Кіріспе
Саясатта, қызметтен келе жатқан шенеунік – оның орнын басушы сайланған немесе жақын арада сайланатын сайланған лауазым иесі. Қызметтен келе жатқан саясаткердің басқа саясаткерлерге ықпалы азаяды, себебі олардың қызметте қалған уақыты шектеулі. Керісінше, «тоқылған үйрек» (lame duck) стандарттық өкілеттіктерді пайдалана отырып, салдарынан сескенбей шешім қабылдауға еркіндік алады, мысалы, жарлықтар шығару, кешірім беру немесе басқа да даулы бұйрықтар беру сияқты. Мұндай саясаткерлер мерзімнің аяқталуына байланысты, жоспарлы зейнеткерлікке шығу немесе сайлауда жеңіліске ұшырау салдарынан пайда болады. Бұл жағдай саяси жүйеде сайлау қорытындысы жарияланғаннан бастап жеңімпаздар қызметке кіріскенше уақыт аралығы болғанда ерекше көзге түседі. Тіпті жергілікті деңгейде де қайта сайлауға түспейтін саясаткерлер сенім мен ықпалын жоғалтуы мүмкін. Аяқталмаған жобалар олардың ықпалы төмендегенде тоқтап қалуы ықтимал.
In politics, a lame duck or outgoing politician is an elected official whose successor has already been elected or will be soon. An outgoing politician is often seen as having less influence with other politicians due to their limited time left in office. Conversely, a lame duck is free to make decisions that exercise the standard powers with little fear of consequence, such as issuing executive orders, pardons, or other controversial edicts. Lame duck politicians result from term limits, planned retirement, or electoral losses, and are especially noticeable where political systems build in a delay between the announcement of results and the taking of office by election winners. Even at the local level, politicians who do not seek re election can lose credibility and influence. Uncompleted projects may fall to the wayside as their influence diminishes.
Австралия
Австралияда сайлаудың қашан өткізілуіне қарамастан, Сенат (жоғарғы палата) сайлаудан кейін 1 шілдеден бастап алты жылдан кейін 30 маусымға дейін отырады. Солтүстік территория мен Австралия астаналық территориясының сенаторлары сайлаудан кейін 1 шілдеден бастап үш жылдан кейін 30 маусымға дейін отырады. Мұндай өзгеріс салдарынан көпшілігін жоғалтатын Сенат "салғырт Сенат" деп аталады және егер ол Өкілдер палатасы ұсынған үкіметтік шараларды кешіктірсе, сынға ұшырайды. Мысалы, 2004 жылғы сайлаудан кейін биліктегі Либералдық партия мен Ұлттық партия коалициясы келесі шілдеде отырыс өткізуге тиіс жаңа Сенатта көпшілікке ие болатыны белгілі болды. Сайлаудан бірнеше ай өткен, бірақ жаңа Сенат билікке келгенге дейін, ескі Сенат Өкілдер палатасы қабылдаған жаңа салық заңдарын қабылдаудан бас тартты, бұл жаңа Сенат жиналғанға дейін осы заңдардың қабылдануын ғана кешіктірді. 2010 жылғы Австралияның федералды сайлауында "Отбасы бірінші" партиясының сенаторы Стив Филдинг өзінің орнын жоғалтып, кейіннен Еңбек партиясы азшылық үкімет құруға қол жеткізсе, қаржыландыруды тоқтатуға уәде берді.
