Кіріспе
Кейузелер – қазіргі Орегон және Вашингтон штаттарының түпкілікті халқы. Кейузе тайпасы АҚШ-тың Орегон штатында, Уматилла және Уолла-Валла тайпаларымен бірге Солтүстік-Шығыс Орегонда орналасқан Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпаларының құрамында резервация және үкімет бөліседі. Резервация Орегон штатының Пендлтон қаласының жанында, Көк таулардың етегінде орналасқан. Кейузелер өздерін Ликсию деп атаған. Кейузе атауы француз тіліндегі «cailloux» сөзінен шыққан, ол «тастар» немесе «жартастар» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау олардың тасты жерде қоныстанғандығына байланысты болуы мүмкін, немесе олар өздерін қалай атаса, солай аталмаған болуы да мүмкін. Тайпа көршілес Нез-Персе және Уолла-Валла тайпаларымен тығыз байланыста болған. Кейузе тілі – көршілес Сахаптин тілдерінен тәуелсіз, жеке тіл. Кейузе халқының саны сегізінші ғасырда шамамен 500 адамды құраған. Кейузелер көшпенді өмір салған тайпа болған және Вашингтондағы Жылан, Туканнон, Уолла-Валла және Тушет өзендерінде, Орегондағы Уматилла, Гранд-Ронде, Бернт, Паудер, Джон-Дей өзендері бойында және Көк таулардан Дешут өзеніне дейін жазғы және қысқы ауылдарда тұрған. Тарихшы Верн Рей 76 дәстүрлі Кейузе ауылын анықтаған, олардың көпшілігі уақытша, маусымдық болған; Уолла-Валла аңғарындағы бес жеке ауыл және Шығыс Орегон мен Вашингтонға шашырап кеткен жеті Кейузе тобы. Уолла-Валла өзенінің Кейузе тобы Па’ксапу деп аталған. Басқа дереккөздерде сол кезде Кейузе тайпасының ішінде үш жеке аймақтық топ ғана болғандығы айтылады; екеуі Уматилла өзенінде, үшіншісі Уолла-Валла өзенінде орналасқан. Кейузелер батылдығымен және атқа міну шеберлігімен танымал болған. Олар жылқыларын жылдамдық пен төзімділік үшін өсіріп, қазіргі Кейузе жылқысын шығарған. Олар өздерімен алып жүре алатын немесе иттің тарта алатын заттармен шектелімегендіктен, жаңа аймақтарға көшіп, Ұлы жазықтарға дейін шығысқа, ал Калифорнияға дейін оңтүстікке саяхаттап, аң аулап, сауда жасап, шайқасып, құлдарды ұстаған. Осы аралықта олардың жылқы саны тез өсіп, басқа тайпаларға жасалған шабуылдар мен шебер өсірудің нәтижесінде көбейген. 1800 жылдардың басында 15-20 жылқыға ие болған Кейузе кедей саналған; бай отбасылар 2000 немесе одан да көп жылқыға ие болған. Жылқылар соғыс топтарының қашықтығын және тиімділігін арттырды, бұл Кейузелерге Колумбиядағы отырықшы көршілеріне үстемдік етуге мүмкіндік берді. Олар Колумбияның ірі балық шаруашылығы және сауда орталығы – Даллстың иелігін талап етіп, сол аймақтағы әлсіз тайпаларды оларға сомон және басқа да тауарлар түрінде салық төлеуге мәжбүр еткен. Олар оңтүстік және шығыстағы Пайют, Шошон және Баннок тайпаларымен, Жылан халқы және басқа тайпалар, мысалы, Қара аяқ тайпаларымен аумақ және аңшылық орындары үшін жиі соғысқан. 1842 жылы Орегон жолы ашылғаннан кейін ақ қоныс аударушылар олардың аумағына көптеп көшіп келгенде, Кейузелер қиын жағдайға түсті. Тіпті олардан өтіп бара жатқан қоныс аударушылар да аң мен су үшін олармен бәсекелесті. 1848 жылы Калифорниядағы алтын ахуалы және 1862 жылы Шығыс Орегонда алтынның табылуы аймаққа ақ адамдардың көптеп келуіне себеп болды. Тайпа аумаққа ақ адамдар қоныстанған алғашқы күндері кеңінен танымал болды. 1838 жылы Маркус Уитман және оның әйелі Нарцисса Кейузелер арасында Вайлалатпуда («Рай шөптерінің орны») миссия құрды. Бұл қазіргі Уалла-Уалла қаласынан жеті шақырымдай жерде және Кейузе Паска қыстық ауылы орналасқан жерден шамамен төртінші шақырым шығыста орналасқан. 1847 жылы қызылша эпидемиясы пайда болды, кейбір адамдар ақ нәсілді қоныстанушылардан жұқты деп күдіктенді, бұл тайпа арасында көп өлім-жітімге әкелді. Кейузелердің шағын тобы Уитманның дәрісін ауру және сау адамдармен сынақтан өткізгеннен кейін, барлық сынақ адамдар қайтыс болғандықтан, миссионерлер өздерінің жергілікті халқын әдейі улап жатыр деп сенді, өйткені қызылшадан жергілікті тұрғындардың көпшілігі ақтарға қарағанда қайтыс болды. Сонымен қатар, мәдени айырмашылықтар мен қоныстанушылардың тосқауылға түсуі шиеленісті жағдайға әкелді. Кейузелер миссионерлерге шабуыл жасап, Уитман мен оның әйелі Нарциссаны және тағы он бір адамды өлтірді. Олар 54 еуропалық америкалық әйел мен баланы тұтқынға алып, төлем талап етті. Олар миссионерлік ғимараттарды қиратты. Бұл шабуыл АҚШ-тың қарулы қарсыластығын және Кейузе соғысын тудырды. Бес Кейузе жауынгері асылып өлтірілді; Кейузе Бес туралы қараңыз. Кейузелер тұтқындарды өздерінің мүшелерімен бірге жұмыс істеуге мәжбүр етті; ересектер тайпа үшін киім тікті. Олар 62 одеялды, 63 мақта жейде, 12 Гудзон Бэй мылтығын, 600 оқ, 7 фунт тамақты және 12 кремний тасын алғаннан кейін, енді 49 тірі тұтқынды босатып жіберді. Кейузелер және басқа жақын тайпалардың көпшілігі, мысалы, Уолла-Валла тайпасы милиция тарапынан қуылып, қырғынға ұшырады. Кейузелер соғыстың соңында жеңіліске ұшырады. Олар өздерінің жерін АҚШ-қа беруге мәжбүр болды және Уматилла және Уолла-Валла тайпаларымен бірге резервацияны бөлісті. 