Кіріспе

Неміс аралы

Аймақтағы ең көне қоныстар неолит дәуіріне жатады, олардың арасында бірнеше дольмендер бар. Сонымен қатар, қола және темір дәуірлерінен сақталған көптеген қабірлер де кездеседі. Алмасу тоғанының батысындағы құмды далаларда темір дәуіріне тән ауылдың қалдықтары табылды. Шамамен б.з.д. 100 жылы Римді қорқытқан Кимврлер мен Тевтондармен бірге Амброндар осы аралдан шыққан болуы мүмкін, бірақ бұл әлі беймәлім. Ерте орта ғасырларда аралды фриздер мекендеген. Амрум аралы туралы ең алғашқы жазба 1231 жылғы Дания королі Вальдемар II-нің Даниялық санақ кітабында кездеседі. Тұз өндіру, егіншілік, балық аулау және кит аулаумен қатар, сауда теңіз жолы да ұзақ жылдар бойы арал тұрғындарының табыс көзі болды. 1724 жылы алжирліктерге құл ретінде түскен Суддорфтық теңізші Харк Олуфс 1736 жылы туған жеріне оралуға рұқсат алғанға дейін генерал шеніне дейін көтерілді. 19 ғасырдың соңында Амрумда туризм қарқынды дамып, арал экономикасын түбегейлі өзгертті. Орта ғасырларда Амрум, Солтүстік Фризияның барлық аймақтары сияқты, Утланд деп аталатын Сыртқы Жерлерге қарасты болды. Бұл аймақтар бірте-бірте Дания патшалығының немесе Шлезвиг герцогтігінің құрамына енді. Дания патшалары мен Шауенбург графтары арасындағы Шлезвигтің билеу құқығы үшін болған қақтығыстардан кейін Амрум мен батыс Фёр Данияның анклавына айналды. Көршілес аймақтардан өзгеше, ол енді Шлезвиг герцогтігінің бөлігі болмады. Бұл жағдай 1864 жылға дейін сақталды, осы жылы Дания Екінші Шлезвиг соғысынан кейін Шлезвигті Пруссияға жоғалтты. Соғыстан кейін Амрумды Пруссия мен Австрия қысқа мерзімге бірлесіп басқарды, бірақ 1867 жылы арал Пруссияның билігіне көшті және Шлезвиг-Гольштейн провинциясының құрамына енді. Бастапқыда Амрум Тондерн ауданындағы муниципалитет болып табылды. 1920 жылы Шлезвигте өткізілген халық сұрауында Амрумның Германияда қалуына көпшілік дауыс берді, ал Тондерн Данияға қайта қосылды. 1972 жылға дейін Амрум Südtondern ауданына қарасты, кейіннен ол жаңа құрылған Nordfriesland ауданына біріктірілді. 19 ғасырда Амрумның халқы қазіргіге қарағанда едәуір аз болған. 1821-1833 жылдарға арналған шіркеу тізімдерінде орташа халық саны 587 адамды көрсетсе, 1860 жылғы санақ бойынша 642 адам, ал 1871 жылы халық саны 571 адамға дейін төмендеді. Халық азаюының себептерінің бірі Амрум халқының көп бөлігінің, негізінен АҚШ-қа көшіп кеткені болды. Бүгінде АҚШ-та Амрумнан шыққан ата-тектерге ие адамдардың саны Амрумдағыдан көп, және Амрум мен АҚШ арасындағы байланыс әлі де нығайып келеді. 1890 жылы Виттдүнде теңіз жағасындағы курорт ашылғаннан кейін ғана туризм аралда гүлдене бастады, бұл халық санының тез өсуіне де ықпал етті. 1998 жылдың 29 қазанында "Паллас" жүк кемесі Амрум жағалауында қағылып, аймақта ауыр мұнай төгілді.

Тіл және мәдениет

Амрумдағы негізгі тіл – неміс тілі. Солтүстік фризия тілінің Оемранг диалектісінде халықтың шамамен үштен бірі сөйлейді. 800-ге жуық амрум тұрғынының барлығы көп тілді. Аралдардың шалқап жатқан орналасуына байланысты Солтүстік фризия диалектілері тым әртүрлі дамыды, сондықтан Оемрангты Фёхрден келгендер түсінеді, бірақ Силт немесе материктік Нордфрисландиядан келгендерге ол мүлдем таныс емес. Көптеген амрумдықтар сонымен қатар төменгі неміс тілінде сөйлейді, себебі бұл жағалау теңізшілерінің тілі болған. Аз ғана адам Дания тілін біледі. Амрумның қыздар мен әйелдерге арналған ұлттық киімдері қара және ақ түсті, күміс әшекейлермен көптеп безендірілген. Олар көбінесе діни ғұрыптарда немесе туристік шараларда киіледі. Амрумда екі ерекше дәстүр бар. 21 ақпанда Биакендай тойланады, онда қысты қуып шығару үшін үлкен от жағылады. Бұл мерекеде адамдар бір-бірінің беттерін күлмен қаралайды. Бұл мереке 22 ақпанда тойланатын ежелгі Катедра Петри діни мерекесінен бастау алады. Бұл әдет басқа Солтүстік фризия муниципалитеттерінде де танымал. Жаңа жыл қарсаңында Хулкен өтеді, онда көбінесе жастар костюм киіп, үйден-үйге жүріп, басқаларға өздерінің кім екенін болжайды (Хэллоуинге ұқсас). Жасына қарай оларға тәттілер немесе спирттік сусындар сыйлайды.

