Кіріспе

Конфуциандық философиялық мектеп негізінен Чжу Сидің ықпалымен Сун және Мин династиялары кезінде дамыған қозғалыс. Неоконфуциандық (көбінесе lǐxué 理學, сөзбе-сөз "Принцип мектебі") – Конфуциандыққа негізделген моральдық, этикалық және метафизикалық қытай философиясы. Ол Тан династиясында Хан Ю (768–824) және Ли Ао (772–841) бастауымен пайда болды және Сун мен Мин династиялары кезінде Чжу Сидің (1130–1200) тұжырымдары арқылы кеңінен танылды. Он үшінші ғасырда Қытайды моңғолдар басып алғаннан кейін, қытай ғалымдары мен шенеуніктер Қытайдың мәдени мұрасын сақтау мақсатында неоконфуциандықты қайта жаңғыртып, сақтап қалды. Неоконфуциандық, Хан әулеті кезінде және одан кейін Конфуциандыққа ықпал еткен даосизм мен буддизмнің мистикалық және сенімсіз элементтерін жоққа шығару арқылы Конфуциандық философиясының рационалды және діни емес түрін құруға жасалған әрекет болуы мүмкін. Неоконфуциандықтар даосизм мен буддизмді сынға алғанымен, олардың екеуі де философияға әсер етті және неоконфуциандықтар олардан терминдер мен ұғымдарды қарыз алды. Алайда, буддистер мен даостар метафизиканы рухани даму, діни ояну және мәңгілік өмірге жетелейтін катализатор деп қараса, неоконфуциандықтар метафизиканы рационалды этикалық философияны дамытуға бағыт беруші құрал ретінде пайдаланды. Конфуцийдің дәстүрлі сенімдері, мысалы, гендерлік рөлдер де Кореяда әйелдердің құнын төмендетуге себеп болды.

Шығу тегі

Неоконфуциандық Тан династиясында пайда болды; конфуциандық ғалымдар Хан Ю және Ли Ао Сун династиясы неоконфуциандықтарының алдастығы ретінде қарастырылады. Сун династиясының философы Чжоу Дуньи (1017–1073) – өзінің этикалық философиясының негізі ретінде даостық метафизиканы пайдалана отырып, неоконфуциандықтың алғашқы нағыз "жасампазы" ретінде есептеледі. Неоконфуциандықтың рационализмі бұрынғы үстемдік құрған Чан буддизмінің мистикасына қарсы келеді. Буддистерден өзгеше, неоконфуциандар шындықтың бар екеніне және адамзат оны түсіне алатынына сенді, тіпті шындықты түсіндірулер неоконфуциандық мектепке қарай сәл өзгеше болуы мүмкін. Неоконфуциандықтағы лидің маңыздылығы осы қозғалысқа қытайша атау берді, яғни "Лиді зерттеу".

Мектептер

Неоконфуциандық – әртүрлі философиялық дәстүр болды және көбінесе екі мектепке бөлінеді.

Екі мектепті және үш мектепті дамыту

Ортағасырлық Қытайда "Тао мектебі" деп аталатын неоконфуциандық ойдың бағыты ұзақ бойға Лу Цзиюань есімді ойшылды конфуциандық емес, дәстүрден тыс жазушылардың қатарына жатқызды. Бірақ, 15 ғасырда беделді философ Ван Янмин Лудың жағына шығып, Тао мектебінің кейбір негіздерін сынады, алайда мектепті толығымен қабылдамады. Ван Янминнің философиясына қарсылықтар оның өмірінде-ақ туды, ал қайтыс болғаннан кейін Чэнь Цзянь (1497–1567) Ванды Лумен бірге дәстүрден тыс жазушылар ретінде топтастырып, неоконфуциандықты екі мектепке бөлді. Осының нәтижесінде, бүгінде неоконфуциандық көзқарас екі түрлі бағытқа бөлінеді. Орта ғасырлар мен ерте заман кезеңдерінде үстемдік құрған мектеп Чэнь-Чжу мектебі деп аталады, себебі ол Чэнь И, Чэнь Хао және Чжу Сиге құрмет көрсетті. Ал, оған қарсы тұрған, аз үстемдік құрған Лу-Ван мектебі Лу Цзиюань мен Ван Янминге деген құрметіне негізделген. Осы екі тармақтан тұратын модельге қарсы, Жаңа Конфуций Моу Цзонсан үшінші оқу бағыты – Ху Лю мектебі болды деседі, ол Ху Хуның (Ху Вуфен, 1106–1161) және Лю Цзончжоудың (Лю Джишань, 1578–1645) ілімдеріне негізделген. Моудың сөзіне қарағанда, осы үшінші тармақтың маңызы – ол неоконфуциандықтың негізін қалаушылар Чжоу Дуньи, Чжан Цай және Чэн Хаоның тікелей ізбасарларынан тұрады. Сонымен қатар, осы үшінші Ху Лю мектебі мен екінші Лу-Ван мектебі бірігіп, Чэнь-Чжу мектебінен гөрі неоконфуциандықтың нағыз бағытын құрайды. Бағыттың өкілдері Конфуций, Мэнцзи, "Орташалық туралы ілім" және "Өзгерістер кітабына" түсіндірмелерге оралуды білдірді. Сондықтан Чэнь-Чжу мектебі тек "Ұлы білімге" негізделген азшылық бағыт болды және даналықты зерттеуден гөрі зиялилық зерттеулерге қате басымдық берді.

