Кіріспе
Кореялық конфуциандық – Конфуций ілімінің Кореяда пайда болып, дамыған түрі. Кореяның рухани тарихындағы ең маңызды ықпалдардың бірі – Қытайдан келген мәдени ықпалдың бір бөлігі ретінде Конфуций ойларын енгізу болды. Бүгінде конфуциандық мұра корей қоғамының құрылымдық бөлігі болып табылады, ол моральдық жүйені, өмір салтын, үлкендер мен кішілер арасындағы қарым-қатынастарды, жоғары мәдениетті және заң жүйесінің негізін қалыптастырады. Кореядағы конфуциандық кейде Горё дәуірінен қалған азаматтық соғыстар мен ішкі дау-дамайсыз елді біріктірудің тиімді жолы деп есептеледі.
Korean Confucianism is the form of Confucianism that emerged and developed in Korea. One of the most substantial influences in Korean intellectual history was the introduction of Confucian thought as part of the cultural influence from China. Today the legacy of Confucianism remains a fundamental part of Korean society, shaping the moral system, the way of life, social relations between old and young, high culture, and is the basis for much of the legal system. Confucianism in Korea is sometimes considered a pragmatic way of holding a nation together without the civil wars and internal dissent that were inherited from the Goryeo dynasty.
Конфуцийшілдік ойдың шығу тегі
Конфуций (孔夫子 Kǒng Fūzǐ, әдеттегі мағынасы "Мастер Конг") б.з.д. 551 жылы дүниеге келген деп есептеледі және Конфуций үш жаста болғанда әкесі қайтыс болғаннан кейін анасы тәрбиелеген. Батыс елдеріндегі көпшілік оны "Конфуций" деп танитын латыншаланған есімі "Конг Фузи" есімінен шыққан, бұл атауды алғаш рет 16 ғасырда Қытайға келген иезуит миссионерлері қолданған болуы мүмкін. "Таңдамал сөздер" немесе Лунью (論語; латынша мағынасы "Таңдалған сөздер") – қытай философы мен оның замандастарына жатқызылатын сөздер мен ойлар жинағы. Ол Конфуцийдің ізбасарлары Соғысқан мемлекеттер кезеңінде (б.з.д. 475 – 221 жж.) жазылған деп саналады және Хан әулеті тұсында (б.з.д. 206 – 220 жж.) толыққанды түрін алған. Конфуций аристократия мен қара халықтың арасындағы ши (士) класында дүниеге келді. Оның қоғамдық өмірі 19 жасында үйленуімен басталды, нәтижесінде ұлы дүниеге келді, содан кейін ол ферма жұмыскері, кеңсе қызметкері және есепші ретінде әртүрлі жұмыстар істеді. Жеке өмірінде ол әділдік, дұрыс мінез-құлық және үкіметтің мәнін зерттеді, нәтижесінде 50 жасқа келгенде өзіне белгілі бір бедел қалыптастырды. Дегенмен, бұл оның күшті орталық үкімет құру және халықаралық қатынастарда соғыс емес, дипломатияны қолдану идеясын іске асыруы үшін жеткіліксіз болды. Ол өмірінің соңғы жылдарын көне жазбалар жинағында – "Бес классика" деп белгілі нұсқаулықтарда бағаланатын құндылықтарды үйретумен өткізді, оған адал ізбасарлар тобы жиналды. Конфуций б.з.д. 479 жылы 71-72 жасында қайтыс болды деп есептеледі. Одан кейінгі Хан және Тан әулеттері тұсында Конфуцийдің идеялары одан да кеңінен танылды. Сун әулеті кезінде ғалым Чжу Си (1130–1200 жж.) Конфуциандыққа даосизм мен буддизм идеяларын қосты. Чжу Си тірілігінде көп назар алмады, бірақ оның қайтысынан кейін көп ұзамай оның идеялары Конфуций мәтіндерінің нағыз мағынасы туралы жаңа, ортодоксальды көзқарасқа айналды. Қазіргі тарихшылар Чжу Сиді өзгеше бір нәрсе жасаған деп санайды және оның ойлау жолын неоконфуциандық деп атайды. Неоконфуциандық 19 ғасырға дейін Қытай, Жапония, Корея және Вьетнамда үстемдік құрды.
