Кіріспе
Сауда маркалары – қазіргі заманғы лояльдік карталарға дейін пайда болған лояльдік бағдарламалары аясында саудагерлер клиенттерге ұсынатын шағын қағаз купондар. Бұрынғыдай, бөлшек сауда купондары сияқты, бұл маркалардың әрқайсысының ақшалай құны бірнеше мыңнан (доллардың мыңдық бөлігі) аспайды, бірақ клиент белгілі бір мөлшерде жинағанда, оларды сауда маркалары компаниясымен (әдетте маркаларды шығаратын үшінші тарап) ойыншықтар, жеке қолданбалы заттар, үй жиһаздары, жиһаз және тұрмыстық техника сияқты сыйлықтарға айырбастауға болады.
Trading stamps are small paper stamps given to customers by merchants in loyalty programs that predate the modern loyalty card. Like the similarly issued retailer coupons, these stamps only had a minimal cash value of a few mils (thousandths of a dollar) individually, but when a customer accumulated a number of them, they could be exchanged with the trading stamp company (usually a third party issuer of the stamps) for premiums, such as toys, personal items, housewares, furniture and appliances.
Шығу тегі
Бөлшек саудагерлердің сауда маркаларын тарату практикасы 1891 жылы Висконсин штатындағы Шустердің универмагында басталды. Бастапқыда, маркалар тек қолма-қол ақшамен төлем жасаған тұтынушыларға, несиеге емес, сатып алғаны үшін сыйлық ретінде берілді. Бұл бағдарлама сәтті болды. Парк Филадельфия мен Питтсбургтегі бас кеңселерінде тұтынушылар премиум тауарларды тамашалай және ала алатын көрме залдары ашты.
Тәуелсіз сауда маркалары компаниялары
1896 жылы Sperry and Hutchinson Company Америка Құрама Штаттарында тәуелсіз сауда маркасы компаниясы ретінде құрылды. 1957 жылға қарай сауда маркаларын шығаратын 200-ге жуық компания жұмыс істеді. Мақсаты – клиенттерді саудагерге адал ету болды, олар тауарға айырбастау үшін жеткілікті маркалар жинау үшін сонда қайта-қайта сауда жасауға ынталандырылды. АҚШ-тағы сауда маркаларының ең танымал брендтерінің бірі S&H Green Stamps болды, ал басқа ірі брендтерге Top Value Stamps, Gold Bond Stamps, Plaid Stamps, Blue Chip Stamps, Quality Stamps, Buccaneer Stamps және Gold Strike Stamps кірді. Техас штатында Техас алтын маркаларын негізінен H E B азық-түлік дүкендері желісі, ал Гавайиде Mahalo маркалары таратты. Тіпті комикс баспашы Marvel Comics 1970 жылдары "Marvel Value Stamps" деп аталатын сауда маркалары саласына енді. Әрбір Бағалы маркада Marvel кейіпкерінің суреті (алғашқысы Өрмекші адамды бейнеледі) бейнеленген және көбінесе Marvel комикстерінің хаттар беттерінде жарияланды (кейбір комикстер, негізінен қайта басылғандар, Бағалы маркаларды ұсынбады). Клиенттерге маркаларды қиып алып, жинау ұсынылды (бұл болашақ комикс коллекционерлерін ашуландырды, өйткені маркалар үшін қиылған комикстердің құны төмендеді), ал Marvel почта арқылы 50 центке маркалар кітабын ұсынды; егер адам кітаптағы 100 марканы жинаса (100-ші марка Sub Mariner #72 комиксінде Галактустың суреті жарияланғанға дейін құпия сақталды), олар комикс дүкендері мен конвенцияларда (Сан-Диего комикс конвенциясы сияқты) жеңілдіктерге ие болатын. "B сериясы" деп аталатын тағы бір маркалар сериясы шығарылды, ол жеке-жеке маркалардың орнына пазлға ұқсас болды; маркаларды біріктірген кезде, олар әдетте Marvel жұлдызының (немесе бір жағдайда Стэн Лидің өзінің) толық суретін құрады. Бұл идея 2006 жылы Marvel Spotlight комиксіндегі маркалар сериясы үшін қайта жаңғыртылды, ал 2017 жылы Marvel Legacy жобасының аясында қайта қолданылды.