Чэньчжоу мектебі

Чжу Сидің неоконфуцийшілдік дүниетанымын былай түсіндіруге болады. Оның ойынша, Тянь Тао принципі немесе ли арқылы көрініс табады, бірақ ол материя немесе цимен жабылады. Осы тұрғыда оның жүйесі сол кездегі буддалық жүйелерге негізделген, олар нәрселерді принципке (қайтадан, ли) және функцияға бөліп қарастырған. Неоконфуцийшілдік тұжырымдамада ли өзі таза және дерлік кемелді, бірақ ци қосылғанда бастапқы эмоциялар мен қайшылықтар туындайды. Адам табиғаты бастапқыда жақсы, неоконфуцийшілер (Менцийді ұстанғандай) пікір білдірген, бірақ оны тазартуға күш жұмсалмаса, толыққанды таза бола алмайды. Сондықтан лиді тазарту қажет. Дегенмен, буддистер мен даостардан өзгеше, неоконфуцийшілер материялық әлеммен байланысы жоқ сыртқы әлемге сенбеді. Сонымен қатар, неоконфуцийшілер көбінесе реинкарнация идеясын және оған байланысты карма тұжырымын қабылдамады. Әртүрлі неоконфуцийшілердің осы мәселеге қатысты әр түрлі көзқарастары болды. Чжу Си геу – нәрселерді зерттеуге, яғни ли әлемнің ішінде жатыр деген ойға негізделген, академиялық байқау ғылымының бір түріне сенді.

Луванг мектебі

Ван Янмин (Ван Шурен), шамасы, екінші ең ықпалды неоконфуцийші, басқа бір тұжырымға келді: егер ли барлық нәрседе болса, және ли адамның санасында болса, онда іздеу үшін өзінен жақсы орын жоқ. Оның осыны істеуге арналған әдісі – джиндзуо, бұл практика Чан (Дзен) медитациясына немесе зуочанға (座禅;) өте ұқсас. Ван Янмин туа біткен білім туралы идеяны дамытты, әрбір адам туғаннан бастап жақсылық пен жамандықтың аражігін біледі деп санайды. Мұндай білім рационалды емес, интуитивті. Ван Янминнің осы революциялық идеялары кейіннен Мотори Норинага сияқты көрнекті жапон ойшылдарына әсер етті, олар синтоистік құдайлардың арқасында жапондықтардың ғана жақсылық пен жамандықты күрделі ойлаусыз ажыратуға интуитивті қабілеті бар екенін айтты. Ван Янминнің ой мектебі (жапон тілінде Ойомей гаку) сондай-ақ кейбір самурайларға, ғылымға емес, интуицияға негізделген іс-қимылдар жасауға ұмтылғандарға идеологиялық негіз болды. Осылайша, ол Мэйдзи қайта жаратылуына (1868) дейінгі онжылдықтарда Токугава шогунатының (1600–1868) құлатылуына әкелген төмен дәрежелі самурайлардың радикалды саяси әрекеттеріне де зиятектерлік негіз берді.

