Кіріспе
Жан-Люк Годардың 1960 жылғы француз фильмі. «Жансыз тыныс» – Жан-Люк Годар жазған және түсірген 1960 жылғы француз жаңа толқынының криминалдық драмасы. Басты рөлдерде Жан Пол Белмондо Мишель атты сарқырама қылмыскер, ал Жан Себерг оның американдық сүйіктісі Патриция рөлінде ойнайды. Бұл Годардың толық метражды алғашқы туындысы және Белмондоның актерлік мансабындағы үлкен жетістік болды. «Жансыз тыныс» француз жаңа толқыны (nouvelle vague) киносының маңызды үлгісі. Франсуа Трюффоның «400 соққысы» және Ален Ренестің «Хиросима, махаббат» фильмдерімен бірге, бұл фильмдер француз кино өнерінің жаңа стильдеріне халықаралық назар аударды. «Жансыз тыныс» сол кезде өзінің ерекше визуалды стилімен, соның ішінде монтаждағы секірулердің бұрын-соңды қолданылмаған тәсілімен көп назар тартты. Францияда көрсетілген кезде фильмке екі миллионнан астам көрермен келді. Қазіргі таңда ол жасалған ең үздік фильмдердің бірі саналады және Sight & Sound журналының кинорежиссерлер мен киносыншылар арасындағы онжылдық сауалнамаларында бірнеше рет еске алынды. 2010 жылдың мамыр айында фильмнің толыққанды қалпына келтірілген нұсқасы фильмнің 50 жылдығына орай АҚШ-та көрсетілді.
Breathless is a 1960 French New Wave crime drama film written and directed by Jean Luc Godard. It stars Jean Paul Belmondo as a wandering criminal named Michel, and Jean Seberg as his American girlfriend Patricia. The film was Godard's first feature length work and represented Belmondo's breakthrough as an actor. Breathless is an influential example of French New Wave (nouvelle vague) cinema. Along with François Truffaut's The 400 Blows and Alain Resnais's Hiroshima mon amour, both released a year earlier, it brought international attention to new styles of French filmmaking. At the time, Breathless attracted much attention for its bold visual style, which included then unconventional use of jump cuts. Upon its initial release in France, the film attracted over two million viewers. It has since been considered one of the best films ever made, appearing in Sight & Sound magazine's decennial polls of filmmakers and critics on the subject on multiple occasions. In May 2010, a fully restored version of the film was released in the United States to coincide with the film's 50th anniversary.
Сюжет
Мишель – жас, қауіпті қылмыскер, ол өзін Хамфри Богарттың кино кейіпкеріне ұқсатуға тырысады. Марсельде көлік ұрлағаннан кейін, Мишель ауылдық жолда оның артынан келген полиция қызметкерін атып өлтіреді. Ақшасыз және полициядан қашып жүрген ол, америкалық сүйіктісі Патрисияға көмек сұрайды – ол студент және болашақ журналист, Париж бульварларында «New York Herald Tribune» газетін сатады. Екіұшты Патрисия оны білмейтінше өз пәтерінде жасырады, ол бір жағынан оны сүйіктісі ретінде баурап алмаққа тырысады, екінші жағынан Италияға қашу үшін ақша жинауға көмектеседі. Патрисия жүкті екенін айтады, бәлкім Мишельдің баласы болуы мүмкін. Полиция оны сұраққа алғанда, Патрисия Мишельдің қашып жүргенін түсінеді. Соңында ол оны сатқындыққа ұшыратады, бірақ полиция келмес бұрын, Мишельге не істегенін айтады. Ол түрмеде өмірге дайын екенін көрсетеді және бастапқыда қашуға тырыспайды. Оның досы келіп, оған қару ұсынуға тырысады, бірақ ол бас тартады. Полиция келгенде, досы кетеді, бірақ Мишельге қару лақтырады, ол оны қолына алады. Полиция оны көшеде атып өлтіреді, ал ол бір шаршы блокқа дейін жүгіріп, содан кейін қайтыс болады.
