Кіріспе

Толеранттылық – бір нәрсеге, адамға немесе идеяға қарсы болса да, рұқсат ету немесе қабылдау. Толеранттылық – адамға, идеяға, нәрсеге немесе іс-әрекетке қарсы болсаңыз да, оны қабылдау, рұқсат ету немесе мойындау. Саяси ғалым Эндрю Р. Мерфи былай түсіндіреді: «Біз ‘толеранттылықты’ әлеуметтік немесе саяси тәжірибелер жиынтығы, ал ‘төзімділікті’ – көзқарастар жиынтығы ретінде анықтау арқылы түсінігімізді жақсарта аламыз». «Рендом Хаус» сөздігі төзімділікті «өз пікірі, сенімі, әдеттері, нәсілдік немесе этникалық тегі басқаша адамдарға қатысты әділ, объективті және көзқарасы кең көңілді болу» деп түсіндіреді. «Мерриам-Уэбстер» сөздігі толеранттылықты қолайсыз жағдайға «сабыр етумен», сондай-ақ оны болдырмау немесе жеңілдетумен байланыстырады. Екі түсінік те өзгешелік идеясын қамтиды: басқаша болу жағдайы. «Басқаға» жауап берудің толеранттылықтан асып түсетін қосымша жолдары бар. Сондықтан кейбір жағдайларда толеранттылық «кемшіне нәрсе» ретінде қарастырылады, себебі ол жеңілуге тиіс нәрселерді қабылдаумен байланысты. Демек, толеранттылықты жалпыға ортақ жақсылық деп санауға болмайды, және оның көптеген қолданылулары мен мақсаты әлі де даулы. Діни толеранттылық «басым діннің жақтастары басқа діндердің болуына төзімділік танытып, рұқсат беруімен ғана шектелуі мүмкін, тіпті соңғылары нашар, қате немесе зиянды деп қарастырылса да». Тарихи тұрғыдан алғанда, діни толеранттылыққа қатысты көптеген оқиғалар мен жазбалар басым мемлекеттік дінге қатысты азшылықтың және қарсы пікірлердің мәртебесін қамтиды. Алайда, дін – әлеуметтанулық құбылыс, сондықтан толеранттылық практикасының саяси аспектісі де бар. Толеранттылық соғысқа немесе зорлық-зомбылыққа бармай, әдеттегі келіссөздер арқылы шешілмейтін маңызды мәселе бойынша туындайтын қақтығысты білдіреді. Саяси лекторы Катриона Маккиннон түсіндіргендей, «қалай өмір сүрудің ең жақсы жолы, дұрыс ойлау, идеалды саяси қоғам немесе құтқарылуға апаратын жол» сияқты сұрақтарға келгенде, келіссөздер мен сөйлесулер ешбір тарап қақтығыстың себебіне айналған міндеттемелерінен бас тартпаса, келісімге келмейді. Мұндай қақтығыстар толеранттылықтың туындауына жағдай жасайды [және] қоғамда кең таралған». «Бұл мәселенің өзектілігі айқын: төзімділік болмаса, әртүрлілікті, теңдікті және бейбітшілікті бағалайтын қоғамдар өмір сүре алмайды». Толеранттылық тарихын зерттеу оның түрлі мәдениеттердегі тәжірибесін қамтиды. Толеранттылық саясатта, қоғамда, дінде және этникалық қатынастарда маңызды рөл атқаратын басшылық қағидаға айналды. Ол сондай-ақ ЛГБТ қоғамдастығы сияқты азшылық топтарына да қатысты. Ол адам құқықтары сияқты ұғымдармен тығыз байланысты.

