Кіріспе

Елдің импорты, экспорты және капиталдың таза аударымдары туралы мәліметтер. Макроэкономика және халықаралық қаржы саласында, елдің ағымдағы шоты тауарлар мен қызметтердің экспорты мен импортының, сондай-ақ капиталдың халықаралық аударымдарының құнын тіркеді. Бұл төлем балансының екі құрамдасының бірі, екіншісі – капитал шоты (немесе қаржы шоты). Ағымдағы шот елдің шетелдегі табыстарын және шығыстарын өлшейді және белгілі бір кезеңдегі сауда балансынан, таза біріншілік кірістен немесе факторлық кірістен (шетелдік инвестициялардан түскен табыс пен шетелдік инвесторларға жасалған төлемдер арасындағы айырмашылықтан) және таза біржақты трансферттерден тұрады. Ағымдағы шоттың толыққандылығы – елдің сыртқы саудасын өлшеудің екі маңызды көрсеткішінің бірі (екіншісі – таза капитал шығыны). Ағымдағы шоттың артығы елдің сыртқы активтерінің (активтер мен міндеттемелер арасындағы айырма) құнының аталған кезеңде өскенін көрсетеді, ал ағымдағы шоттың тапшылығы оның азайғанын көрсетеді. Есепте мемлекеттік және жеке төлемдердің барлығы да ескеріледі. Ол ағымдағы шот деп аталады, себебі тауарлар мен қызметтер көбінесе ағымдағы кезеңде тұтынылады.

Шолу

Ағымдағы шот – экономиканың қарқындылығын көрсететін маңызды көрсеткіш. Ол сауда балансының (тауарлар мен қызметтер экспорты мен импорты арасындағы айырма), шетелден түсетін таза табыс және ағымдағы трансферттердің қосындысы ретінде анықталады. Ағымдағы шоттың оң сальдосы елдің әлемдік қарыз беруші екенін, ал теріс сальдосы – қарыз алушы екенін көрсетеді. Ағымдағы шоттың артығы елдің таза шетелдік активтерін артығының мөлшеріне сай арттырады, ал тапшылығы сол мөлшерде кемітеді. Елдің сауда балансы – белгілі бір кезеңдегі елдің тауарлар мен қызметтер экспорты мен импорты арасындағы айырма, онда барлық қаржылық трансферттер, инвестициялар және басқа да құраушылар ескерілмейді. Егер елдің экспорты импортынан асып кетсе, онда сауда артығы бар, ал импорт экспортынан асып кетсе – сауда тапшылығы бар деп есептеледі. Шетелдегі оң таза сату көбінесе ағымдағы шоттың артығына ықпал етеді, ал теріс таза сату – тапшылығына. Экспорт оң таза сатуды қамтамасыз ететіндіктен және сауда балансы ағымдағы шоттың ең үлкен бөлігі болғандықтан, ағымдағы шоттың артығы көбінесе оң таза экспортпен байланысты. Таза факторлық табыс немесе табыс есебінде табыс төлемдері – шығын, ал табыс түсімдері – кіріс болып саналады. Табыстар – шетелде жасалған инвестициялардан түсетін кірістер (ескерту: инвестициялар капитал шотында тіркеледі, ал инвестициялардан түсетін табыс – ағымдағы шотта) және шетелде жұмыс істейтін азаматтардың үйлеріне жіберген ақшалай аударымдары. Егер табыс есебі теріс болса, елге қарағанда сыртқа көбірек төлем жасалады (пайыз, дивидендтер және т.б.). Табыс есебіндегі әр түрлі кіші топтар капитал шотындағы тиісті кіші топтармен байланысты, себебі табыс көбінесе капиталға (активтерге) немесе шетелдегі теріс капиталға (қарыздарға) иелік етуден түсетін факторлық төлемдерден тұрады. Капитал шотынан экономистер мен орталық банктер капиталдың түрлі түрлерінен түсетін кірістіліктің мөлшерін анықтайды. Мысалы, АҚШ шетелдік капиталдан түсетін кіріс, шетелдіктердің АҚШ капиталына иелік етуінен түсетін кірістен әлдеқайда жоғары. Традициялық төлем балансы есебінде ағымдағы шот шетелдегі таза активтердің өзгеруіне тең. Ағымдағы шоттың тапшылығы шетелдегі таза активтердің азаюын білдіреді: Ағымдағы шот = шетелдегі таза активтердің өзгеруі. Егер экономикада ағымдағы шотта тапшылық болса, ол өндірілгеннен көп мөлшерде сіңіреді (сіңіру = ішкі тұтыну + инвестициялар + мемлекеттік шығыстар). Бұл тек басқа экономикалар оған қарыз бергенде (қарыз немесе экономикаға тікелей/портфельдік инвестициялар түрінде) немесе экономика шетелдік активтерін, мысалы ресми шетелдік валюта резервтерін сарқып жатқан жағдайда ғана мүмкін. Керісінше, егер экономикада ағымдағы шоттың артығы болса, ол өндірілгеннен аз мөлшерде сіңіреді. Бұл үнемдеуді білдіреді. Экономика ашық болғандықтан, бұл үнемдеу шетелге инвестицияланып, шетелдік активтер құрылады.

