Леонард Нельсон: философ, математик және әлеуметшіл

Кіріспе

Неміс философы және математигі (1882–1927)

Леонард Нельсон (11 шілде 1882 – 29 қазан 1927), кейде Леонхард деп те жазылады, неміс математигі, сыншыл философ және социалист болған. Ол пост-кантиандық философ Якоб Фридрих Фрис атымен аталған нео-кантиандық нео-фриздік мектептің мүшесі және математик Дэвид Гилберттің досы еді. 1908 жылы ол Курт Греллингпен бірлесіп Греллинг-Нельсон парадоксын және автологиялық сөздер туралы ұқсас идеяны жасады. Нельсон философия мен математикаға зор ықпал етті, себебі ғалымдар мен математиктермен тығыз байланысы олардың ой-пікірлеріне әсер етті. Көптеген достары мен көмекшілерінен бұрын қайтыс болғанына қарамастан, оның ISK ұйымы оның өлімінен кейін де, тіпті 1933 жылы нацистік режим тарапынан тыйым салынғаннан кейін де сақталды. Әрине, Альберт Эйнштейн де оны қолдаған деген мәлімдеме бар. Ол сонымен қатар "Сократ әдісі" атты кітабында Сократ әдісін кеңінен танымал етті.

Ерте өмір және білім

Леонард Нельсон – заңгер Генрих Нельсонның (1854–1929) және суретші Элизабет Лежун Дирихлеттің (1860–1920) ұлы. Оның анасы математик Петер Густав Лежун Дирихлеттің немересі және еврей философы Мозе Мендельсонның ұрпағы болды. Нельсон 1887 жылдың 13 маусымында бес жасында протестант дініне шомылдырылды. Нельсон Берлиндегі Француз гимназиясында оқыды, онда математика мен ғылым оқу бағдарламасының негізгі бағыты емес еді. Сондықтан ол математик Герхард Гессенбергтен (1874–1925) жеке сабақтар алды және философтар Иммануил Кант, Якоб Фридрих Фрис және Эрнст Фридрих Апельттің еңбектерін оқыды, бұл оның философияға деген қызығушылығын оятуға көмектесті. 1901 жылы Нельсон қысқа мерзімге Гейдельберг университетінде математика мен философияны оқыды, содан кейін 1901 жылдың наурызынан 1903 жылға дейін Берлиндегі Фридрих Вильгельм университетіне (қазіргі Гумбольдт университеті) түсті. 1903–1904 жылдары ол Геттинген университетінде математиктер мен философтармен, оның докторлық жетекшісі Юлиус Бауман, Давид Гильберт, Феликс Клейн, Карл Рунге және кейінірек қарсыласы болған Эдмунд Гуссерлмен бірге жұмыс істеді. Нельсонның философ ретіндегі еңбегі негізінен Кантқа тән сындық философияға қатысты. Ол эмпиризмге ұқсас, ғылым мен метафизикаға «сын» іздеуге тырысты, себебі нәрселердің шындығы тек адам ақылының қабылдауы мен шектеулеріне байланысты болуы мүмкін. Канттың 1781 жылғы «Таза ақыл-ойдың сыны» (Kritik der reinen Vernunft) кітабы Нельсонды сындық философияның жолымен жүруге шабысданды, ал кейіннен Канттың еңбектерін жалғастырған постканттық философ Фристің шығармаларын зерттеді. 1922 жылы Нельсон «Философиялық-саяси академияны» (Philosophisch Politische Akademie немесе PPA) «Платон академиясы» және коммерциялық емес ұйым ретінде құрды, бірақ нацистер оған тыйым салғаннан кейін ол көп ұзамай таратылды, алайда 1949 жылы қайта құрылды. Бүгінгі күнге дейін ол философтар мен саясаткерлер арасындағы саяси талқылаулар үшін қызмет етеді және «Философиялық-саяси академияның достар қоғамы» (Gesellschaft der Freunde der Philosophisch Politischen Akademie немесе GFA) тарапынан қаржылық қолдау көрсетіледі. Олар 1921 жылы Нельсонның қолдауымен құрылған және прогрессивті педагог Людвиг Вундердің (1878–1949) басқаруындағы Ландерзиенгсхайм Валкемухле білім беру орталығымен жұмыс істей бастады. Вундер 1924 жылы оны тастап кеткенімен, Нельсонның тәрбиешісі және әріптесі Мина Спехт журналист және жазушы Мэри Саранның көмегімен оның басшылығын өз қолына алды.

