Кіріспе

Мектепке барудан рұқсатсыз бас тарту

Мектепке барудан бас тарту – міндетті білім беруден қасақана, негізсіз, рұқсатсыз немесе заңсыз түрде қашу. Бұл оқушының өз еркімен қасақана сабақтан қалу және әдетте медициналық жағдайларға байланысты заңды себеппен болған сабақтан қалуды білдірмейді. Мектепке барудан бас тарту әдетте мектептің нұсқаулықтарында нақты сипатталады. Мектепке барғанмен сабаққа қатыспау – мектепте сабақ алмау. АҚШ-та ата-аналары үйде оқытады деген кейбір балалардың да сабақтан қашқандары анықталды. Көптеген елдерде мектепке барудан бас тарту қылмыстық немесе азаматтық құқық бұзушылық ретінде заңмен қылмыстық деп танылады және 18 жасқа толмаған оқушыларды, олардың ата-аналарын немесе екеуін де соттауға мүмкіндік береді. Канада немесе Австралия сияқты кейбір елдер мектептен қашқан кәмелетке толмағандарға айыппұл салуды және мектеп сағатында оларды ұстауға (бірақ тұтқындауға емес) рұқсат береді. Ресей, Германия және АҚШ-тың кейбір аймақтарында полиция қызметкерлері мектеп уақытында көшеде 18 жасқа толмаған оқушыларды қолғаппен шектеуге және тұтқындауға билік ие. Мектепке барудан бас тартуға қатысты қатаң шаралар балалардың міндетті білім алуындағы кемшіліктермен және ірі қалалардағы жасөспірімдер арасындағы қылмыс деңгейінің өсуімен байланысты. Мектепке барудан бас тарту – танымал мәдениетте жиі кездесетін тақырып. "Ferris Bueller's Day Off" фильмі – Мэтью Бродерик ойнаған басты кейіпкердің Чикагода әйелімен және жақын досымен бір күндік сабақтан қашу туралы. "Truancy" – 2008 жылы жарық көрген, диктаторлық білім беру жүйесіне қарсы студенттік көтеріліс туралы романның атауы. Оқудан қалу деңгейі жоғары мектептерде Сәтті Білім беру Іс-шараларын (СБІ) енгізу арқасында оқудан қалу деңгейін төмендетуге және осылайша оқу үлгерімін жақсартуға қол жеткізілгені көрсетілген. "Труант" термині міндеттерін орындамайтын немесе тәртіпсіз балаларды сипаттау үшін де қолданылуы мүмкін, бірақ мұндай қолданыс сирек кездеседі.

Тарих

Қалалар мен ауылдардың тегін білім беруді қамтамасыз ету жөніндегі заңдық міндеттемелері 19 ғасырдың соңына дейін қалыптаспады және 1872 жылғы «Білім (Шотландия) туралы» заң сияқты заңдарда пайда болды. Мұндай заңнамада жергілікті билікке мектеп ғимараттары мен мұғалімдерді ұстау міндетінен өзге, балалардың оқуға қатысуы да талап етілді, осының ішінде мектепке келмеудің құқықтық түсінігі туды. Көптеген жеке мектептерде оқушыларды сабақтан қалуы үшін жазалау практикасы болған. Бұл кері принцип бойынша жүзеге асырылды: мектептер балаларды жазалау үшін ата-аналарынан рұқсат алуға тиіс болды.

Дания

Данияда бала мектепке қатылмаса, кейбір әлеуметтік төлемдер уақытша тоқтатылуы мүмкін. Дегенмен, барлық қалалар балаларды мектепте ұстап тұру үшін осы тәсілді пайдаланбайды. Көптеген қалалар жазғы демалыстан кейін балаларын мектепке қайтармаған отбасыларды қадағалайды, себебі кейбір топтар балаларының мінез-құлқысын түзету үшін оларды туған жерлеріне жіберіп жібереді. Орхус қаласында мектеп басталғаннан кейін бір апта өткен соң 155 бала келмеген. 2009 жылдың сәуір айында 4000 студент арасында жасалған зерттеу көрсеткендей, үштен бірінен астам студент соңғы 14 күнде сабақтан қалып қойған.

