Кіріспе
Ирландия ақындарының поэзиясы – Ирландиядан, саяси тұрғыдан Ирландия Республикасы мен Солтүстік Ирландиядан шыққан ақындар жазған поэзия. Ол негізінен ирланд тілінде, бірақ кейбіреулері ағылшын, шотланд гаэл тілінде және басқалары гиберно-латын тілінде жазылған. Екі негізгі дәстүрдің және олардың ағылшын және шотланд гаэл тіліндегі басқа поэзиямен күрделі өзара әрекеттесуі, түрлілігі мол және жіктеуге қиын шығармалар жинағын құрады. Ирланд тіліндегі ең ерте сақталған өлеңдер 6 ғасырға, ал ағылшын тіліндегі алғашқы өлеңдер 14 ғасырға дейін жетеді. Екі тілдік дәстүрдің арасында әрдайым белгілі бір өзара ықпалдастық болғанымен, ирланд тілінен тақырыптар мен үлгілерді сіңірген ағылшын тіліндегі поэзия 19 ғасырда ғана пайда болды. Бұл 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы Ирландия әдеби жаңаруының ақындарының еңбегімен аяқталды. 20 ғасырдың соңғы тоқсанында заманауи ирланд поэзиясы кең ауқымды әртүрлілікке ұмтылып, Солтүстік мектебінің ақындарынан бастап модернистік дәстүрге ықпалданған және өсіп келе жатқан қалалық және космополиттік қоғамның сұрақтарымен бетпе-бет келген жазушыларға дейін жетті.
Irish poetry is poetry written by poets from Ireland, politically the Republic of Ireland and Northern Ireland today. It is mainly written in Irish, though some is in English, Scottish Gaelic and others in Hiberno Latin. The complex interplay between the two main traditions, and between both of them and other poetries in English and Scottish Gaelic, has produced a body of work that is both rich in variety and difficult to categorise. The earliest surviving poems in Irish date back to the 6th century, while the first known poems in English from Ireland date to the 14th century. Although there has always been some cross fertilization between the two language traditions, an English language poetry that had absorbed themes and models from Irish did not finally emerge until the 19th century. This culminated in the work of the poets of the Irish Literary Revival in the late 19th and early 20th century. Towards the last quarter of the 20th century, modern Irish poetry tended to a wide range of diversity, from the poets of the Northern school to writers influenced by the modernist tradition and those facing questions posed by an increasingly urban and cosmopolitan society.
Шетелдіктер
Осы екі еркін топтамадан басқа, ХХ ғасырдың екінші жартысындағы бірқатар көрнекті ирланд ақындары сырттан келгендер деп сипаттауға болады, бірақ осы ақындарды Республикадағы бағытты дәстүрдің көшбасшылары деп санауға да болады. Олардың ішінде Томас Кинселла (1928 жылы туған) бар, оның алғашқы туындыларына Ауден әсер еткен. Кинселланың кейінгі жұмыстары Фунттың ықпалын еркін ырғақты құрылымы мен бейнелеуді пайдалану арқылы көрсетеді, бірақ олар мінез бен мазмұны жағынан терең жекелей. Джон Джордан (1930–1988) – 1930 жылдың 8 сәуірінде Дублинде туған ирланд ақыны. Ол 1950 жылдардың соңынан бастап 1988 жылдың маусымында Уэльстегі Кардифф қаласында қайтыс болғанға дейін танымал әдеби сыншы болды, онда ол Мерриман жазғы мектебіне қатысқан. Джордан сонымен қатар әңгімелердің авторы, әдеби редактор, ақын және хабаршы болды. Оның өлеңдер жинақтарына «Патрициан станциялары», «Флоцсамнан ағатын сал», «Кіммен кристалды бөлістім», «Жинақталған өлеңдер» және «Таңдалған өлеңдер» кіреді. Базиль Пэйн (1923) 1923 жылдың 23 маусымында Дублинде дүниеге келген. Оның жарық көрген еңбектері үш кітаптан тұрады және ирланд поэзиясының көптеген антологияларына енген. Хью МакФадден (1942–) көп жыл бойы газет журналисі және кітап сыншысы болып жұмыс істеді. Оның өлеңдер жинақтарына «Айналар қалалары», «Уақыттың бөліктері», «Елегиялар мен түсініктемелер» және «Көлеңкелер империясы» кіреді.