Кореяда

Жосон Кореясында неоконфуциандық мемлекеттік идеология ретінде орнатылды. Юань әулетінің Корея түбегін жаулап алуы Кореяға Чжу Си мектебінің неоконфуциандықтарын енгізді. Неоконфуциандықты Кореяға Ан Хян Горё әулеті тұсында әкелді. Ол неоконфуциандықты енгізген кезде Горё әулеті өмірдің соңғы ғасырында болды және моңғол Юань әулетінің ықпалында еді. Юань дәуірінде көптеген корей ғалымдары Қытайға сапарлады, олардың ішінде Ан да болды. 1286 жылы ол Яньцзинде Чжу Сидің кітабын оқып, оған қатты әсер еткендіктен, кітапты толығымен көшіріп, Кореяға әкеліп қайтты. Бұл сол кездегі корей зиялыларын қатты шабыттандырды, және көбінесе орта таптан шыққан, ұйымдасқан діннің (әсіресе буддизмнің) артық өркендеуінен және ескі аристократиядан көңілі қалған көптеген адамдар неоконфуциандықты қабылдады. Жаңадан пайда болған неоконфуциандық зиялылар ескі (және күшейіп бара жатқан шетелдік ықпалдағы) Горё әулетін құлатуға бағытталған топтарды жетекшілік етті. 1392 жылы Горё құлағаннан кейін И Сонгге Жосон әулетін құрғанда неоконфуциандық мемлекеттік идеология ретінде бекітілді. Буддизм және жалпы ұйымдасқан дін неоконфуциандық тәртіпке зиянды деп есептелді. Сәйкесінше, буддизм Жосон тарапынан шектелді және кейде қуғынға ұшырады. Неоконфуциандық білім беруді қолдағандықтан, ел бойынша көптеген неоконфуциандық мектептер (совон seowon және хянго hyanggyo) құрылды, олар Жо Гванчо (조광조, 趙光祖; 1482–1520), И Хван (이황, 李滉; Тоеге 퇴계, 退溪; 1501–1570) және И И (이이, 李珥; 1536–1584) сияқты көптеген ғалымдарды тәрбиеледі. 16 ғасырдың басында Жо Жосонды бірқатар радикалды реформалар арқылы идеалды неоконфуциандық қоғамға айналдыруға тырысты, бірақ 1520 жылы өлім жазасына кесілді. Осыған қарамастан, неоконфуциандық Жосон әулетінде одан да маңызды рөл атқарды. Көп ұзамай неоконфуциандық ғалымдар, қытайлық түпнұсқалық қағидаларды оқып, жаттаумен ғана қанағаттанбай, неоконфуциандық жаңа теорияларды дамытуға кірісті. И Хван мен И И осы жаңа теориялықтардың ең көрнектілері болды. И Хванның ең белгілі шәкірттері Ким Сонг Иль (金誠一, 1538–1593), Ю Сонг Рён (柳成龍 1542–1607) және Чон Гу (한강 정구, 寒岡 鄭逑, 1543–1620), «үш батыр» деп белгілі болды. Олардан кейін Чан Хёнван (張顯光, 1554–1637) және Чан Хён Хё (敬堂 張興孝, 1564–1633) сияқты екінші буын ғалымдар, содан кейін Хэо Мок, Юн Хью, Юн Сондо және Сонг Сиёль сияқты үшінші буын ғалымдар келді, олар осы мектепті 18 ғасырға жеткізді. Бірақ неоконфуциандық салыстырмалы түрде жылдам уақытта догматикалық болып кетті, бұл қажетті әлеуметтік-экономикалық даму мен өзгерістерге кедері келтірді және көптеген жаңа теорияларға қарамастан, ішкі даулар мен сынға ұшырады. Мысалы, Қытайдың Мин әулетінде танымал болған Ван Янминнің теориялары ереске саналып, корей неоконфуциандықтары тарапынан қатты айыпталыпты. Сонымен қатар, Чжу Сиден өзгеше түсіндірмелер берілген Конфуцийдің канонына қатысты жазбалар алынып тасталды. Жосон тұсында жаңадан пайда болған Сарим (사림, 士林) деп аталатын билеуші класс саясаттағы неоконфуциандық көзқарастардың әртүрлілігіне сәйкес саяси фракцияларға бөлінді. Екі үлкен фракция және көптеген кіші фракциялар болды. Жапонның Кореяға басып кіру кезінде (1592–1598) көптеген корей неоконфуциандық кітаптар мен ғалымдар Жапонияға әкетілді және Фудзивара Сейка сияқты жапон ғалымдарына әсер етті, соның салдарынан жапон неоконфуциандығының дамуына ықпал етті.