Финляндия

Финляндияда сабақтан қашқан оқушылар көбінесе жалпы білім беретін мектептерде жазаланады. Полиция сабақтан қашуды бақылауға араласпайды, бірақ мұғалімдер сабақ үзілісінде мектеп аумағын және кейде жақын жерлерді рұқсатсыз кетпеу үшін қадағалайды. Егер оқушы ұзақ уақыт бойы сабаққа келмесе, ата-анасына айыппұл салынуы мүмкін. Мұның мақсаты – ата-аналарды балаларын мектепке жіберуге мәжбүрлеу. Баланы мектепке алып бару міндетті емес, бірақ жағдай қайталанып тұрса, ол ата-анасынан алынып қойылуы мүмкін.

Германия

Германияда 18 жасқа дейін сабақтан қалуға тыйым салынған, егер баласы көп сабақтан қалса, ата-анасына 1250 еуроға дейін айыппұл салынады немесе түрмеге қамалуы мүмкін. Германияда қылмыстық жауапкершілік жасы 14 болғандықтан, 14-тен 18 жасқа дейінгі оқушылар да сабақтан қалуы үшін түрмеге қамалуы мүмкін. 18 жастан асқан оқушылар сабақтан қалуы үшін қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте, егер бала мектепке тіркелген болса, ата-аналар үшін сабақтан қашу қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады. Сабақтан қашу туралы заңдар үйде оқытылатын немесе 1996 жылғы Білім беру туралы заңның 7-бабына сәйкес оқытылатын балаларға қолданылмайды. 2000 жылғы Қылмыстық әділет және сот қызметтері туралы заң қабылданғаннан бері, жиі сабақтан қашатын балалары бар ата-аналар үш айға дейін түрмеге қамалуы мүмкін. 2002 жылы осы ереже бойынша алғашқы ата-ана түрмеге қамалды. 1998 жылдан бері, полиция офицері немесе одан жоғары шендегі инспектор белгілі бір уақыт ішінде белгілі бір аумақта мектептен рұқсатсыз кеткен деп саналатын баланы сол мектепке немесе басқа тағайындалған жерге қайтаруға бұйрық бере алады. Алайда, бұл қамауға алу немесе ұстап алу құқығы емес және сабақтан қашуды қылмыстық құқық бұзушылық деп қарастырмайды. Ата-аналар балаға алғаш рет сабақтан қашуға мүмкіндік берген жағдайда ескерту беріледі, бірақ егер олар бірнеше рет рұқсат берсе, онда ата-аналарға 50 фунттан басталатын айыппұл салынады. Кейбір қайырымдылық ұйымдары айыз кезінде сабақтан қашудың көбейіп бара жатынын, әсіресе гигиеналық тауарларға қол жеткізе алмайтын қыздар арасында атап көрсетті.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында оқудан қалу ережелерін әдетте ата-аналардың жауапкершілігі шеңберінде мектеп қызметкерлері сақтайды. Жаңа автоматтандырылған қоңырау жүйелері баланың компьютерде қатыспағаны анықталғанда ата-аналарын автоматты түрде хабардар етуге мүмкіндік береді, сондай-ақ көптеген штаттарда оқудан қалу туралы мәліметтерді онлайн қарауға болады. Заң күшін қамтамасыз ететін қызметкерлер бар үлкен мектептерде "сабақтан қашу" үшін айыппұл 250 доллардан 500 долларға дейін жетеді. 2008 жылы Лос-Анджелесте шамамен 12 000 оқушы оқудан қалуы үшін айыппұл төлеген. Көптеген штаттарда оқудан жиі қалатын жастарды ұстау және оларды ата-аналарына немесе оқуға тиіс мектебіне жеткізу үшін жергілікті оқудан қалу инспекторларын тағайындау қарастырылады. Көптеген штаттарда студенттің жүргізуші куәлігін немесе рұқсатын алып қою құқығы бар. Мұндай лауазым бар жерде мектептегі оқудан қалу инспекторы бір уақытта констебль немесе шериф болып табылуы мүмкін. Балалар 16 жасқа дейін мектепте болуға міндетті, бірақ кейбір штаттар 18 жасқа дейін оқуды талап етеді, егер мектеп қызметкері ресми түрде рұқсат бермесе немесе бала мектептен шығарылмаса. "Висконсин штаты мен Жодер" ісі бойынша Жоғарғы Сот 1972 жылы Амиш балаларын 8-сыныптан кейін міндетті білім беру заңдарына бағынуға міндеттеуге болмайтынын шешті. Жеке мектепте немесе үйде оқитын балалар міндетті мемлекеттік мектепке барудан босатылады.