1904 жылы Кейузелердің саны ресми түрде 404 адамды құрады; бұл сан қате болуы мүмкін. 1902 жылы резервацияда бір таза қанды Кейузе табылды. Басқа тайпалардың араласқан ұрпақтары әлі де өздерін Кейузе деп санауы мүмкін. Кейузе тілінің сол кезде жойылғанына сеніледі. Тайпа мүшелерінің араласқандығына байланысты, олар енді жеке халық саны бойынша есептелмейді.
The Cayuse are a Native American tribe in what is now the state of Oregon in the United States. The Cayuse tribe shares a reservation and government in northeastern Oregon with the Umatilla and the Walla Walla tribes as part of the Confederated Tribes of the Umatilla Indian Reservation. The reservation is located near Pendleton, Oregon, at the base of the Blue Mountains. The Cayuse called themselves the Liksiyu in the Cayuse language. Their name Cayuse was derived from the French word "cailloux," meaning stones or rocks, adopted by early French Canadian trappers of the area. The name may have referred to the rocky area the tribe inhabited or it may have been an imprecise rendering of the name they called themselves. The tribe has been closely associated with the neighboring Nez Percé and Walla Walla. The Cayuse language is an isolate, independent of the neighboring Sahaptin speaking peoples. The Cayuse population was about 500 in the eighteenth century. The Cayuse were a seminomadic tribe and maintained summer and winter villages on the Snake, Tucannon, Walla Walla, and Touchet rivers in Washington, and along the Umatilla, Grand Ronde, Burnt, Powder, John Day River, and from the Blue Mountains to the Deschutes River in Oregon. Historian Verne Ray has identified seventy six traditional Cayuse Village sites, most temporary, seasonal sites; five separate villages in the Walla Walla Valley and seven Cayuse Bands scattered throughout Eastern Oregon and Washington. The Walla Walla River Cayuse Band was called the Pa'cxapu. Other sources name only three distinct regional bands within the Cayuse at the time; two centered on the Umatilla River; the third on the Walla Walla River. The Cayuse were known for their bravery and as horsemen. They bred their ponies for speed and endurance, developing what is now called the Cayuse horse. No longer restricted to what they could carry or what their dogs could pull, they moved into new areas, traveling as far east as the Great Plains and as far south as California, to hunt, trade, fight, and capture slaves. Meanwhile, their herds multiplied rapidly, a combination of skillful breeding and periodic raids on other tribes. By the early 1800s, a Cayuse who owned only 15 to 20 horses was considered poor; wealthy families controlled 2,000 or more. Horses improved the range and effectiveness of war parties, making it possible for Cayuses to dominate their sedentary neighbors on the Columbia. They claimed ownership of The Dalles, the great fishery and trade emporium of the Columbia, forcing the weaker bands in that area to pay them tribute in the form of salmon and other goods. They frequently were in conflict fighting with Piute, Shoshone, and Bannock Tribes to the south and east referred to as the Snake people and other tribes such as the Blackfeet over territory and hunting sites. As white settlers moved into their territory in large numbers following the opening of the Oregon Trail in 1842, the Cayuse suffered. Even settlers passing through competed with them for game and water. Crowds of whites invaded the region during the California Gold Rush beginning in 1848 and when gold was discovered in Eastern Oregon in 1862. The tribe gained wide notoriety in the early days of the white settlement of the territory. In 1838, Marcus Whitman and his wife Narcissa established a mission