Leonard Nelson was the son of lawyer Heinrich Nelson (1854–1929) and artist Elisabeth Lejeune Dirichlet (1860–1920). His mother was the granddaughter of mathematician Peter Gustav Lejeune Dirichlet and descendant of Jewish philosopher Moses Mendelssohn. Nelson was baptised as a Protestant at the age of five on 13 June 1887. Nelson studied at Französisches Gymnasium Berlin, where mathematics and science were not a focus of the curriculum. He was therefore privately tutored by mathematician Gerhard Hessenberg (1874–1925), and began reading the works of philosophers Immanuel Kant, Jakob Friedrich Fries, and Ernst Friedrich Apelts, which began to spark his interest in philosophy. In 1901, Nelson studied mathematics and philosophy at Heidelberg University for a short period of time before going to Friedrich Wilhelm University (today: Humboldt Universität) in Berlin, from March 1901 to 1903. From 1903 to 1904, he worked with mathematicians and philosophers at the University of Göttingen, such as his doctoral advisor Julius Baumann, David Hilbert, Felix Klein, Carl Runge, and his later rival Edmund Husserl. Nelson's work as a philosopher was most concerned with critical philosophy, attributed to Kant. It sets out to find a "critique" on science and metaphysics, similar to empiricism, as things can only be true based on the perceptions and limitations on human minds. Kant's 1781 book Critique of Pure Reason (Kritik der reinen Vernunft) inspired Nelson to go down the path of critical philosophy, and later followed the works of post Kantian philosopher Fries who had also followed Kant's work. In 1922, Nelson founded the Philosophisch Politische Akademie (Philosophical Political Academy or PPA) as a "Platonic Academy" and non profit association, which was abandoned soon after the Nazis banned it, but re established in 1949. It still stands today for political discussions between philosophers and politicians, and was supported financially by the Gesellschaft der Freunde der Philosophisch Politischen Akademie (Society of Friends of the Philosophical Political Academy or GFA). They started working with an education center called Landerziehungsheim Walkemühle, founded in 1921 by a support of Nelson, progressive teacher Ludwig Wunder (1878–1949). Although Wunder left it shortly after in 1924, educator and co worker of Nelson, Minna Specht, took over, with the help of journalist and author Mary Saran.

Халықаралық социалистік күрес одағы (ISK)

1917 жылы Нельсон мен Минна Спехт Internationaler Jugendbund (Халықаралық жастар федерациясы немесе IJB) құрды. 1918 жылы Нельсон қысқа мерзімге Тәуелсіз социал-демократиялық партияның (USPD) мүшесі болды, ал 1923–1925 жылдары Социал-демократиялық партияның (SPD) мүшесі болды, бірақ ақырында одан шығарылды. Осының нәтижесінде 1925 жылы ол және Минна Спехт Internationaler Sozialistischer Kampfbund (ISK; «Халықаралық социалистік жауынгерлік лигасы») құрды және оны IJB-мен біріктіріп, оның «Öffentliches Leben» баспа белгісін қабылдады. Премьер-министр Альфред Кубель (1909–1999) және журналист Фриц Эберхард (1896–1982), кейін Парламенттік Кеңес мүшесі болды.

Жеке өмір

Нельсон 1907 жылы Элизабет Шемманнға (1884–1954) үйленді, бірақ ол 1912 жылы ұлын Герхард Дэвид Вильгельм Нельсонды (1909–1944) лютеран шіркеуінде крещение рәсімінен өткізгеннен кейін ажырасты. Нельсонның ұлын крещение рәсімінен өткізуден бас тартуы және ажырасуы оның еврей тегіне байланысты болған маңызды өзгеріс еді. Ол тіпті 1919 жылы Евангелистік шіркеуден де шығып кетті. Оның әйелі 1917 жылы Пол Хенселге тұрмысқа шықты. Нельсон жануарлар құқықтарын ерте қорғағандардың бірі және вегетариан болды. Оның "Жануарларға деген міндеттері" атты лекциясы 1932 жылы Германияда оның өлімінен кейін жарияланды және "Этика жүйесі" кітабына (1956 жылы аударылды) қосылды, сондай-ақ 1972 жылғы "Жануарлар, адамдар және мораль" кітабында қайта басылды. Нельсон ұйқысыздықтан зардап шекті және пневмониядан жас шағында қайтыс болды. Ол әкесі Генрихпен бірге Мельсунгендегі еврей зиратында жерленген. Нельсонның идеялары нацистік Германиядағы неміс социализмі мен коммунизміне ықпал етіп, ИСК мүшелері нацизмге қарсы солшыл қозғалысқа белсенді қатысты.

Жарияланған еңбектер

1908 – Табиғат ғылымында метафизика болуы мүмкін бе? Фриз мектебінің еңбектері, II том, 3-шы бөлім. Vandenhoeck & Ruprecht, Геттинген 1908 Интернет мұрағаты
1908 – «Таным туралы» деп аталатын мәселе. Vandenhoeck & Ruprecht, Геттинген 1908 Интернет мұрағаты
1908 – Ғылыми және эстетикалық табиғатты қарастыру. Vandenhoeck & Ruprecht, Геттинген 1908 Интернет мұрағаты
Этикалық әдістемелік оқулық. Veit & Comp., Лейпциг 1915 Интернет мұрағаты
1917 – Заңсыз құқық ғылымы: мемлекет және халықаралық құқық негіздері туралы, әсіресе егемендік туралы ілімге қатысты сындық ойлар. Veit & Comp, Лейпциг 1917 Интернет мұрағаты
1917 – Этика негіздері бойынша лекциялар. Veit & Comp., Лейпциг
1 том: «Практикалық акылдың сыны». 1917 Интернет мұрағаты
Сократ әдісі. 11 желтоқсан 1922 күні Геттингендегі Педагогикалық қоғамда оқылған баяндама. «Фриз мектебінің еңбектерінде». Жаңа бөлім. Отто Мейерхоф, Франц Оппенгеймер, Мина Спехт редакторында. 5 том, 1 бөлім. «Қоғамдық өмір», Геттинген 1929, 21–78 беттер. 1919 – Демократия және басшылық, Қоғамдық өмір, Берлин 1932. Интернет мұрағаты
1920 – Философиялық құқық жүйесі. Verlag der Neue Geist / Reinhold, Лейпциг 1920 Интернет мұрағаты
1922 – Санның реформасы: өзіне сенімділікке тәрбиелеу арқылы. The New Publishes, Лейпциг 1922 Интернет мұрағаты
1922 – Сократ әдісі, лекция, 1922 жылдың 11 желтоқсанында Геттингендегі Педагогикалық қоғамда өткізілді. «Фризия мектебінің трактаттарында». Жаңа эпизод. Редакторлары: Отто Мейерхоф, Франц Оппенгеймер, Мина Спехт. 5 том, Геттинген, 1929 ж., 21-78 б. Интернет мұрағаты
Таңдалған еңбектер. Оқу бағдарламасы. Heinz Joachim Heydorn редакциясымен және кіріспесімен. Еуропалық баспахана, Франкфурт 1974. «Ақылдың өзіне сенуі»: «Критикалық философияға және оның этикасына қатысты еңбектер». Grete Henry Hermann (Философиялық кітапхана. 288 том) редакциясымен. Meiner, Гамбург 1975. 2011 – , 1921 жылдың сәуірінен шілдесіне дейін оқылған, жинақталған еңбектерінен алынып тасталған лекциялар сериясы. Ағылшын тіліне аудармасы

1908 – Ist metaphysikfreie Naturwissenschaft möglich? Sonderdruck aus den Abhandlungen der Fries’schen Schule, II. Bd., 3. Heft. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1908 Internet Archive
1908 – Über das sogenannte Erkenntnisproblem. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1908 Internet Archive
1908 – Über wissenschaftliche und ästhetische Naturbetrachtung. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1908 Internet Archive
Ethische Methodenlehre. by Veit & Comp., Leipzig 1915Internet Archive
1917 – Die Rechtswissenschaft ohne Recht: kritische Betrachtungen über die Grundlagen des Staats und Völkerrechts insbesondere über die Lehre von der Souveränität. Veit & Comp, Leipzig 1917 Internet Archive
1917 – Vorlesungen über die Grundlagen der Ethik. Veit & Comp., Leipzig
Bd. 1: Kritik der praktischen Vernunft. 1917 Internet Archive
Die sokratische Methode. Vortrag, gehalten am 11. Dezember 1922 in der Pädagogischen Gesellschaft in Göttingen. In: Abhandlungen der Fries’schen Schule. Neue Folge. Hrsg. v. Otto Meyerhof, Franz Oppenheimer, Minna Specht. 5. Band, H. 1. Öffentliches Leben, Göttingen 1929, S. 21–78. 1919 – Demokratie und Führerschaft, Public life, Berlin 1932. Internet Archive
1920 – System der philosophischen Rechtslehre. Verlag der Neue Geist / Reinhold, Leipzig 1920 Internet Archive
1922 – Die Reformation der Gesinnung: durch Erziehung zum Selbstvertrauen. The New Publishes, Leipzig 1922 Internet Archive
1922 – Die sokratische Methode, Lecture, held on December 11, 1922 in the Pedagogical Society in Göttingen. In: Treatises of the Friesian school. New episode. edited by Otto Meyerhof, Franz Oppenheimer, Minna Specht. 5th volume, Göttingen 1929, pp. 21–78. Internet Archive
Ausgewählte Schriften. Studienausgabe. Hrsg. und eingeleitet von Heinz Joachim Heydorn. Europäische Verlagsanstalt, Frankfurt 1974. Vom Selbstvertrauen der Vernunft: Schriften zur krit. Philosophie und ihrer Ethik. Hrsg. von Grete Henry Hermann (Philosophische Bibliothek. Band 288). Meiner, Hamburg 1975. 2011 – , a series of lectures, delivered from April to July 1921 that was omitted from his collected works. English translation