Әйел ақындар (ағылшын тілінде)
Ғасырдың екінші жартысында Еван Боланд (1944 жылы туған), Элеан Ни Чуиллеанайн (1942 жылы туған), Вона Граурк, Керри Харди, Кейт Ньюманн, Медб МакГуккян, Паула Михан және Рита Энн Хиггинс сияқты бірнеше әйел ақындар пайда болды. Боланд феминистік тақырыптар мен ерлер басым әдеби ортада әйел ақындардың кездесетін қиындықтары туралы кеңінен жазды. Ни Чуиллеанайнның поэзиясы қасиетті нәрселерді зерттеу, әйелдердің өмірі және Реформация тарихына деген оның әртүрлі қызығушылықтарын көрсетеді. Ол сонымен қатар көптеген тілдерден өлеңдер аударған. Хиггинс – әлеуметтік теңсіздіктерді бетке басатын конвенциядан тыс ақын.
Қазіргі заманғы ирландша поэзия
Гаэль тілінің қайта жандануы кезінде, әдетте Америка Құрама Штаттарына көшіп келгендердің ауыр жағдайлары туралы "Ón dhomhan diar" атты тұрақты ирланд тіліндегі бағана Патрик Пирстің "An Claidheamh Soluis" басылымына Пэдриг О hÉigeartaigh (1871–1936) жариялаған. О hÉigeartaigh, Керри округінің Уибх Ратахтан келген иммигрант, киім-кешек саудасымен айналысып, Спрингфилдте (Массачусетс штаты) отбасымен бірге тұрған. О hÉigeartaigh сонымен қатар осы басылымға Мюнстер ирланд тілінде өлеңдер жазған. Оның "Ochón! a Dhonncha" ("Менің қайғым, Донча!") атты өлеңі, 1905 жылғы 22 тамызда алты жасар ұлының суға батып қайтыс болуына арналған аза тұрғысы, 1906 жылы Пирс журналында жарық көрген. Гаэль тілінің қайта жандануының алғашқы авторлары Ирландия мен Шотландия бардтарына ортақ әдеби тілді жоғары бағалап, аман қалған Gaeltachtaí ауызша поэзиясына немқұрайлы қарағанмен, О hÉigeartaigh қайғысын білдіру үшін соның өзіне сүйенді және 20 ғасыр ақыны оны тиімді пайдалана алатынын дәлелдеді. О hÉigeartaigh-тың ұлына арналған аза тұрғысы ирланд тіліндегі ирланд поэзиясының әдеби канонында берік орын алды және оны Патрик Пирс пен Томас Кинселла ағылшын тіліне аударды. Луи Де Паор Патрик Пирстің 1916 жылғы Пасха көтерілісінің жеңілісінен кейін британдық армияның атыс жасаған отрядынан қаза табуы ирланд тіліндегі ирланд әдебиеті үшін зор қайғы болды деп мәлімдеді. Себебі Пирстің сақталған өлеңдері радикалды түрде жаңашыл болды және Уолт Уитменнің, модернистік поэзияның және француз символистерінің ықпалын көрсетті. Де Паордың айтуынша, 1940 жылдарға дейін ғана ирланд тіліндегі поэзия Патрик Пирстің жоғалуынан қалпына келе бастады. Ирланд диаспорасындағы 20 ғасырдың ең талантты ирланд тіліндегі ақындарының және фольклор жинақтаушыларының бірі – Сеан О Сúilleabháin (Шон "Ирландиялық" О'Салливан) (1882–1957). О Сúilleabháin, әдебиеттанушы Сиара Райан оны "Буттенің ирландтық барды" деп атаған, Ирландияда тұратын балықшылар отбасында Корк округінің Беара түбегінің жанында орналасқан, қазірде ешкім тұрмайтын Иншфарнард аралында дүниеге келген. 