Этимология

Латын тіліндегі "tolerans" (толераре етістігінің қазіргі уақыттың есімшесі; "көтеру, шыдау, төзу") сөзінен бастау алған "толеранттылық" сөзі алғаш рет 14 ғасырда орта француз тілінде, ал 15 ғасырдың басында ерте заманғы ағылшын тілінде қолданылған. "Төзімділік" сөзі алғаш рет 1510 жылдары ағылшын тілінде француз тілінен алынып, "билік берген рұқсат, лицензия" мағынасында қолданылды. 1580 жылдары бұл сөз "шыдау, төзу" мағынасын қабылдады. Діни төзімділік туралы ұғым Себастьян Кастеллиодан бастау алады.

Құрбы

Джон Стюарт Милл "Еркіндік туралы" (1859) еңбегінде пікірлерді ешқашан басып тастамау керек деген қорытындыға келеді, былай деп мәлімдейді: "Мұндай жаңсақтық немесе қателік, [яғни жалған сенім] орын алғанда, мүлдем жамандық болып табылады; бірақ одан толығымен құтылуға үміттенуге болмайды және оны баға жетпес игілік үшін төленген құн ретінде қарастыру қажет". Ол сенімнің үш түрі бар екенін айтады: толыққанды жалған, ішінара дұрыс және толыққанды дұрыс – олардың барлығы, Миллдің пікірінше, жалпыға ортақ игілікке пайдалы.

Реннан

1882 жылы жазылған «Ұлт деген не?» атты мақаласында француз тарихшысы және философы Эрнест Ренан ұлттылықты ортақ діни, нәсілдік немесе тілдік мұрадан гөрі ортақ естеліктерге негізделген «рухани қағида» арқылы анықтауды ұсынды. Осылайша, кез келген діни топтың өкілдері елдің өміріне толыққанды қатыса алатын еді. «Сіз француз, ағылшын, неміс болуыңыз мүмкін, сонымен қатар католик, протестант, яһуди немесе дінсіз де болуыңыз мүмкін».

Қазіргі заманғы талдаулар мен сын

Қазіргі заманғы сарапшылар төзімділіктың кең таралған моральдық нормалармен, ұлттық заңмен, ұлттық идентификация қағидаларымен немесе басқа да берік ұстанымдармен қақтығысатын жағдайларды атап көрсетті. Майкл Уолзер британдықтардың Үндістанда 1829 жылға дейін индуистердің сутти (жесірді өртеу салты) практикасын төзімділікпен қабылдағанын айтады. Ал Америка Құрама Штаттары мормондардың көп әйел алу салтын төзбеді. Француз орамалдарына қатысты дау-дамай діни практика мен француздық секулярлық идеал арасындағы қайшылықты көрсетеді. Еуропа елдерінде рома халқына қатысты төзімділік немесе төзімсіздік мәселесі үздіксіз жалғасуда. Рим папасы Франциск "көрінетіндей қолайсыз жағдайда" өмір сүріп, "тәртіпсіздік пен белгісіздік ортасында өмір сүруді" үйренген адамдардың "тамаша шығармашылығы мен жомарттығын" атап көрсетті.