Канада
АҚШ Конгресінен өзгеше, көптеген Достастық елдерінде жалпы сайлау мен сайланған лауазымды тұлғалардың қызметке кірісуі арасында парламенттің "өтпелі" сессиясы болмайды. Көбінесе, қазіргі премьер-министр немесе премьер-министр билікті тікелей өзінің тағайындалған ізбасарына көшбасшылық сайысы немесе жалпы сайлаудан кейін тапсырады. Әдетте, үкіметтік партияның басшысы қызметтен кеткен кезде, ол партия ішіндегі басшылық қызметінен де бірден бас тартады, сондықтан уақытша басшыға қажеттілік туындамайды. АҚШ Конгресінің зейнеткерлікке шыққан немесе жеңілген мүшелері өкілеттігінің мерзімі аяқталғанға дейін толық құқықтарын сақтайды, алдымен, Канада парламентарийлерінің өкілеттігі шектеулі. Оның орнына, жаңа парламент шақырылғанға дейін, премьер-министр немесе премьер-министр және бұрынғы парламент құрамына кірген кабинет министрлері "атқарушы" немесе "уақытша" статуста (яғни маңызды тағайындаулар жасауға немесе саяси жарияланымдар беруге құқығы жоқ) қызмет етеді; мысалы, 1896 жылғы Канада сайлауында жеңілгеннен кейін сэр Чарльз Таппер тағайындаулар жасауға тырысқанда, генерал-губернатор оған қатысудан бас тартты. Жоғарыда айтылғандардан ерекше жағдай – Уильям Лайон Маккензи Кинг пен Луи Сен-Лоран арасындағы кезең, бұл Канаданың федералды саясатындағы жалғыз "өтпелі" мысал болуы мүмкін. Либералдар партиясының басшылығынан кеткеннен кейін Кинг парламенттік көшбасшы болып, өзінің ізбасары Сен-Лоран сайланғаннан кейін бірнеше ай бойы Канаданың премьер-министрі қызметін атқаруын жалғастырды, ол партия басшысы болды, бірақ осы кезеңде Кингтің кабинетінің мүшесі болды. Пьер Трудо 1984 жылы саясаттан шығып, билікті тікелей Джон Тернерге тапсырды. Алайда, Трудо генерал-губернатор Жанн Совеге 200-ден астам либералды жоғары жалақылы қызметтерге тағайындауды ұсынды, олар сенаторлар, судьялар және әртүрлі мемлекеттік және мемлекеттік корпорациялардың басқармаларының төрағаларын қамтыды, бұл партияның адал мүшелеріне "жомарт қызметтер" ұсынудың тәсілі ретінде қарастырылды. Бұл тағайындаулар барлық саяси бағыттардан қатты наразылық тудырды. Тернер тағайындауларды тоқтатуды ұсынуға құқылы болды: Сове конституциялық келісім бойынша осы кеңеске орай әрекет етуге міндетті болған. Алайда, ол оларды күшінде қалдырып, өзі тағы 70 адамды тағайындады.
Нидерланды
Министрлер кабинеті құлағаннан кейін, премьер-министр әдетте келесі мерзім басталғанға дейін уақытша үкіметтің басшысы ретінде қалады. Сайлауда жеңіліске ұшыраған жағдайда партия басшысы қызметінен кету дәстүрі бар, бірақ келесі кабинет құрылғанға дейін уақытша кабинеттің премьер-министрі қызметін атқаруды жалғастырады. 2023 жылдың шілдесінде премьер-министр Марк Рютте төртінші кабинетінің құлауына байланысты отставкаға кететінін және саясаттан кетуін жариялады. Ол 2023 жылғы қарашада өткен жалпы сайлаудан кейін жаңа үкімет құрылғанша уақытша премьер-министр болып қала береді деп күтілуде.
Жаңа Зеландия
1984 жылы келе жатқан үкіметтің өкілетін жоғалтқан ("ақсақ үйрек") премьер-министрі Роберт Малдун Дэвид Ланге басқаратын жаңа үкіметтің тілегін орындаудан бас тартқанда конституциялық дағдарыс туды. Жаңа Зеландия тарихында мұндай жағдай – "ақсақ үйрек" премьер-министрдің кіріп келе жатқан үкіметтің қалауын орындамаған жалғыз дерегі болды.