Израиль

Израильде оқушылардың мектепке бейімделудегі қиындықтарымен күресуге көмектесетін маңызды тұлғалар – оқушыларды тіркеу жөніндегі инспекторлар (АО) болып табылады. Бұл инспекторлар білім беру министрінің өкілеттігімен жергілікті билік органдары тарапынан жұмысқа алынады. Олардың міндеті – міндетті білім беру заңының барлық 15 жылдық міндетті білім беру кезеңінде білім беру мекемелерінде орындалуын қамтамасыз ету. Соңғы жылдары оқушыларды тіркеу жөніндегі инспекторлардың қызметін кәсібилендіру және құрылымдау жұмыстары жүргізілуде. 2016 жылы жүргізілген зерттеуде АО-ның жұмысының бағыты өзгергені анықталды – білім беру аясында тұрақты қатыспайтын оқушыларға назар аударудан бастап, білім беру аясында әлі де жүрген, бірақ бейімделу қиындықтарын бастан өткеріп жатқан оқушылармен ертерек араласуға көшті. 2006-2016 жылдар аралығындағы мәліметтер АО-ның қамқорлығындағы барлық оқушылардың арасында ресми білім алмайтын оқушылардың пайыздық көрсеткіші төмендегенін, ал АО-ның қамқорлығындағы оқушылардың көпшілігі ресми білім беру аясында екенін көрсетті. АО жұмысын бастаған кезде білім беру аясында болмаған оқушылардың 38%-ы оқудың соңында ресми білім беру аясына оралды. Жұмыс басталғанда түрлі қиындықтармен күресіп жатқандардың шамамен 90%-ы араласу аяқталғаннан кейін де білім беру аясында қалды. Сонымен қатар, мәліметтерде бедуин халқымен және Шығыс Иерусалимдегі оқушылармен жұмыс істейтін АО-лар кездесетін көптеген қиындықтар мен оларға қол жетімді ресурстардың шектеулі екендігі көрсетілді.

Италия

Италияда міндетті білім беру 6 жаста басталып, 16 жасқа дейін аяқталады. Дегенмен, мектепке келмеу қылмыс деп саналып, тек бастауыш мектепте ғана қарастырылады. Бастауыш мектеп 6 жастан басталады, ал ата-аналар қаласа, одан ертерек те басталуы мүмкін және 5 жылға созылады (Articolo 731 codice penale). Мектепке келмеуді болдырмау, анықтау және түзету үшін көптеген шаралар әлі де қолданылуда.

Мектепке бармайтын күн

Польша мен Фарер аралдарында көктемнің алғашқы күні (21 наурыз) балалардың арасында кең таралған бейресми мереке саналады, олар дәстүрлі түрде сол күні сабақтан қашып, ойнайды. Америка Құрама Штаттарында студенттер де "Ағалар күнін" тойлайды. Сабақты өткізіп алу күні әртүрлі мектептерде әртүрлі болады. АҚШ-тың шығысында Ағалар күні көбінесе көктемгі демалысқа дейінгі соңғы жұма күні, ал кейде бітіру кешінен кейінгі дүйсенбіде аталып өтеді.