Горьёдан бұрын
Конфуцийшілдіктің бастауын Кореяның жеке мемлекеттерге бөлінуімен байланыстыруға болады, ал корей жазу жүйесінің дамуы конфуцийшілдікті жоғары топтардың зерттеп, қолдау көрсетуіне негіз салды. Сонымен қатар, Конфуций идеалдарын бейнелейтін артефакттар, мысалы, әйгілі "Суреттелген себет" және Конфуций мекемесінің белгілері салынған шатыр плиткасы Лэланг округінде (қазіргі Пхеньян қаласының орнында) табылған. Бұл артефакттар Кореядағы қытай мәдениетінің ықпалын және конфуцийшілдіктің корейлерге қарағанда шетелдіктер арасында кең таралғанын көрсетеді. Төрт округтен пайда болған Үш патшалық дәуірінде әрбір патшалық халықты біріктіруге және билікті нығайтуға мүмкіндік беретін идеологияларды іздеді. 338 жылы Бэкже патшалығына енгізілгеннен бастап корей буддизмі Үш патшалық дәуіріндегі барлық мемлекеттерге жылдам тарады. Корей шаманизмі Корея мәдениетінің ежелгі дәуірден бергі ажырамас бөлігі болғанымен, буддизм халық пен билік арасындағы тепе-теңдікті сақтап, олардың өзара жауапкершіліктерін реттеуге көмектесті.
Горёо кезеңі
Горё династиясы (918–1392) кезінде буддизмнің орны, ықпалы және мәртебесі тек діни сенім ретіндегі рөлінен әлдеқайда асып кетті. Алғашқыда сенім белгісі ретінде құрылған будда ғибадатханалары, кең ауқымды инфрақұрылым, кадрлар, жалға алушылар, құлдар және коммерциялық кәсіпорындармен толыққан, ықпалды жер иеліктеріне айналды. Мемлекет жыл бойы буддалық мерекелерді атап өтті, онда ұлттың өркендеуі мен қауіпсіздігі буддалық және корейдің жергілікті нанымдарын араластыратын амалдармен тығыз байланысты болды. Корея ұлт мемлекетінің барлық басқа үлгілерін ығыстырғаннан кейін, 17 ғасырдың басында неоконфуциандық ой алдымен батыс және шығыс, содан кейін оңтүстік және солтүстік арасындағы жіктерді бастан кешірді. Бұл жіктердің негізгі мәселесі корей монархиясындағы мұрагерлік және қарсыласатын топтармен күресу жолы болды. Көбірек неоконфуциан ғалымдар да белгілі бір метафизикалық сенімдер мен тәжірибелерге күмән келтіре бастады. Силхак (лат. "практикалық білім") неоконфуциандық ойдың қалыптасқан жағдайды сақтаудың орнына реформаға негізделуі керек екенін алға тартты. Конфуцийшіл және неоконфуцийшіл ойлау мектептері арасындағы айырмашылықтар батыс елдері Корея, Қытай және Жапония қоғамдарын батыс саудасына, технологияларына және институттарына мәжбүрлеуге тырысқанда қақтығыстарға ұласты. Батыс педагогикасын ғана емес, сонымен қатар христиан діни сенімдерін оқытатын католик және протестант миссионерлік мектептерінің санының өсуі алаңдаушылық тудырды. 1894 жылы корей консерваторлары, ұлтшылдар және неоконфуциандар Қытай классикасы мен конфуциандық рәсімдерді тастау арқылы корей қоғамы мен мәдениетінің жоғалуы деп қараған нәрсеге қарсы көтерілді. Дегенмен, Кореяның оқшауланған аймақтарында және Маньчжурияда корей азаматтары жапондықтарға қарсы партизандық соғыс жүргізуді жалғастырды және өсіп келе жатқан коммунистік қозғалыстың арасында реформалар мен экономикалық теңдіктің неоконфуциандық мақсаттарына көңіл бөлді. Жапондық оккупация аяқталғаннан кейін, конфуций және неоконфуций ойлары Корея соғысы кезінде, сондай-ақ содан кейінгі репрессивті диктатуралар кезінде елеусіздікке түсіп, тіпті қасақана қудалауға ұшырады. Ұйым отаршылдық ықпалды жою және одан әрі болдырмау мақсатымен құрылды, сондай-ақ Мённьюн институтын үлкен Сеонг Гюн Гван колледжіне жаңартуды көздеді. Жаңарту хянггё киелі орындарына берілген сыйлықтармен қаржыландырылды, бірақ Конфуций қауымдастықтарының одағына – кейін наурыз айында жаңа Конфуций қауымдастығына, яки Йохоеге айналған – қаржы мүшелік жарналардан немесе хянггё жерінен түскен табыстан түсті. Жиналған ақшаның 30/20/50 пайыздық үлесте бөлінуі көзделді: 30% жергілікті бөлімге, 20% провинциялық бөлімге және 50% қауымдастыққа берілді. Қазіргі Оңтүстік Кореяда, діни көзқарастары туралы сұралғанда, өте аз адам өзін конфуцийшіл деп атайды. Алайда, бұл тақырыпта жүргізілген статистикалық зерттеулер шатастырушы болуы мүмкін. Конфуцийшілдік ұйымдастырылған дін емес, сондықтан адамды конфуцийшіл деп анықтау қиын. Конфуцийшілдік идеологиясының үстемдігі жойылғанмен, Оңтүстік Корея мәдениеті мен күнделікті өмірінде әлі де көптеген конфуцийлік идеялар мен тәжірибелер сақталған. Конфуций біліміне деген дәстүрлі құрмет Оңтүстік Корея мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Жосон дәуірінде мемлекеттік қызмет емтихандары конфуцийшілдікті ұстанатындар үшін бедел мен билікке жол ашты. Бүгінде емтихандар Оңтүстік Корея өмірінің маңызды бөлігі болып қала береді. Оқылатын мазмұн жылдар өте келе өзгеріп отырады. Конфуций ілімдері шетел тілдері, қазіргі заман тарихы, экономика, ғылым және математика сияқты басқа тақырыптарға ауыстырылды. Конфуцийшілдікте де, бұрынғыдай, оқу және жаттау қабілетіне басымдық беріледі. Емтихандар жақсы мектептерге түсу және жұмыс табу үшін өте маңызды болғандықтан, студенттің өмірінің барлығы қажетті емтихандарға дайындалуға бағытталған. Конфуцийшілдіктің ықпалының жалғасуына ең нақты дәлел Оңтүстік Корея отбасылық өмірінен көрінеді. Бұл тек Оңтүстік Кореяның отбасылық және топтық өмір салтына ғана емес, сонымен қатар конфуцийшілдік рәсімдер мен ата-бабаларды еске алу рәсімдерінде де байқалады. Бұл - қайтыс болған ата-аналарға, ата-бабаларға және туыстарға құрмет көрсетудің және конфуцийлік ұл-қыздар парызын орындаудың жолы. Кейбір жағдайларда, еске алу рәсімдері діни көзқарастарға сәйкес өзгертілген. Бұл Оңтүстік Кореяда конфуцийшілдіктің дінмен бірігіп, оған қарсы тұрмайтынының мысалы. 1980 жылы «Отбасылық рәсімдерге қатысты нұсқаулық» заң ретінде қабылданды. Онда ата-бабаларға арналған рәсімдерді тек ата-аналар мен әже-шешелер үшін ғана өткізуге болады, жаназа рәсімдерін қарапайымдауға және қаралы күннің ұзақтығын қысқартуға рұхсат етілді. Заң қатаң түрде орындалмайды және оны бұзғандар жоқ. Отбасы мен топтың жеке тұлғадан басымдылығына конфуцийлік басымдық Оңтүстік Корея бизнесіне де таратылды. Қызметкерлер жұмыс орнын отбасы ретінде қарауға міндетті, ал компания басшысы – ерекше құқықтарға ие патриарх, ал қызметкерлер тырысып жұмыс істеуге тиіс. Бизнес конфуцийлік этикаға, мысалы, қызметкерлер арасындағы гармониялық қатынастар мен компанияға адалдыққа сүйенеді. Жасы, туыстық жағдайы, жынысы және әлеуметтік-саяси мәртебесі сияқты атрибуттарға маңыздылық беріледі. Конфуцийлік этикалық риторика қазіргі Оңтүстік Кореяда қолданылады. Басқа діндер де дұрыс адамгершілік мінез-құлық туралы талқылауларда оны пайдаланады. Оны үкімет пен бизнес әлемінде адамдардың жеке мүдделерінен гөрі топтың мүдделерін бағалауға шақыру үшін қолдануға болады. 