Ұлыбритания
Көптеген парламенттік жүйелер сияқты, бірақ АҚШ сияқты сайлаулар мен жеңімпаздардың қызметке кірісуі арасында белгілі бір кезеңді көздейтін елдерден өзгеше, Ұлыбританияда саяси қайраткерлердің, мұрагері сайланғаннан кейін ұзақ уақытқа созылатын билікте қалуы сияқты "қарқынсыз кезең" болмайды. Парламенттік сайлауларда, егер партия Палаталар палатасында нақты көпшілік орын алса, жаңа премьер-министрдің кім екені бірден анықталады және ол әдетте ертесі күні таңертең, алдыңғы премьер-министр қызметтен кеткеннен кейін бірнеше минут ішінде монархпен тікелей кездесулерде тағайындалады. Егер сайлаудан кейін коалиция құру бойынша келіссөздер жүргізілсе немесе ең ірі партияның басшысы азшылық үкіметін құруға тырысса, жаңа премьер-министр бірнеше күнге тағайындалмауы мүмкін. Мысалы, 2010 жылғы 6 мамырда өткен сайлауда Гордон Браунның Лейбористік партиясы Палаталар палатасындағы көпшілігін жоғалтты, бірақ Браун 11 мамырға дейін уақытша премьер-министр болып қалды. Консервативтік партияның (көпшілік орындарды иеленген) Либерал-демократтармен коалициялық келісімге келгені белгілі болғаннан кейін ол отставкаға кетті, содан кейін консерваторлардың басшысы Дэвид Кэмерон премьер-министр болып тағайындалды. Парламент мүшелерінің өкілеттігі парламенттің жалпы сайлауға таратылуымен тоқтатылады және олар сайлау науқаны кезінде өзін "Джон Смит депутаты" деп таныстыра алмайды. Алайда, үкімет министрлері, атқарушы биліктің құрамында, сайлаудан кейін жаңа министрлер тағайындалғанша қызметте қалады. Тони Блэрдің 2005 жылғы Ұлыбритания парламенттік сайлауларына дейінгі премьер-министрлік қызметінің соңғы екі жылы – бұл бейресми мағынадағы "қарқынсыз кезеңге" мысал. Ол тағы бір толық мерзімге сайланбайтынын және қызметтен кететінін жариялаған болатын. Алайда, Блэрдің Лейбористік партиясы айтарлықтай азайтылған көпшілікпен қайтадан сайланғаны және Гордон Браунның (Блэрдің мұрагері деп саналған) сайлау науқанында жетекші рөл атқарғаны Блэрдің партия басшысы және премьер-министр ретіндегі болашағы туралы көптеген болжамдарға себеп болды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ саясатында қарашадағы (президенттік және конгресс) сайлаулар мен келесі жылдың басында лауазымды тұлғалардың инаугурациясы арасындағы кезеңді әдетте "құлазыған қаз кезеңі" деп атайды. Президент, ізбасар сайланғаннан кейін "құлазыған қазға" айналады, осы уақытта кетіп бара жатқан президент пен сайланған президент әдетте билікті беруге кіріседі. 1933 жылға дейін инаугурация 4 наурызда өткізілді. Конгресс әдетте екі сессиядан тұратын, оның екіншісі келесі Конгресс сайланғаннан кейінгі желтоқсаннан наурызға дейін өткізілетін. Бұл сессияны "құлазыған қаз сессиясы" деп атады. Осы процеске сын айту 1933 жылы 20-шы түзетуді қабылдауға әкелді, ол жаңа Конгрестің басталуын 3 қаңтарға, ал президенттің инаугурациясын 20 қаңтарға ықшамдады, осылайша "құлазыған қаз кезеңін" қысқартты. Екінші мерзімге сайланған президент кейде екінші мерзімнің басында-ақ "құлазыған қаз" болып көрінеді, себебі мерзім шектеуі оны төрт жылдан кейін қайта сайланудан алға тартады. Дегенмен, сайлаушылармен тікелей қарым-қатынасқа түспеуі екінші мерзімдегі президентті бірінші мерзіміндегіден күшті етеді, өйткені ол саяси жағынан ұнамсыз шешімдер қабылдауға еркін болады. Бірақ, бұл да ескертулермен бірге келеді: саяси партияның де-факто көшбасшысы ретінде президенттің әрекеттері екінші мерзімнің ортасындағы (екі жыл өткен соң) аралық сайлауларда партияның көрсеткісіне және, белгілі бір дәрежеде, төрт жылдан кейінгі келесі президенттік сайлаудағы осы партияның үміткерінің табысына әсер етеді. Осы себептерге байланысты, екінші мерзімдегі президенттің "құлазыған қаз" емес деп айтуға болады. 2017 жылдың қаңтар айында президенттік лауазымынан кеткен кезде Барак Обама әзілдеп: "Мен құлазыған қаз екенімді ешкімнің нұсқауларды орындамауынан білуге болады" деді, себебі көпшіліктің шулы қолдары мен сөздері оның сөйлеуін бастауына кедергі келтірді.
Ватикан қаласы
2013 жылдың 11 ақпанында Папа Бенедикт XVI 17 күн ішінде отставкаға кететінін жариялағанда, кейбір бұқаралық ақпарат құралдары оны "әлсіз папа" деп атады. Сонымен қатар, Папа Иоанн Павел II-нің ұзақ және денсаулығын нашарлататын ауруына байланысты, кейбір журналистер (мысалы, Times газетінен Джефф Исраили) оның билігінің соңғы жылдарын "әлсіз паптық" деп сипаттады.