1905 жылы О Сúilleabháin "Lucania" мұхит кемесімен Куинстауннан Эллис аралына дейін жүзіп, Монтана штатының Бутте қаласындағы ирландтық-американдықтар қоныстанған кеншілер қауымына қоныстанды. Одан кейін О Сúilleabháin Ирландияға қайтып оралмады. Алайда Монтанада ол алғаш рет ана тілінде оқу мен жазуды үйреніп, үйленді және отбасын құрды. О Сúilleabháin өмірінің соңына дейін Бутте қаласының ирландтық-американдық әдеби, мәдени және ирландтық республикалық айналымдарында өте ықпалды тұлға болып қала берді. Бютте күміс-садақ мұрағатындағы О'Салливан жинағында О Сúilleabháin Диармуид О Се, Маир Бхуид Ни Лаогер және Падриг Фиараис Кунь сияқты ақындардан шабыт алған, якобиттердің Aisling поэзиясы дәстүрін жақындағы саяси күреске бейімдеген өте дарынды ақын екені белгілі болды. Осы себепті О Сúilleabháinның сақталған Aisling өлеңдері Пасха көтерілісі мен Ирландияның Тәуелсіздік соғысының оқиғаларынан шабыт алды; мысалы, "Cois na Tuinne", "Bánta Mín Éirinn Glas Óg" және өте танымал 1919 жылғы "Dáil Éireann" өлеңі. Ақынның ұлы, Ә. Джон Патрик Сарсфилд О'Салливан ("Fr. Sars") әкесінің 1919 жылы Эмон де Валераның Буттеге келген кезде "Dáil Éireann" өлеңін дауыстап оқығанын айтты. Ирландия Республикасының болашақ Taoiseach-і оған қатты әсер етіп, О Сúilleabháin-ді өлеңді Сан-Францискодағы Féile Craobh Uí Gramnaigh ("O'Growney's Irish Language Competition") байқауына жіберуге шақырды. О Сúilleabháin де Валеряның кеңесіне құлақ асып, бірінші жүлде мен алтын медальді жеңіп алды. Сеан О Сúilleabháinның еңбектерінде басқа жергілікті ирланд тіліндегі ақындардың өлеңдерінің көшірмелері де бар. Бір көрнекті мысал – "Amhrán na Mianach" ("Кеншінің әні") поэмасы, ол "кенші өмірінің ауыр жағдайларын ашып көрсетеді", оны Буттеде Сеамус Феиртиар (1897–1919), оның ағасы Михеал және олардың балалық шақтағы досы Сеан Руисеал жазған. О Сúilleabháinның қағаздарында жазылған тағы бір әнді 1910 жылы Семус О Мюрчеартай, Керри округінің Корка-Дхуйбненің Бутте шахтасының жұмысшысы Ан Спайльпин ("Құрағай қосалқы жұмысшы") деген лақап атпен жазған. Сегіз строфадан тұратын "Beir mo Bheannacht leat, a Nellie" ("Бейірімді өзіңмен бірге алып кел, Нелли") атты өлең О Муирчертайдың әйелі Нелли мен ұлы Оисин Ирландияға ұзақ сапарға шыққан кезде жазылған. 1923 жылы Ирландия еркін мемлекетінің құрылуымен ирланд тілін дамыту және қорғау ресми үкіметтік саясатқа айналды. Бұл саясат сәтсіздікке ұшыраса да, 1900 жылы басталған ирланд тіліндегі әдебиеттің қайта жандануын жалғастырды. Атап айтқанда, 1925 жылы үкіметтің демеушілігімен құрылған "An Gúm" ("Жоба") ирланд тіліндегі түпнұсқа туындылар мен тілге аудармалар үшін жарияланым алаңын жасады. Пирс қайтыс болғаннан бастап 1940 жылдардың соңындағы әдеби революцияға дейінгі кезеңнің ең маңызды ақыны – Лиам Гоган (1891–1979) болды. Дублинде туған ақын, лексикограф және ирланд мемлекеттік қызметкері Гоган, Луи Де Паордың айтуынша, "ирланд тілінің барлық ауызша диалекттері мен гаэль әдеби дәстүрі туралы керемет білімге ие болған". 