Кіріспе

Кейузелер – қазіргі Орегон және Вашингтон штаттарының түпкілікті халқы. Кейузе тайпасы АҚШ-тың Орегон штатында, Уматилла және Уолла-Валла тайпаларымен бірге Солтүстік-Шығыс Орегонда орналасқан Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпаларының құрамында резервация және үкімет бөліседі. Резервация Орегон штатының Пендлтон қаласының жанында, Көк таулардың етегінде орналасқан. Кейузелер өздерін Ликсию деп атаған. Кейузе атауы француз тіліндегі «cailloux» сөзінен шыққан, ол «тастар» немесе «жартастар» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау олардың тасты жерде қоныстанғандығына байланысты болуы мүмкін, немесе олар өздерін қалай атаса, солай аталмаған болуы да мүмкін. Тайпа көршілес Нез-Персе және Уолла-Валла тайпаларымен тығыз байланыста болған. Кейузе тілі – көршілес Сахаптин тілдерінен тәуелсіз, жеке тіл. Кейузе халқының саны сегізінші ғасырда шамамен 500 адамды құраған. Кейузелер көшпенді өмір салған тайпа болған және Вашингтондағы Жылан, Туканнон, Уолла-Валла және Тушет өзендерінде, Орегондағы Уматилла, Гранд-Ронде, Бернт, Паудер, Джон-Дей өзендері бойында және Көк таулардан Дешут өзеніне дейін жазғы және қысқы ауылдарда тұрған. Тарихшы Верн Рей 76 дәстүрлі Кейузе ауылын анықтаған, олардың көпшілігі уақытша, маусымдық болған; Уолла-Валла аңғарындағы бес жеке ауыл және Шығыс Орегон мен Вашингтонға шашырап кеткен жеті Кейузе тобы. Уолла-Валла өзенінің Кейузе тобы Па’ксапу деп аталған. Басқа дереккөздерде сол кезде Кейузе тайпасының ішінде үш жеке аймақтық топ ғана болғандығы айтылады; екеуі Уматилла өзенінде, үшіншісі Уолла-Валла өзенінде орналасқан. Кейузелер батылдығымен және атқа міну шеберлігімен танымал болған. Олар жылқыларын жылдамдық пен төзімділік үшін өсіріп, қазіргі Кейузе жылқысын шығарған. Олар өздерімен алып жүре алатын немесе иттің тарта алатын заттармен шектелімегендіктен, жаңа аймақтарға көшіп, Ұлы жазықтарға дейін шығысқа, ал Калифорнияға дейін оңтүстікке саяхаттап, аң аулап, сауда жасап, шайқасып, құлдарды ұстаған. Осы аралықта олардың жылқы саны тез өсіп, басқа тайпаларға жасалған шабуылдар мен шебер өсірудің нәтижесінде көбейген. 1800 жылдардың басында 15-20 жылқыға ие болған Кейузе кедей саналған; бай отбасылар 2000 немесе одан да көп жылқыға ие болған. Жылқылар соғыс топтарының қашықтығын және тиімділігін арттырды, бұл Кейузелерге Колумбиядағы отырықшы көршілеріне үстемдік етуге мүмкіндік берді. Олар Колумбияның ірі балық шаруашылығы және сауда орталығы – Даллстың иелігін талап етіп, сол аймақтағы әлсіз тайпаларды оларға сомон және басқа да тауарлар түрінде салық төлеуге мәжбүр еткен. Олар оңтүстік және шығыстағы Пайют, Шошон және Баннок тайпаларымен, Жылан халқы және басқа тайпалар, мысалы, Қара аяқ тайпаларымен аумақ және аңшылық орындары үшін жиі соғысқан. 1842 жылы Орегон жолы ашылғаннан кейін ақ қоныс аударушылар олардың аумағына көптеп көшіп келгенде, Кейузелер қиын жағдайға түсті. Тіпті олардан өтіп бара жатқан қоныс аударушылар да аң мен су үшін олармен бәсекелесті. 1848 жылы Калифорниядағы алтын ахуалы және 1862 жылы Шығыс Орегонда алтынның табылуы аймаққа ақ адамдардың көптеп келуіне себеп болды. Тайпа аумаққа ақ адамдар қоныстанған алғашқы күндері кеңінен танымал болды. 1838 жылы Маркус Уитман және оның әйелі Нарцисса Кейузелер арасында Вайлалатпуда («Рай шөптерінің орны») миссия құрды. Бұл қазіргі Уалла-Уалла қаласынан жеті шақырымдай жерде және Кейузе Паска қыстық ауылы орналасқан жерден шамамен төртінші шақырым шығыста орналасқан. 1847 жылы қызылша эпидемиясы пайда болды, кейбір адамдар ақ нәсілді қоныстанушылардан жұқты деп күдіктенді, бұл тайпа арасында көп өлім-жітімге әкелді. Кейузелердің шағын тобы Уитманның дәрісін ауру және сау адамдармен сынақтан өткізгеннен кейін, барлық сынақ адамдар қайтыс болғандықтан, миссионерлер өздерінің жергілікті халқын әдейі улап жатыр деп сенді, өйткені қызылшадан жергілікті тұрғындардың көпшілігі ақтарға қарағанда қайтыс болды. Сонымен қатар, мәдени айырмашылықтар мен қоныстанушылардың тосқауылға түсуі шиеленісті жағдайға әкелді. Кейузелер миссионерлерге шабуыл жасап, Уитман мен оның әйелі Нарциссаны және тағы он бір адамды өлтірді. Олар 54 еуропалық америкалық әйел мен баланы тұтқынға алып, төлем талап етті. Олар миссионерлік ғимараттарды қиратты. Бұл шабуыл АҚШ-тың қарулы қарсыластығын және Кейузе соғысын тудырды. Бес Кейузе жауынгері асылып өлтірілді; Кейузе Бес туралы қараңыз. Кейузелер тұтқындарды өздерінің мүшелерімен бірге жұмыс істеуге мәжбүр етті; ересектер тайпа үшін киім тікті. Олар 62 одеялды, 63 мақта жейде, 12 Гудзон Бэй мылтығын, 600 оқ, 7 фунт тамақты және 12 кремний тасын алғаннан кейін, енді 49 тірі тұтқынды босатып жіберді. Кейузелер және басқа жақын тайпалардың көпшілігі, мысалы, Уолла-Валла тайпасы милиция тарапынан қуылып, қырғынға ұшырады. Кейузелер соғыстың соңында жеңіліске ұшырады. Олар өздерінің жерін АҚШ-қа беруге мәжбүр болды және Уматилла және Уолла-Валла тайпаларымен бірге резервацияны бөлісті. 1904 жылы Кейузелердің саны ресми түрде 404 адамды құрады; бұл сан қате болуы мүмкін. 1902 жылы резервацияда бір таза қанды Кейузе табылды. Басқа тайпалардың араласқан ұрпақтары әлі де өздерін Кейузе деп санауы мүмкін. Кейузе тілінің сол кезде жойылғанына сеніледі. Тайпа мүшелерінің араласқандығына байланысты, олар енді жеке халық саны бойынша есептелмейді.

