Кіріспе

Пурбек түбегі – Англияның Дорсет аймағындағы түбек. Ол үш жағынан сумен шектеледі: оңтүстік және шығыста – Англия арнасы, онда тік жартастар теңізге түседі; солтүстікте – Фром өзені мен Пул гаванінің батпақты жерлері. Батыс шекарасы нақты анықталмаған, кейбір ортағасырлық дереккөздер оны Ворбарроу шығанағының үстіндегі Флоэрс Барроуға орналастырады. Джон Хатчинс, «Дорсет графтығының тарихы мен ескерткіштері» кітабының авторы, Пурбектің батыс шекарасын Фромнан оңтүстікке қарай ағатын Лакфорд көлінің ағысы деп белгілеген. Жазушы және тележурналист Ральф Уайтманның айтуынша, Пурбек «егер сіз Ариш-Мелл мен Уорхэм арасындағы шөл далалар Дорсеттің осы бұрышын теңіздей тиімді бөліп тұратынын қабылдасаңыз ғана арал болып саналады». Ең оңтүстік нүктесі – Сент-Албан мүйісі (көнеше Сент-Альдхелм мүйісі). 1974 жылдан 2019 жылға дейін Пурбек түбегінің барлық бөлігі Пурбек жергілікті басқару ауданының құрамында болды, ол осы түбекке байланысты аталды. Аудан Фром өзені бойымен Пурбек түбегінің дәстүрлі шекарасынан солтүстікке және батысқа қарай едәуір кеңейген. 2019 жылдың 1 сәуірінде аудан таратылғаннан кейін, түбек енді Дорсет бірыңғай әкімшілік аймағына кіреді. Табиғи ландшафт аймақтары тұрғысынан, Пурбек түбегінің оңтүстік бөлігі және батыстағы Рингстед шығанағына дейінгі жағалау жолағы Natural England ұйымымен 136 – Оңтүстік Пурбек ұлттық сипаттағы аймақ деп белгіленген. Солтүстігінде Дорсет далалары, батысында Веймут жазығы орналасқан.

Геология

Аралдың геологиясы күрделі. Оның шығыс жағында жағалау сызығы үйлесімсіз, ал оңтүстік жағында – үйлесімді. Солтүстік бөлігі эоцен балшығынан (Бартон қабаттарынан) тұрады, оның ішінде Пурбек шар балшығының маңызды қоймалары бар. Жер теңізге қарай көтерілген жерлерде бірнеше параллель юралық тау жыныстары қабаттары орналасқан, олардың ішінде Портленд әктасы және Пурбек қабаттары бар. Соңғыларына Пурбек мәрмәрі кіреді – өте қатты әктас, оны жылтыратуға болады (бірақ минералогиялық тұрғыдан алғанда, ол мәрмәр емес). Кретадағы бор балшығының қыртысы жартыарал бойымен созылып, Пурбек төбелерін құрайды, бұл Оңтүстік Англияның бор балшығы құрамының бір бөлігі болып табылады, оған Солсбери жазығы, Дорсет төбелері және Уайт аралы кіреді. Мұндағы жартастар Англиядағы ең әсерлі жартастардың бірі және геологиялық тұрғыдан қызығушылық тудырады, олар тау жыныстарының түрлері мен жер бедерінің әртүрлілігімен ерекшеленеді, атап айтқанда Лулворт Коув және Дёрдл Дор. Геологиялық ерекшеліктеріне байланысты жағалау Юра жағалауының Бүкіләлемдік мұрасы тізіміне енген. Бұрын әктас кеніштері Свандждің батыс жағында, Ворт Матраверс және Лэнгтон Матраверс ауылдарында, сондай-ақ Свандж мен Сент-Олдхелм арасындағы жартастарда шоғырланған. Тилли Уимдегі «үңгірлер» бұрынғы кеніштер, ал Дансинг Ледж, Сикомб және Винспит – басқа жартас шетіндегі кеніштер. Кеніштерден тас теңіз арқылы немесе ат арбаларымен Сванджға үлкен блоктарды тасымалдау арқылы алынды. Англияның көптеген танымал соборлары Пурбек мәрмәрімен безендірілген, ал Лондонның көп бөлігі Ұлы Лондон өртінен кейін Портленд және Пурбек тасынан қайта салынды. Керісінше, шар балшығының негізгі кеніштері Корф қамалы мен Уорхэм арасындағы аймақта орналасқан. Бастапқыда балшық ат арбаларымен Фром өзеніндегі және Пул шығанағының оңтүстік жағындағы кемежайларға тасымалданды. Алайда, 19 ғасырдың бірінші жартысында ат арбалары атпен жүретін трамвайларға алмастырылды. Уорхэмнен Сванджға теміржол салынғаннан кейін, шар балшығының көп бөлігі теміржолмен, көбінесе Стаффордширдің керамикалық өңіріне жіберілді. Пурбекте кеніштер әлі де жұмыс істеп тұр, Пурбек шар балшығы мен әктас аймақтан автомобильмен тасымалданады. Қазіргі уақытта Пурбек мәрмәрінің кеніштері жұмыс істемейді. Пурбек минералдық және тау-кен музейінде шар балшығы, кен өндіру және оған байланысты тар теміржолдар туралы көрме ұйымдастырылған.