Өсу және құлдырау
Сауда маркаларын қолдану 1910 жылдардың басында тізбекті бензин құю станцияларының және 1920 жылдары тізбекті супермаркеттердің жаңа индустриясының таралуымен өсті. Саудагерлер оларды барлық клиенттерге берудің, тек қолма-қол ақшамен төлейтін клиенттерге ғана емес, тиімдірек екенін анықтады. АҚШ-тың әртүрлі аймақтарында сауда маркаларын қолдануға қатысты заңдық шақырулар туды, бірақ көбінесе олар қабылданбады. Кейбір саудагерлердің тобы сауда маркаларын ұнатпады және оларды өз аймақтарында тыйым салу үшін белсенді жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін супермаркеттер оларды шығара бастағанда сауда маркаларын қолдану кеңейді. 1957 жылы шамамен 250 000 бөлшек сауда нүктесі сауда маркаларын шығарды, ал АҚШ-тағы үй шаруашылықтарының үштен екісі сауда маркаларын жинады. Осы кезеңде сауда маркалары компанияларының 1400-1600 бөлшек сауда орталығы болды, онда тұтынушылар өз маркаларын тұтыну тауарларына айырбастай алатын. 1980 жылдары сауда маркаларының танымалдылығы қысқа мерзімге қайта жанданды, бірақ жалпы алғанда олардың қолданылуы азайды. Олардың орнын купондар, кредиттік карта компаниялары ұсынатын сыйлық бағдарламалары және азық-түлік дүкендерінің «Арнаулы клиент» карталары сияқты басқа да адалдық бағдарламалары басты. 1990 жылдар мен 2000 жылдардың басында қалған сауда маркалары компанияларының көпшілігі қызметін тоқтатты немесе онлайн форматқа көшті. 2008 жылы АҚШ-тағы соңғы сауда маркалары компаниясы Eagle Stamps жабылды.
Канада
Сауда маркаларын пайдалану Канадада шамамен 1900 жылы басталды, бірақ оларды пайдалануға Канада үкіметі 1905 жылы тыйым салды. 1959 жылы Loblaws дүкендер желісі өздерінің Lucky Green Stamps бағдарламасын енгізді, ал Виннипегтегі IGA дүкенінде сауда маркалары бағдарламасы басталды. Заңдық шақыруларға қарамастан, осы жағдайларда сауда маркаларын пайдалану заңды деп танылды, себебі олар Канада Қылмыстық кодексіндегі сауда маркаларының анықтамасына сай келмеді. 2018 жылы 42-ші Канада Парламенті кезінде C-51 заңы арқылы, басқа ескірген ережелермен бірге, сауда маркаларына қарсы Қылмыстық кодекстің ережелері де жойылды.
Ұлыбритания
1960 жылдары сауда маркаларын қолдану Ұлыбританияға тарады. Кәсіпкер Ричард Томпкинс Ұлыбританияда Green Shield Stamps компаниясын құрды. Green Shield маркалары ұқсас үлгіде жұмыс істегенімен, S&H Green Stamps-тен тәуелсіз болды, бірақ олардың сауда белгілері ұқсас болды. Томпкинс компаниясы маркаларды жанармай құю станцияларына, шағын саудагерлерге сата бастады және 1963 жылы Tesco супермаркеттер желісін Green Shield Stamp франшизасына қосты. S&H компаниясы өз маркаларын Ұлыбританияда да ұсына бастады, бірақ олардың түсі қызғылтқа өзгертілді. 1965 жылы британдық кооперативтік қозғалысы тұтынушы мүшелеріне адалдық дивидендтерін бөлудің жаңа тәсілі ретінде сауда маркаларын ұсына бастады.