Вьетнамда

1070 жылы император Ли Сын Тонг Ханой қаласында Ван Миао деп аталған алғашқы Конфуций университетін ашты. Ли және Чан әулеттері жылдық емтихандар арқылы вьетнамдық мандарин тіліне конфуциандық ықпалды кеңейтті, 1407 жылы Мин шапқындары басып алғанға дейін Тан әулетінің үлгісін сақтап келді. 1460 жылы Ле әулетінің императоры Ле Сын Тонг неоконфуциандықты Đại Việt-тің негізгі құндылықтары ретінде қабылдады.

Бюрократиялық тексерулер

Неоконфуциандық – Конфуцийшілдіктің түсіндірмесі болды, оны Мин әулетінің бюрократиялық емтихандарын тапсыру үшін меңгеру қажет болды және бұл Цинь әулеті кезінде 1905 жылы Императорлық емтихан жүйесі тоқтағанға дейін жалғасты. Алайда, Бенджамин Элман сияқты көптеген ғалымдар мемлекеттік емтихандардағы ортодоксалды түсіндіру ретіндегі олардың рөлінің бюрократтар мен қытай әдебиетінің бұл түсіндірулерге қаншалықты сенгенін көрсетуіне күмәндік келтірді және Конфуцийшілдіктің бәсекелес түсіндірулерін ұсынған, Хан мектебі сияқты өте белсенді мектептер болғанын атап өтті. Конфуцийшілдіктің бәсекелес мектебі Дәлелді мектеп немесе Хан оқуы деп аталды және неоконфуцийшілдік Конфуцийшілдіктің ілімдерін буддалық ой-пікірмен мүлдем бүлдіргенін айтты. Бұл мектеп неоконфуцийшілдікті шындықпен байланысы жоқ, бос философиялық спекуляцияларға тым көп мән бергені үшін де сынға алды.

Конфуцийдік канон

Конфуцийшілдік канонды қазіргі күйінде негізінен Чжу Си жинақтаған. Чжу Си Төрт кітаптың (Ұлы Оқу, Орташалық туралы ілім, Конфуцийдың сөздері және Мэнцзы) канонын жүйеледі, бұл кітаптар кейінгі Мин және Цин династияларында мемлекеттік қызметке емтиханға дайындалудың негізгі оқу бағдарламасының ядросы болды.

Жаңа конфуциандық

1920 жылдары Жаңа конфуциандық, сондай-ақ қазіргі заманғы неоконфуциандық деп аталатын ағым пайда болды. Ол дәстүрлі конфуциандыққа негізделген қытай мәдениетін жаңғырту жолын іздеу үшін батыс білімін дамытып, сіңіре бастады. Оның назарында төрт мәселе тұр: қытай мәдениетінің қазіргі заманғы түрленуі; қытай мәдениетінің гуманистік рухы; қытай мәдениетіндегі діни мазмұн; және логикалық шектеулерден асып, қателіктерді жою мақсатындағы интуитивті ойлау жолы. Дәстүрлі конфуциандық пен неоконфуциандыққа адал болу арқасында, қазіргі заманғы неоконфуциандық қытайдың ежелгі дәстүрлі мәдениеті жаңғыру процесінде тап болған қиындықтардан шығуына көмектеседі. Бұдан әрі, ол дәстүрлі жеке көзқарас емес, индустриялық өркениеттің әлемдік мәдениетін дамытуға септігін тигізеді.

Жалпы көздер

Чан, Винг Ци, ауд. Ван Ян Миннің «Практикалық өмірге нұсқаулар» және басқа да неоконфуциандық жазбалары. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы, 1963. Но Дэхвань. "18-19 ғасырларда неоконфуциандық пен мемлекеттік басқарудың эклектикалық дамуы". Korea Journal (Қыс 2003). (1-том) (2-том)

Эбрей, Патрисия Бакли. Қытай өркениеті: деректер жинағы. Нью-Йорк: Free Press, 1993. Басылым. (Amazon Kindle нұсқасы). Ту Веймин. Іс жүзінде неоконфуциандық ой: Ван Янның жастық шағы (1472–1509). Беркли және Лос-Анджелес: Калифорния университетінің баспасы, 1976. Ту Веймин. Конфуцийлік ой: Шығармашылық өзгеріс ретіндегі жекелік. Нью-Йорк: Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 1985.