1916 жылғы Пасха көтерілісінен кейін король Георг V-ке адалдық серт беруден бас тартқаннан кейін Гоган Ұлттық мұражайдан жұмыстан шығарылып, Уэльстегі Фронгох тұтқындық лагеріне қамауға алынған. Де Паордың айтуынша, Гоганның батыс әдебиеті туралы энциклопедиялық білімі оның өлеңдеріне енген. Гоган ирланд тілінде сонеттер жазған алғашқы ақын болды. Басқа көптеген ирланд тіліндегі ақындар белгілі бір аймақтық диалекттерде шығармалар жазуды қаласа, Гоган еуропалық елдердегідей стандартты әдеби тілді дамыту қажет деп сенген. Гоган жаңа стандартты ирланд тілінің негізі ежелгі тілдерде, әсіресе Ескі ирланд және Классикалық гаэль тілінде болуы керек деп сенген, бұл тіл Ирландия мен Шотландияның Таулы аймақтарындағы барды мектептерінде оқытылған. 2017 жылғы Имрам әдеби фестивалінде Гоганның өлеңдерін қайта жандандыруға тырысқан Колм Бретнах Гоган туралы былай деді: "Ол заманауиландырушы болды, ол тілді дамытуға тырысты. Ол ескі сөздер мен формаларды қолданды, тілдің қолданылуынан жаңа сөздерді (әсіресе күрделі сөздерді) жасады және өзінің туындыларында әртүрлі диалекттік қолданыстарды араластырды. Оқырмандар бұл тәжірибелерді түсінуге қиындық тапты. Оның кейбір туындылары бүгінгі адамдарға жақын болар, оның көптеген махаббат өлеңдері бар, басқа туындылары қалалық мазасыздықты бейнелейді, ал басқалары тұрмыстық жағдайда жазылған". 1940 жылдардың соңында Маирти́н О́ Дире́айн (1910–1988), Шон О́ Рио́рдайн (1916–1977) және Ма́йре Мак ан тСа́ои (1922–2021) ақындарының өлеңдерімен ирланд тіліндегі поэзия революция жасады. Олардың өлеңдері дәстүр сезімін сақтай отырып, Пирстің мұрасын жалғастырып, модернистік поэзияны ирланд тіліне енгізді. Луи Де Паордың айтуынша, "Ма́йре Мак ан тСа́ои 1945–47 жылдары соғыстан кейінгі Парижде оқыды, содан кейін Ирландияның дипломатиялық қызметіне қосылды және Франко режимі кезінде Мадридтегі ирланд елшілігінде жұмыс істеген кезде Федерико Гарсиа Лорканың туындыларын танығаннан кейін ирланд тілінде өлең жазуға бел буды. Оның ең жақсы туындыларының ортасында діни сенімдер, қазіргі қоғамдық нормалар және әйелдердің құштарлығының көбірек трансгрессивті элементтері арасындағы шиеленіс жатыр. Оның тіл мен өлеңнің дәстүрлі үлгілеріне құрметі де, дәстүрлі моральдан бас тартуы да соғыстағы әлемнің әлеуметтік, моральдық және мәдени құлпыруына реакция ретінде қарастырылуы мүмкін". Сол буынның өкілі – Эоган О́ Туайриск (1919–1982), Голуэй округының Баллинаслое қаласынан шыққан ирланд тіліндегі ақын және романист, офицерлік шенде қызмет атқарған...
Ирландиялық поэзия оқу мұрағаты
Жаңадан құрылған Ирландия поэзиясын оқу мұрағаты (IPRA) ирланд ақындарының жан-жақты онлайн кітапханасына айналуда. Университеттің Джеймс Джойс кітапханасының бөлігі болып табылатын UCD Цифрлік кітапханасында қазіргі заманғы ирланд ақындарының мұрағаты бар. Оған ағылшын және ирланд тілдеріндегі белгілі және жаңадан көзге шығып келе жатқан ақындар, сондай-ақ тәжірибелік және эмигрант ақындар, тіпті өнерпаз ақындар да кіреді. Мұрағатта ақындардың өлеңдерін оқыған видеолары, жазылған өлеңдердің қолжазбалары, олардың жинақтарының қол қойылған нұсқалары және ақындар мұрағатының үнемі толықтылып жатқан қоры бар.