Венесуэла
Венесуэланың биліктегі Біріккен социалистік партиясына наразылықтың артуы 2015 жылғы парламент сайлауынан кейін оппозицияның 1999 жылдан бері алғаш рет Ұлттық Ассамблеяда көпшілік орын алуына әкелді. Бұл сайлаудың нәтижесінде, Біріккен социалистік партия өкілдерінен құралған, өкілетін жоғалтқан Ұлттық Ассамблея Жоғарғы Трибуналды (жоғарғы сотты) жақтастарымен толтырды. 2016 жылдың басына дейін Жоғарғы Трибунал парламенттік сайлауда дауыс беру процесінде бұзушылықтар болды деп мәлімдеп, төрт депутатты олардың мандаттарынан айырды, бұл Ұлттық Ассамблеяда оппозицияның конституциялық көпшілігін құруына кедергі келтірді, олар президент Мадуроға қарсы тұра алатын еді. Содан кейін Жоғарғы Трибунал Мадуро жасаған бірнеше әрекетті бекітіп, оған қосымша өкілеттіктер берді.
Спорт
Спортта қолданылуында, келісімшарты аяқталып, жаңа келісімшартты ұзарту жоқ жаттықтырушы немесе бас менеджерді көбінесе "құрдымға кеткен" (немесе "әлсіз") деп атайды. Егер команда плей-оффқа ілікпеу қаупінде болса, жаттықтырушы немесе бас менеджер, тіпті көп жылдық келісімшарты болған жағдайда да, маусым бітісімен немесе одан бұрын қызметтен босатылуы мүмкін болса, оны "құрдымға кеткен" деп санауға болады. Команда постсезонға қатысу мүмкіндігінен айырылғандықтан, жаттықтырушы немесе бас менеджер көбінесе кінәға тартылады, олар нашар таңдау ретінде қарастырылады немесе ойыншылар, басқа жаттықтырушылар, бұқаралық ақпарат құралдары, жоғары лауазымды тұлғалар және т.б. сияқты басқалармен қарым-қатынас орната алмайды. Осыған байланысты, басшылықты ауыстыру қажеттілік туындайды немесе күтіледі. Көбінесе жаттықтырушы және/немесе менеджердің кетісі туралы әңгімелер таралады – көбінесе жұмыстан босату немесе мәжбүрлі отставка (сондай-ақ "өзара келісіммен") түрінде, мұндай әңгімелер көбінесе маусым аяқталуға бірнеше ойын қалғанда басталады. Егер команда постсезонға өте алмай қалған жағдайда жаттықтырушыны және/немесе менеджерді маусым аяқталуын күтпей жұмыстан босату, олардың "құрдымға кеткен" статусын қысқартып, жаңа кадрлар тағайындауға мүмкіндік береді. Мұндай жағдайда, маусымның қалған бөлігін аяқтау үшін уақытша жаттықтырушы және/немесе уақытша менеджер тағайындалады, бірақ олардың бұрынғылары келісімшарттары біткенге дейін клубтың штат тізімінде "арнайы кеңесші" ретінде қалуы мүмкін.
Бизнес
Әсіресе Ұлыбританияда "аяқ жегіш компания" дегені – қаржылық қиындыққа тап болған, инвестиция салуға тиімсіз немесе мемлекеттік қолдау көрсетуге лайық емес компания.
Бағдарламалық жасақтама
Желілік сервер жүйелерінде "аяқ-қолтық режим" термині желілік серверді өшіру процесінде (мысалы, бағдарламалық жасақтаманы жаңарту немесе басқа физикалық машинаға көшіру) сипаттау үшін қолданылады. Бірнеше секундтан бірнеше минутқа дейін созылатын аяқ-қолтық режим кезінде сервер қолданыстағы клиенттерге және сұранымдарға қызмет көрсетуді аяқтап, біраз уақыт бойы жаңа сұранымдарды қабылдауды жалғастырады, сонымен бірге клиенттерге қызметтерге біраз уақыт бойы жүгінбеуге ескертеді. Егер сервер осы белгілі уақыттан кейін де жаңа сұраныстарды қабылдаса, ол оларды қызмет көрсетуді тоқтатып, тілеген нәтижеге және конфигурацияға байланысты өшірілуі мүмкін. Клиенттік бағдарламалардың тиісті ынтымақтастығымен бұл қызметтің тоқтауы мен таратылған жүйелерде қайталап сұраудың кешігуін азайтады. Аяқ-қолтық режимнің көптеген басқа да нұсқалары бар, мысалы, қолданыстағы қосылымдарға қызмет көрсету, бірақ жаңа қосылымдарды қабылдамау. Осылайша, аяқ-қолтық режим жалпы жүктеме теңгерімдеу әдістерінің бір бөлігі болып табылады.