Тақырыптар
Америкалық философ Хьюберт Дрейфус бұл фильмни Фридрих Ницшенің ("белсенді" және "пассивті") нигилизм тұжырымының мысалы ретінде қарады. Осы тұрғыдан алғанда, Мишель мен Патрисия бір-біріне тартылады. Мишель белсенді және батыл (Богорттың бейнесімен үлгіленген, оның әзілді қозғалыстарын қабылдайды), ол бейсауат әрекеттерге, оның ішінде қылмысқа дайын. Ол Патрисияға ғашық болады. Бірақ Патрисия мұндай қарым-қатынасқа ыңғайлы емес. Соңында ол полициямен ынтымақтасады, ал Мишель олардың қолынан қаза табады. Көшеде өліп жатып, ол оған деген ашуын білдіріп: "Сені көруден құсым келеді" дейді. Оның бейжай реакциясы, өлген досына деген бірден-бір соғымпаздық сезімнің болмауы – "Құсу деген не?" деген сұрағы арқылы, оның қарым-қатынастарға деген қатал көзқарасын көрсетеді, бұл туралы Мишель бұрыннан білген және оның өзі үшін қандай салдарға әкелетінін сезінген. Оның оқтан бұрын қашу мүмкіндігінен бас тартуы, ол ақырында бұл тағдырға мойынұсқағанын көрсетеді.
Бастапқы және жазу
"Тыныссыз" Франсуа Трюффоның "Жылдам жаңалықтар" газетінде оқыған газет мақаласына негізделген. Мишель Пуакард кейіпкері нақты Мишель Портейл мен оның американдық әйелдігі және журналист Беверли Линеттке негізделген. 1952 жылдың қарашасында Портейл ауру анасына бару үшін көлік ұрлап, Гримберг есімді мотоциклде жүрген полиция қызметкерін өлтірді. Трюффо Клод Шабролмен бірге оқиғаның құрылымы бойынша жұмыс істеді, бірақ олар оқиғаның құрылымы бойынша келіспегендіктен бұл идеядан бас тартты. Годар бұл оқиғаны оқып, ұнатып, оны түсіргісі келді. 20th Century Fox компаниясында баспасөз агенті болып жұмыс істеген кезде Годар продюсер Жорж де Борегардпен кездесіп, оның соңғы фильмі жақсы емес екенін айтты. Де Борегард Годарды "Исландия балықшысы" сценарийі бойынша жұмысқа алды. Алты аптадан кейін Годар сценарийден жалықты және оның орнына "Тыныссыз" фильмін жасауды ұсынды. Шаброл мен Трюффо Годарға өздерінің жобаларын беруге келісті және де Борегардқа 1959 жылдың мамырында Канн кинофестивалінен хат жазып, Годар режиссерлік етсе, фильмде жұмыс істеуге келісті. Трюффо мен Шаброл жақында танымал режиссерлерге айналды, олардың есімдері фильмді қаржыландыруды қамтамасыз етті. Трюффо түпнұсқа авторы, ал Шаброл техникалық кеңесші ретінде көрсетілді. Шаброл кейіннен ол түсірілім алаңына екі рет қана келгенін және Трюффоның ең үлкен үлесі Годарды Лилиан Давидті екінші рөлге шақыруға көндіргенін мәлімдеді. Годар сценарийді түсірілім барысында жазды. Ол Трюффоға: "Шамамен айтқанда, оқиға өлім туралы ойлайтын жігіт пен оны ойламайтын қыз туралы болады" деді. Нақты Мишель Портейл сияқты, Годар басты кейіпкерді сценарист Поль Гегоффқа негіздеді, ол әйелдерге құштар адам ретінде танымал болды. Годар кейбір кейіпкерлерге Женевада тұрған кезде танысқан адамдарының есімдерін берді. Жан-Люк өзінен гөрі қайғылы болғандықтан, зорлықпен аяқтауды таңдады. Соңында, полиция оған оқ жатқанда, бірі серігіне: "Жылдам, омыртқаға!" деді. Мен оған: "Оны солай қалдыруға болмайды" дедім. Себерг 1959 жылдың 8 маусымында фильмге 15 000 долларға қатысуға келісті, бұл фильмнің бюджетінің алтыдан бірін құрады. Годар Себергтің күйеуіне кішкентай рөл берді. 1958 жылғы "Мен, қара" этно-фильмі Годардың шығармашылығына үлкен әсер еткені айтылады. Бұл секіру монтаждарын қабылдаудан, жасалған декорациялар емес, нақты орындарды пайдаланудан және деректі фильмдер мен жаңалықтар форматында түсіруден көрінеді.