15 ғасырдан бері неоконфуций философиясы корей әйелдерін ерлердің үстемдігінің жалғасы ретінде және қажетті ұрпақтың өндірушілері ретінде қарастырды. Әйелдердің әлеуметтік роліне қатысты бұл дәстүрлі көзқарас жойылып барады. Өнер әлі де маңызды дәстүрлерді сақтайды: корей керамикасы, корей шайының рәсімі, корей бақтары және корей гүлдерін безендіру конфуцийлік принциптер мен конфуцийлік эстетиканы ұстанады. Ғылыми каллиграфия және поэзия да, азайған мөлшерде болса да, осы мұраны жалғастыруда. Фильмдерде мектеп оқиғалары, білім беру аясындағы комедиялық жағдайлар конфуцийшілдікке қарсы ертерек жазылған сатираларға жақсы үйлеседі. Мектепке адалдық пен мұғалімдерге құрмет көрсету танымал комедиялардағы маңызды жанр болып табылады. Неоконфуцийшілдік мектеп бағдарламасынан шығарылып, корейлердің күнделікті өмірінен ығыстырылғаннан кейін, корей тарихының маңызды бөлігінің жоғалғаны туралы сезім Оңтүстік Кореяда 1990 жылдардың соңында конфуцийшілдіктің жаңаруына әкелді. Солтүстік Корея дініндегі немесе тәжірибесіндегі конфуцийшілдік туралы нақты ақпарат табу қиын. Алайда, Чучэ идеологиясы адалдық, құрмет және бағыну сияқты конфуцийлік қасиеттерді қолдайды.
Әйелдер құқықтары
Кореяда дәстүрлі түрде әйелдерге Конфуций дінінің гендерлік рөлдеріне сәйкес үй шаруашылығын жүргізу рөлі беріліп келді. Яғни, әйелдерге үйден тыс жұмыс істеуге рұқсат етілмеді. Бұл жағдай өзгеріп, 2001 жылы әйелдердің еңбекке қатысу деңгейі 49,7 пайызға жетті, ал 1960 жылдары бұл көрсеткіш 34,4 пайызды құраған еді. 1987 жылы тең мүмкіндіктер заңнамасы қабылданды және одан бері жұмыс істейтін әйелдердің құқықтарын жақсарту мақсатында реформалар жүргізілуде. Дегенмен, 1997 жылға дейін кейбір әйелдер Samsung компаниясында жұмыс істеуге мүмкіндік алды, бірақ патриархалдық басқарылатын компанияда кемсітушілік орын алды. Samsung-та жұмыс істеген әйелдердің көп бөлігі төменгі деңгейдегі қызметтерде болды. Компания әйелдерге жоғары лауазымдар ұсынғанда, көптеген жоғары басшылар осы мүмкіндікті пайдаланып, оларға шаруашылық жұмыстарын жүктеді, бұл кейбір күйеулердің әйелдерінен үйде күтетін нәрсеге ұқсас еді. Алайда, 1994 жылы Samsung төрағасы жүргізген ашық кадрлық реформадан кейін жағдай өзгерді, бұл басшыларды әйелдер мен ерлерді тең құқықпен қарауға және оларға бірдей жалақы төлеуге мәжбүрледі. Samsung-тың қазіргі мақсаты – 2020 жылға қарай жоғары лауазымдардағы әйелдердің үлесін 2 пайыздан 10 пайызға дейін арттыру. Бірақ бүгінгі күні де Оңтүстік Кореяда әйелдерге, әсіресе жұмыс орындарында кемсітушілік көрсетілуде.
Корей конфуцийшіл өнері
Корей конфуцийшілдік өнері мен философиясы корей мәдениетіне зор және терең ықпал етті. Конфуцийшілдік 1960-1970 жылдардағы Кореядағы эксперименталды өнер ұжымдарын, мысалы, «Төртінші топты» шабыттандырды.