Төлем балансындағы өзара байланыстар

Төлем балансы (ТБ) – елдің әлеммен ақша операцияларының тіркелмесі. Операциялар кредит немесе дебет ретінде белгіленеді. ТБ-да әртүрлі операциялар жіктелетін үш бөлек санат бар: ағымдағы шот, капитал шоты және қаржылық шот. Ағымдағы шотта тауарлар, қызметтер, табыс және ағымдағы трансферттер тіркеледі. Капитал шотында ғимарат немесе зауыт сияқты материалдық активтер жазылады. Ал қаржылық шотта, мысалы, бизнес немесе портфельдік инвестициялар сияқты халықаралық ақша ағындарына қатысты активтер көрсетіледі. Ресми резервтерде өзгерістер болмаған жағдайда, ағымдағы шот капитал және қаржылық шоттардың қосындысының кері бейнесі болып табылады. Осыдан кейін мынадай сұрақ туындайды: ағымдағы шотты капитал және қаржылық шоттар бағыттай ма, әлде керісінше ме? Дәстүрлі жауап бойынша ағымдағы шот – басты себепші фактор, ал капитал және қаржылық шоттар тек тапшылықты қаржыландыруды немесе артық қордан туындаған қаражатты инвестициялауды көрсетеді. Дегенмен, соңғы уақытта кейбір сарапшылар кейбір жағдайларда кері себеп-салдар байланысы маңызды болуы мүмкін деп ұсынып отыр. Атап айтқанда, АҚШ-тың ағымдағы шоттағы тапшылығы халықаралық инвесторлардың АҚШ активтерін сатып алуға деген құлшынысынан туындаған деген пікірлер бар (Бен Бернанке, Уильям Пул сілтемелерін қараңыз). Бірақ, басты көзқарас, әрине, себепші фактор ағымдағы шот екендігі және оң қаржылық шот елдің ағымдағы шоттағы тапшылығын қаржыландыру қажеттілігін көрсетеді. Ағымдағы шоттың артықшылығы басқа елдердің ағымдағы шоттарының тапшылығымен қатар келеді, осылайша олардың шетелдегі қарызы артады. Вольфганг Штюцельдің «Төлемдер механикасы» кітабында бұл кірістен артық шығын ретінде сипатталған. Сыртқы саудадағы теңгерімсіздіктің күшеюі 2007 жылдан бері қаржы дағдарысының ықтимал себебі ретінде қатаң сыналып келеді. Көптеген кейнсиандық экономистер, мысалы Янис Варуфакис, Хайнер Флассбек, Пол Кругман және Джозеф Стиглиц, еврозонадағы ағымдағы шоттар арасындағы айырмашылықты евро дағдарысының түпкі себебі деп санайды.

АҚШ-тың есептік тапшылығы

1989 жылдан бері АҚШ-тың ағымдағы шоттағы дефициті үнемі артып, 2006 жылы ЖІӨ-нің шамамен 7%-ына жетті. 2011 жылы ол әлемдегі ең үлкен дефицит болды. Бірақ, жаңа мәліметтер АҚШ-тың ағымдағы шоттағы дефициті оң бағалау эффектісі арқасында азайып бара жатқанын көрсетеді. Яғни, АҚШ-тың шетелдегі активтерінің құны, шетелдік инвесторларға тиесілі ішкі активтерге қарағанда артып келеді. Сондықтан, АҚШ-тың таза шетелдік активтері ағымдағы шоттағы дефицитпен пропорционалды түрде төмендемейді. Дегенмен, соңғы оқиғалар бұл оң бағалау эффектісін кері қайтарды, нәтижесінде АҚШ-тың таза шетелдік активтерінің позициясы 2008 жылы екі триллион доллардан астамға төмендеп, 18 триллион доллардың астына түсті, бірақ кейіннен 25 триллион долларға дейін өсті. Бұл уақытша төмендеудің басты себебі – шетелдік активтерге (көбінесе шетелдік акцияларға) иелік етудің, АҚШ қазыналық құралдары мен облигацияларына иелік етуге қарағанда нашар нәтиже көрсетуі болды.