Түсірілім
Годар "Брейтлес" фильмін репортаж (документальдық) ретінде қарастырды және оператор Рауль Кутардқа фильмді жарық аз болғанда қолмен ұсталатын камерамен түсіруді тапсырды. Жарық деңгейі төмен түсіру үшін Кутард сол кезде кинопленка ретінде қол жетімді емес Илфорд HP5 пленкасын пайдалануға мәжбүр болды. Ол 35 мм камераларға арналған HP5 пленкасының 18 метрлік ұзындығын алып, оларды 120 метрлік рулдарға біріктірді. Дамыту кезінде ол негативті бір сатымен 400 ASA-дан 800 ASA-ға дейін жылжытты. Фотопленкадағы тірек тесіктерінің мөлшері кинопленкадан өзгеше болды, сондықтан Cameflex камерасы пайдаланылған фильм үшін жұмыс істейтін жалғыз камера еді. Бұл фильм 1959 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Парижде Eclair Cameflex камерасын пайдаланып түсірілді. Cameflex камерасының шуы көп болғандықтан және Cameflex синхронды дыбысты жазбаға мүмкіндік бермегендіктен, фильмнің барлық бөлігі дерлік пост-өндірісте дубляждалды. Дегенмен, түсірілім басталғанға дейін барлық локациялар таңдалды, ал режиссердің ассистенті Пьер Риссен түсірілімді өте ұйымдастырылған деп сипаттады. Актер Ричард Балдуччидің айтуынша, түсірілім күндері Годардтың күніне қанша идеясы болғанына байланысты 15 минуттан 12 сағатқа дейін созылған. Продюсер Жорж де Борегард бүкіл командаға хат жазып, түсірілім кестесінің тұрақсыздығына наразылық білдірді. Кутард де Борегардтың Годардтың ауруға шалқанған күні кафеде кездескенін, олардың арасында төбелес болғанын айтты. Режиссердің ассистенті Пьер Риссен фильм түсірілімі немесе монтаждаудың бастапқы кезеңдерінде секіру стилі көзделмегенін мәлімдеді. 2010 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінің сыншысы А.О. Скотт "Брейтлес" шыққаннан кейін 50 жыл өткен соң, оның "поп-артефакт және батыл өнер туындысы" екенін, тіпті 50 жасында да "әлі де тартымды, әлі де жаңа, әлі де – осы уақыттан кейін! – киноның болашағынан хабарлама" екенін жазды. Роджер Эберт 2003 жылы оны "Ұлы фильмдер" тізіміне қосып, "1942 жылғы "Азамат Кейннен" бері ешқандай дебюттік фильм осы деңгейде ықпалды болған жоқ" деп жазды, оның секірулерін ең маңызды жаңалық деп бағаламады, керісінше, оның "серпінді темпі, салқын қанағаттанбауы, билікке мойын бұрмауы және оның нарциссикалық жас кейіпкерлерінің өзіне-өзіне құмарлығы мен үлкен қоғамға бейжай қанағаттануы" революциялық екенін айтты. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, фильмтің Rotten Tomatoes веб-сайтындағы 76 рецензияға негізделген мақұлдау деңгейі 96% құрады, ал орташа бағасы 8.70/10 болды. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Брейтлес киноның ережелерін қайта жазды – және оның пайда болғаннан кейін 50 жылдан астам уақыт өткеніне қарамастан, Жан-Люк Годардың парадигманы өзгертетін классикасы әлі де өте маңызды". Жапондық режиссер Акира Куросава осы фильмін өзінің сүйікті 100 фильмінің бірі деп атады.
Мұра
Годард "Тыныссыз" фильмінің табысы қателік болды деді. Ол: "Бұрын тек бір жол болды. Бір нәрсені істеудің бір ғана жолы бар еді. Оны авторлық құқықтай қорғаған адамдар болды, құпия секта – тек кіріктірілгендер үшін ғана. Сондықтан мен "Тыныссыз" фильмін түсіргенімді және оны бұзып жібергенімді өкітпеймін" деді. 1964 жылы Годар өзінің және әріптестерінің әсерін былай сипаттады: "Біз Людовик XV-нің Версаліне шабуыл жасаған үңгір адамдары сияқты кинотеатрға ендік". "Тыныссыз" фильмі Британдық кино институтының 1992 жылғы "Sight and Sound" сыншылары сауалнамасында барлық уақыттағы 22-ші үздік фильм деп танылды. 2002 жылғы сауалнамада ол 15-ші орынды иеленді. Он жыл өткен соң, 2012 жылы "Тыныссыз" "Sight and Sound" жалпы сауалнамасында барлық уақыттағы 13-ші үздік фильм, ал режиссерлер сауалнамасында 11-ші үздік фильм болды. 2018 жылы фильм BBC-нің 43 елден 209 киносыншының дауыс беруімен жасалған 100 үздік шетел тіліндегі фильмдер тізімінде 11-ші орынға ие болды. 2022 жылғы "Sight and Sound" сыншылары сауалнамасында "Тыныссыз" барлық уақыттағы 38-ші үздік фильм, ал режиссерлер сауалнамасында 14-ші үздік фильм деп бағаланды.