Жабайы гүлдер

Аралда Ұлыбританиядағы бірдей аумақтың ішіндегі кез келген жерде кездесетін жергілікті және ежелгі заманда әкелінген жабайы гүлдердің ең көп түрлері бар. Бұл, көбінесе, геологиялық құрамының алуандығына байланысты. Ең көп ізделінетін түр – ертегі жәндік орхидеясы (Ophrys sphegodes), ол Ұлыбританияда Пурбек аймағында ең көп таралған. 2009 жылы шамамен 50 000 гүл шоғыры саналды. Сәуірдің соңы – ең қолайлы уақыт, ал гүлдердің ең көп саны көбінесе Даңғыл тастың батысындағы далада кездеседі. Дурлстон ауылдық саябағында қысқа серуенде одан аз санын көруге болады. Осы орхидея – Дорсет жабайы табиғат қорының логотипі. Көп ұзамай, сиырбас гүлдерінің (Primula veris және Primula deorum) гүлдеуі ең әдемі кезеңіне жетеді, ал Дурлстон ауылдық саябағында олардың бірнеше ірі топтамалары бар. Мамыр айының басында бірнеше орманға жапайы сарымсақ (Allium ursinum) гүлдейді. Ұлттық қорғау қорына тиесілі Кингс Вуд және Студленд Вуд осыған жақсы мысалдар. Шамамен сол кезде және кейінірек, кейбір төбелерде сары түсті жылқыбұрыш (Hippocrepis comosa) және көк түсті әктас сүтшөп (Polygala calcarea) гүлдерінен кілемдей жамылғы пайда болады. Мамыр айының соңында Олд Гарри Рокстің жанындағы дала сары түсті бүйрек бұршақ гүлдерімен (Anthyllis vulneraria) жамылады. Студленд құмды төбелеріне маусым айында шопан қызылшасының (Jasione montana) көк және ақ гүлдері, теңіз бұршағының (Calystegia soldanella) қызғылт түсті гүлдері көріктілік қосады. Сол айда Корф орталығында дақты орхидея (Dactylorhiza maculata) және оңтүстік батпақты орхидея (Dactylorhiza praetermissa) жиі кездеседі, ал шілдеде қоңырау гүлдері (Campanula rotundifolia) мен қызғылт түсті бетония (Stachys officinalis) гүлдері орталыққа түс қосады. Дорсет егіздігі (Erica ciliaris), округтің гүлі, шілде және тамыз айларында көптеп кездеседі, әсіресе Хартленд Мурдың және оның айналасындағы ылғалды жерлерде. Мұнда шілде айының басында сары гүлдерінен гүлдейтін батпақты асфодель (Narthecium ossifragum) гүлдейді. Батпақты генциан (Gentiana pneumonanthe) тамыз айының ортасынан қыркүйек айының ортасына дейін осыған ұқсас аймақтарда сирек кездеседі. Аралдың Киммеридж тақтасы рим дәуірінде зергерлік бұйымдар, сәндік панельдер және жиһаз жасау үшін кеңінен қолданылған. Пурбектің оңтүстік шетінде Сент-Алдхелм шіркеуі орналасқан, ол нормандық стильде салынған, бірақ конквистадан бұрынғы христиандық орында салынған, оның орны дөңгелек жер қазбасымен және бірнеше қабірлермен белгіленген. 1957 жылы шіркеудің солтүстігінде 13 ғасырдағы әйелдің денесі табылды, бұл аймақта шөлгеуші болған болуы мүмкін дегенді көрсетеді. 2000 жылы шіркеудің барлық орны Ежелгі ескерткіш деп жарияланды. Шіркеу ғимаратының нақты мақсаты күмәнді, бұл діни шегіну орны, Сент-Алдхелм бас жағасында батып кеткен теңізшілердің жаны үшін дұға оқу орны немесе тіпті теңізшілерді ескерту үшін маяк немесе ескерту қоңырауы болуы мүмкін деген болжамдар бар. Шіркеуді қалпына келтіру жұмыстары кезінде шатырдың үстінде маяк орнатылған болуы мүмкін деген белгілер табылды. Шатырдағы қазіргі крест Виктория дәуірінде жасалған. Уорхэм қаласы саксондық жер қабырғасын сақтап қалған, ал оның шіркеулерінің тамыры саксон дәуіріне дейін жетеді. Олардың бірі – қабырғадағы Сент-Мартинс 1030 жылы салынған және бүгінде ортағасырлық және кейінгі қабырғалық суреттердің іздерін сақтап тұр. Корф қамалы ауылының аты, ауылға қарап тұрған және Пурбек қырқасындағы стратегиялық саңылауды бақылайтын қамалдан алынған. Қазіргі қамал 1066 жылғы Жеңістен кейін салынған, бірақ саксондық құрылысты алмастырған болуы мүмкін, өйткені ауылда саксон патшасы Эдуард Шейіт 978 жылы өлтірілген. Оның өлтірілген жері дәстүр бойынша қамал төбесінде немесе оның жанында деп есептеледі. Корф – ағылшын қамалдарының таспен салынған алғашқыларының бірі, сол кезде жер мен ағаш әдеттегі материалдар болған. Бұл Пурбекте жақсы құрылыс тасының көп болуына байланысты болуы мүмкін. Сэр Джон Бэнкс 1635 жылы қаланы сатып алды және ағылшын азаматтық соғысы кезінде оның иесі болды. Оның әйелі, леди Мэри Бэнкс, қаланы парламенттік күштер екі рет қоршауға алған кезде оның қорғанысын ұйымдастырды. 1643 жылы өткен бірінші қоршау сәтсіз аяқталды, бірақ 1645 жылы Корф Англияның оңтүстігіндегі соңғы корольдік бекіністерінің бірі болды және шабуылмен аяқталған қоршауға түсті. Сол жылдың наурыз айында Корф қамалы Парламент бұйрығымен «бұзды» (жойды). Ұлттық қорғау қорына тиесілі қамал жұртшылыққа ашық. Ол I дәрежелі ғимарат және Ежелгі ескерткіш ретінде қорғалған.