Қазіргі заманғы анықтама

Тарихшы Александра Уолшам «толеранттылық» сөзінің қазіргі түсінігі оның тарихи мағынасынан мүлдем өзгеше болуы мүмкін екенін айтады. Қазіргі заманғы тілмен айтқанда, төзімділік адам құқықтары туралы либералдық немесе либертариандық көзқарас құрауышы ретінде талданады. Ханс Обердик былай деп жазады: «Егер ешкімге зиян келтірілмесе немесе ешкімнің негізгі құқықтары бұзылмаса, мемлекет араласпай, оны басқаратын адамдар жеккөрінішті, өкінішті немесе төменсіз деп тапқан нәрселерге төзімділік танытуы керек. Бұл ұзақ уақыт бойы либералдардың төзімділікті қорғаудың ең кең таралған түрі болды. Мысалы, американдық философтар Джон Роулз, Роберт Нозик, Рональд Дворкин, Брайан Барри және канадалық Уилл Кимличканың еңбектерінде кездеседі». Исайя Берлин Герберт Баттерфилдке «толеранттылық белгілі бір құрметсіздікті білдіреді» деген түсінікті жатқызады. «Мен сіздің ақымақ сеніміңізге және ақымақ әрекеттеріңізге төзімдімін, бірақ олардың ақымақтық екенін білемін. Милл де келісер еді, менің ойымша». Джон Грей былай дейді: «Біз бір іс-әрекетті, бір сенімді немесе мінез-құлықтың бір ерекшелігін төзімділікпен қабылдағанда, біз бір нәрсені жағымсыз, жалған немесе кем дегенде нашар деп санаймыз; біздің төзімділігіміз оның жамандығына қарамастан, төзімділік нысанына қол сұнбау керек деген сенімді білдіреді». Алайда Грейдің пікірінше, «жаңа либерализм – Роулз, Дворкин, Акерман және осындайлардың либерализмі» – «үкімет жақсылық туралы нақты ұғыммен өмір сүретін кез келген өмір формасын жақтауға немесе қарсы тұруға құқылы емес» дегенді білдіреді. Джон Роулздың «саяси либерализм теориясы» төзімділікті әртүрлілік фактісіне прагматикалық жауап ретінде қарастырады. Әр түрлі топтар бір-біріне төзімділік танытуды «Роулз «бірлескен келісім» деп атаған нәрсе арқылы» үйренеді, яғни әртүрлі метафизикалық көзқарастары немесе «кең ауқымды схемалары» бар адамдар мен топтар төзімділік қағидаларын қамтитын белгілі бір әділдік қағидалары туралы келісуге себептер табады. Герберт Маркузе 1965 жылы жарық көрген «Таза төзімділіктің сынағы» атты кітабында «таза төзімділік», барлығына рұқсат беру арқылы тоталитаризм мен көпшіліктің билігін қолдауы мүмкін екенін дәлелдеді және оларға қарсы «қозғалыс төзімділігін» қажет етті.

Толеранттылық танытпау

Уолцер, Карл Поппер және Джон Роулз төзімсіздікке төзімділік көрсету парадоксы туралы талқылады. Уолцер: «Біз төзімсіздерге төзімділік танытуымыз керек пе?» – деп сұрайды. Ол, толеранттылықтың артықшылығын көретін көптеген азшылық діни топтардың өзінің де, кем дегенде, кейбір жағдайларда төзімсіз екенін айтады. Роулз толерантты қоғамда, егер аталған секта қоғамның басқа мүшелерінің қауіпсіздігіне тікелей қауіп келтірмесе, төзімсіз сектаға төзімділік таныту керек дейді. Ол осы принципті толерантты қоғамның тұрақтылығымен байланыстырады, яғни толерантты қоғамдағы төзімсіз секта мүшелері уақыт өте келе кеңінен қабылданған толеранттылықты қабылдайды.

Басқа сын-пікірлер мен мәселелер

Толеранттылық моральдық релятивизм арқылы өзін-өзі жоққа шығаруы мүмкін екендігі айтылған: «Егер талап өзін-өзі жоққа шығарса, онда оған сенуге ешқандай себеп қалмайды. Білімге күмән келтірсек, толеранттылықтың жақсы екенін қалай білуге болады?» Дворкин АҚШ-тың «толерантты, дінсіз» мемлекет пе, әлде консервативтік саясатта діни тақырыптардың үнемі қайта енгізілуіне байланысты «толерантты, діни» мемлекет ретінде бейнеленіп жатыр ма деген сауал қойды. Дворкин «толерантты, дінсіз үлгі артық, бірақ жеке жауапкершілік тұрғысынан қарағанда толерантты, діни үлгіні қолдауға болады» деген қорытындыға келді. Сэм Харрис «Иманның соңы» атты кітабында қоғам мораль, руханият, саясат және адамзаттың пайда болуы туралы негізсіз діни сенімдерге, әсіресе зорлық-зомбылықты қолдайтын сенімдерге төзбеуі керек екенін айтады.