among the Cayuse at Waiilatpu ("Place of the Rye Grass"), a site about seven miles from the present day city of Walla Walla and about a quarter mile east of where the Cayuse Pásxa winter village was located. In 1847, a measles epidemic, suspected by some to be contracted from white settlers, resulted in high fatalities among the tribe. A small group of Cayuse, after putting Witmans medicine to the test with both sick and non sick individuals, and which all test individuals died, believed the missionaries were deliberately poisoning their native people, since a much higher percentage of the natives were dying from the measles than were the whites. In addition, cultural differences and settler encroachment had caused growing tensions. The Cayuse attacked the missionaries, killing Whitman and his wife Narcissa, and eleven others. They captured 54 European American women and children and held them for ransom. They destroyed the mission buildings. This attack prompted an armed response by the United States and the Cayuse War ensued. Five Cayuse warriors were hanged; see Cayuse Five. The Cayuse put the captives to work together with their members; the adults made clothing for the tribe. They released the hostages after the Hudson's Bay Company brokered an exchange of 62 blankets, 63 cotton shirts, 12 Hudson Bay rifles, 600 loads of ammunition, 7 pounds of tobacco and 12 flints for the return of the now 49 surviving prisoners. The Cayuse and many from other nearby tribes such as the Walla Walla Tribe were hunted down by Militias and massacred. The Cayuse eventually lost the war. They were forced to cede their land to the US and shared a reservation with the Umatilla and Walla Walla. By 1851, the Cayuse had long intermarried with the neighboring Nez Percé, with whom they had sheltered; many learned their language. Kathleen Gordon a Tribal member of the Confederate Tribes of the Umatilla Indian Reservation was a Cayuse/Nez Pierce Language instructor who spoke and taught the Nez Pierce language, but also knew small amounts of the Original Cayuse Language that is now extinct. In 1855, the Cayuse joined the Treaty of Walla Walla
with the Umatilla and Walla Walla by which the Umatilla Indian Reservation was formed. Since that time, they have officially resided within the reservation's limits. During the mid twentieth century, some members moved to cities under the Indian Relocation Act of 1956, an effort to give better access for contemporary jobs. Their number was officially reported as 404 in 1904; this number may be misleading. A count in 1902 found one pure blooded Cayuse on the reservation. Descendants with ancestry partially of the other tribes may still have identified as Cayuse. The Cayuse language is believed to have become extinct by then. As the members of the three tribes have intermarried, they no longer keep separate population numbers.
Өмір салты
Кейузе тайпасы Колумбия алқабында қоныстанған және көшпелі өмір салған, кейде тіпті күнделікті орын аударып отырған. Олар көптеген көшпелі тайпалар сияқты, жылдам көшіп-қонуға ыңғайлы киіз үйлерде тұрған. Кейузелер атқа мінуде шебер болғандықтан, аң аулауда оларды пайдаланған. Сонымен қатар, олар жыл сайын Роки тауларына бизон аулауға баратын, ал оларды үйлеріне апарып, отбасыларына қамтамасыз ететін. Ерлер аң аулап, лосось балығын ұстаған. Әйелдер жидектер жинап, тамырларды қазып, өңдеген. Олар сондай-ақ жануарлардың терісін өңдеп, киім мен тұрғынға қажетті материалдар жасаған. Ерлер батылдықты маңызды қасиет деп есептеген, батыл жауынгерлерге құрмет көрсеткен. Ең күштісі басқа сайланған.
Тіл
Кайузе тілі – оқшауланған тіл және 1930 жылдан бері жойылған. Вейиилетпуу – Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпаларының кайузе тұрғындары қолданған нез-перс тілінің диалектісі. 1940 жылдан бері қолданылмайды және жойылған деп есептеледі.
Ас мәзірі
Кейузаның негізгі тамақ көздерінің бірі Колумбия өзенінен алынған лосось болды. Форель және миксимамен қатар, олар бұғы, желен, сондай-ақ қоян және үй құстары сияқты ұсақ жануарларды аулады. Ең маңыздысы, әйелдер кама тамырларын, ащы тамырларын, тоқыма тамырларын, жабайы сельдерейді, жиде және құрғақ жидекті жинап, оларды пісіріп, кептіріп, өмір тіршілігі үшін дайындады. Олар сонымен қатар дәрі жасау үшін қабық, жапырақ, гүл және тамырларды жинады.