық пышақ itz фонетикалық мәнін білдіреді (Taube 1991) және бұл itztli терминіне әкеледі, жоғарыда айтылғандай.

Құны

Обсидиан сауда арқылы Мезоамериканың барлық аймақтарына кеңінен таралған. Оның Мезоамерикалық қоғамдардағы маңызы, қазіргі өркениет үшін болаттың құндылығы мен маңыздылығымен салыстырылады. Дегенмен, археология обсидианға жеке бағалаудың әртүрлі дәлелдерін ұсынады. Мысалы, Алдынғы классикалық кезеңде обсидиан төмендік аймақтарда сирек кездесетін зат болды, көбінесе жоғары мәртебелі және ритуалдық контексте табылды. Көптеген майя қазбаларында обсидианның іздері де көбінесе ерекше жағдайларда кездеседі. Кейінгі классикалық кезеңге қарай обсидиан майя өркениетінің төменгі таптарына көбірек қолжетімді болды. Бірақ майяның жоғарғы таптары Теотиуаканның бағалы жасыл обсидианына иеленуді жалғастырды. Теотиуакан мәдениетінде обсидиан, мүмкін, ұзақ қашықтыққа тасымалдауға жұмсалған еңбек ақысынан кем түскен. Саудадан түскен пайда – қайтарымда алынған құнды, жоғары мәртебелі заттар болды. Обсидиан Теотиуаканның билікке өрлеуіне себеп болған басты фактор ретінде де, олардың қалыптасып келе жатқан байлығын молайтқан қосымша сауда элементі ретінде де қарастырылды. Обсидиан көптеген жоғары мәртебелі бұйымдардың құрамына кіреді, мысалы, құнды құлақ сырғалары, бірақ осындай обсидиан құлақ сырғалары тек төменгі мәртебелі жағдайларда да табылған. Осылайша, обсидианның құндылығы өте өзгермелі деп санауға болады. Бұл маңызды сауда тауары болды, бірақ иелігі жоғарғы таптармен ғана шектелген көптеген заттардан айырмашылығы, түрлі орталарда кездеседі. Соңында, Мезоамерикада обсидиан валюта ретінде қолданылғанына ешқандай дәлел жоқ.