Орта ғасырдағы Ресейлік "Булат" қылыштарының құпиясы
Bulat steel
Бұлат – орта ғасырлық Ресейде белгілі болған, қанжар жасауға қолданылған ерекше болат қорытпасы. Тартымды аңызға, қасиетті металл ретінде сіңіп кірген.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейде орта ғасырлардан бері белгілі болған болат қорытпасы.
Steel alloy known in Russia from medieval times
Булат – Ресейде орта ғасырлардан бері белгілі болат қорытпасының бір түрі; ол ресейлік аңыздарда қылыштар жасау үшін таңдалатын материал ретінде жиі еске алынған. "Булат" атауы парсы тіліндегі "фулад" сөзінің орысшаға транслитерациясы болып табылады, оның мағынасы – болат. Бұл болат түрін көшпелі халықтардың әскерлері қолданған. Булат болат – Шыңғыс хан әскерлеріндегі қылыштар жасау үшін негізгі болат түрі болды. Булат болат – бұл Ресейдегі вутц болатының атауы, оның өндіріс әдісі ғасырлар бойы жоғалып кеткен, ал қазір қолданылатын булат болат жаңа технологиялармен жасалады.
Bulat is a type of steel alloy known in Russia from medieval times; it was regularly mentioned in Russian legends as the material of choice for cold steel. The name булат is a Russian transliteration of the Persian word fulad, meaning steel. This type of steel was used by the armies of nomadic peoples. Bulat steel was the main type of steel used for swords in the armies of Genghis Khan. Bulat Steel is generally agreed to be a Russian name for wootz steel, the production method of which has been lost for centuries, and the bulat steel used today makes use of a more recently developed technique.
Тарих
Бюлет өндірісінің құпиясы 19 ғасырдың басында жоғалып кетті. Процесте дайын қару арнайы сұйықтыққа батырылатын, оның құрамында жегілген түймедақ (орыс тіліндегі атауы – stalnik, оның тарихи рөлін көрсетеді) кіретін еді. Содан кейін семсерді атқа міне жүріп желге қарсы ұстап, құрғатып, қатайтуға мүмкіндік берілетін. Павел Аносов 1838 жылы Дамаск болат қылыштарының ерекшеліктерін он жыл зерттегеннен кейін, осы металдың сапасын қайта жасауға қол жеткізді. Аносов 1810 жылы Санкт-Петербург кеншілер кадет мектебіне түсті, онда Дамаск болат қылышы көрме экспонаты ретінде сақталған. Ол семсерге ғашық болды, олардың еуропалық қылыштарды оңай кесіп тастауы туралы әңгімелерге толы еді. 1817 жылдың қараша айында ол Оңтүстік Уралдағы Златоуст тау-кен аймағының зауыттарына жіберілді, көп ұзамай ол "қару безендіру бөлімінің" инспекторы болып тағайындалды. Бұл жерде ол қайтадан еуропалық Дамаск болатымен (бірақ ол шын мәнінде өрнекті дәнекерленген болат еді, түпкіліктің өзгеше) танысты, бірақ бұл болат Үндістанның wootz болатынан жасалған, Таяу Шығыстағы түпнұсқаға қарағанда нашар екенін тез байқады. Аносов түрлі қатыру тәсілдерімен жұмыс істеді және қатыру арқылы Дамаск болатын қайта жасауға тырысуға шешім қабылдады. Ол болаттың беріктігін арттыратын әдістемелерді әзірледі. Бюлет зеңбірек жасауда танымал болды, бірақ Бессемер процесі арзан бағамен сол сападағы болатты жасауға мүмкіндік берді.
The secret of bulat manufacturing had been lost by the beginning of the 19th century. It is known that the process involved dipping the finished weapon into a vat containing a special liquid of which spiny restharrow extract was a part (the plant's name in Russian, stalnik, reflects its historical role), then holding the sword aloft while galloping on a horse, allowing it to dry and harden against the wind. Pavel Anosov eventually managed to duplicate the qualities of that metal in 1838, when he completed ten years of study into the nature of Damascus steel swords. Anosov had entered the Saint Petersburg Mine Cadet School in 1810, where a Damascus steel sword was stored in a display case. He became enchanted with the sword, and was filled with stories of them slashing through their European counterparts. In November 1817, he was sent to the factories of Zlatoust mining region in the southern Urals, where he was soon promoted to the inspector of the "weapon decoration department". Here he again came into contact with Damascus steel of European origin (which was in fact pattern welded steel, and not at all similar), but quickly found that this steel was quite inferior to the original forged in the Middle East from wootz steel from India. Anosov had been working with various quenching techniques, and decided to attempt to duplicate Damascus steel with quenching. He eventually developed a methodology that greatly increased the hardness of his steels. Bulat became popular in cannon manufacturing, until the Bessemer process was able to make the same quality steels for far less money.
Құрылымы
Көміртекті болат екі құрамдас бөліктен тұрады: феррит түріндегі таза темір және цементит немесе темір карбиді – темір мен көміртегінің қоспасы. Цементит өте қатты және сынық; оның қаттылығы Бринелл қаттылық сынағы бойынша шамамен 640-қа тең, ал ферриттің қаттылығы тек 200-ге жетеді. Көміртегінің мөлшері және салқындату режимі соңғы болаттың кристалдық және химиялық құрамын анықтайды. Булаттағы баяу салқындату процесі цементиттің феррит кристалдарының арасында микроскопиялық бөлшектер түрінде шөгуіне және кездейсоқ үлгілермен орналасуына мүмкіндік берді. Карбидтің түсі қара, ал болаттың түсі сұр. Осы қоспаның нәтижесінде Дамаск болаттың әйгілі өрнегі пайда болады. Цементит негізінен керамикалық материал, ол Дамаск (және булат) болаттың қалыңдығын анықтайды. Цементит тұрақсыз және 600-1100 °C температура аралығында феррит пен көміртекке ыдырайды, сондықтан ыстық металлмен жұмыс істеу өте сақтықпен жүргізілуі керек.
Carbon steel consists of two components: pure iron, in the form of ferrite, and cementite or iron carbide, a compound of iron and carbon. Cementite is very hard and brittle; its hardness is about 640 by the Brinell hardness test, whereas ferrite is only 200. The amount of the carbon and the cooling regimen determine the crystalline and chemical composition of the final steel. In bulat, the slow cooling process allowed the cementite to precipitate as micro particles in between ferrite crystals and arrange in random patterns. The color of the carbide is dark while steel is grey. This mixture is what leads to the famous patterning of Damascus steel. Cementite is essentially a ceramic, which accounts for the sharpness of the Damascus (and bulat) steel. Cementite is unstable and breaks down between 600 and 1100 °C into ferrite and carbon, so working the hot metal must be done very carefully.