Өмір салты

Кейузе тайпасы Колумбия алқабында қоныстанған және көшпелі өмір салған, кейде тіпті күнделікті орын аударып отырған. Олар көптеген көшпелі тайпалар сияқты, жылдам көшіп-қонуға ыңғайлы киіз үйлерде тұрған. Кейузелер атқа мінуде шебер болғандықтан, аң аулауда оларды пайдаланған. Сонымен қатар, олар жыл сайын Роки тауларына бизон аулауға баратын, ал оларды үйлеріне апарып, отбасыларына қамтамасыз ететін. Ерлер аң аулап, лосось балығын ұстаған. Әйелдер жидектер жинап, тамырларды қазып, өңдеген. Олар сондай-ақ жануарлардың терісін өңдеп, киім мен тұрғынға қажетті материалдар жасаған. Ерлер батылдықты маңызды қасиет деп есептеген, батыл жауынгерлерге құрмет көрсеткен. Ең күштісі басқа сайланған.

Тіл

Кайузе тілі – оқшауланған тіл және 1930 жылдан бері жойылған. Вейиилетпуу – Уматилла үнді резервациясының Біріккен тайпаларының кайузе тұрғындары қолданған нез-перс тілінің диалектісі. 1940 жылдан бері қолданылмайды және жойылған деп есептеледі.

Ас мәзірі

Кейузаның негізгі тамақ көздерінің бірі Колумбия өзенінен алынған лосось болды. Форель және миксимамен қатар, олар бұғы, желен, сондай-ақ қоян және үй құстары сияқты ұсақ жануарларды аулады. Ең маңыздысы, әйелдер кама тамырларын, ащы тамырларын, тоқыма тамырларын, жабайы сельдерейді, жиде және құрғақ жидекті жинап, оларды пісіріп, кептіріп, өмір тіршілігі үшін дайындады. Олар сонымен қатар дәрі жасау үшін қабық, жапырақ, гүл және тамырларды жинады.