Экономика

Амрумның экономикасының басты саласы туризм. 2007 жылы аралда 12 000 орындық қонақүйлер болды. 2008 жылы шамамен 135 000 турист және 1,3 миллион түндеу тіркелді. Амрумда сондай-ақ ауыл шаруашылығы дамыған, ал портта бір балықшы қызмет етеді.

Медиа

Жергілікті газет Der Insel Bote (Арал хабаршысы) деп аталады және оны Шлезвиг-Гольштейнш Zeitungsverlag басып шығарады. Бұл Фёр және Амрум аралдары үшін ортақ газет. Сонымен қатар, Амрум көптеген неміс кино және телефильмдерінің, мысалы, "Tod auf Amrum" (1998) немесе "Sommer" (2008) фильмдерінің, сондай-ақ көптеген детективтік романдардың түсірілім орны болды. Бұдан басқа, Netflix "Қара арал" фильмін осы жерде түсірді.

Көлік

Арал көршілес Фёрге және Дагебюль порты арқылы құрлыққа пароммен байланысты. Жазғы маусымда жылдам жолаушылар қайығы Сильттегі Хёрнум, Халлиг-Хуге және Нордстрандтағы Струклангнунгшёрн порттары арасында қызмет көрсетеді. Amrum терминалы Виттдун қаласында орналасқан, паромдарды Wyker Dampfschiffs Reederei GmbH (W. D. R.) компаниясы басқарады. Көптеген туристер Амрумға Дагебюль арқылы жетеді. Сол жерден пароммен тікелей жүріп 90 минутқа жетеді, бірақ әдеттегі жол Wyk auf Föhr аялдамасы арқылы 120 минутқа созылады. Шлютциел порты ұзақ уақытқа созылатын көлік қозғалысына төтеп бере алмай қалғандықтан, 2019 жылы Шлютциелге және Холлигенге қатынайтын паром қызметі тоқтатылды. Аралда велосипед автомобильден кейінгі басты көлік құралы болып табылады; Германияның басқа аймақтарына қарағанда Амрумда велосипед жолдарының өте жақсы желісі бар. Туристерге велосипедтерді жалға алуға көптеген мүмкіндіктер қарастырылған. Автобус қызметі Норддорф, Небель және Виттдунды сағат сайын (жазғы маусымда әр 30 минут сайын) байланыстырады. Паромдар сияқты автобус қызметін де W.D.R. басқарады. Амрум мен Фёр арасында лайлы жерлермен жүру – көліктің сирек кездесетін түрі. 1893 жылдан 1939 жылға дейін Амрумда теміржол қызметі жұмыс істеді. Аралда әуежай жоқ, себебі оны салу жоспарларына осы уақытқа дейін қарсылық білдіріліп келеді.

Флора мен фауна

Амрумдағы өсімдіктер мен жабайы жануарлар теңізге жақындығымен ерекшеленеді, бірақ олардың кейбіреулері өте сирек кездесіп, қорғауға лайық жоғары экологиялық құндылыққа ие. Бұл факт екі табиғат қорығының құрылуымен және Амрумның Шлезвиг-Гольштейн Вадден теңізі ұлттық паркіне жақын орналасуымен расталды.

Флора

Амрум өсімдіктері теңіз бен аралдағы әртүрлі ландшафттарға байланысты, олардың көпшілігі қоректік заттарға кедей. Дюналық белдеудің кейбір бөліктерінде және Книпсандта маррам шөбі немесе теңіз құрттары, сондай-ақ құмды жақсы көретін көптеген өсімдіктер өседі, мысалы, қойдың батқасы, ол дюналар арасындағы қорғалған жерлерде гүлдейді. Сондай-ақ, теңіз желдерінен бүгілген шағын қарағайлар мен сопақ жапырақты ива (Salix repens) кездеседі. 1970 жылға дейін сирек кездесетін теңіз шоқыры құмдарда тамашалауға болатын. Оның шығысында далалық бұталар мен қылқан жапырақты немесе аралас орман орналасқан. Кейбір дюналық шұңқырларда, кейде ет жейтін күнқұрт өсе алатын, торфты батпақтар кездеседі. Құстар әлем өте бай. Амрум Германиядағы теңіз құстарының ең маңызды көктемгі ұялау орындарының біріне жатады. Бұл Вадден теңізіндегі еуразиялық қызылқұйрықтың соңғы қалған ұялау аймағы. Сонымен қатар, көшпенді құстардың көптеген топтары маусым бойы Амрумда тоқтайды, мысалы, қызылқұйрық, брент қазы немесе құмдық, олардың барлығы Амрум жағалауында жеткілікті тамақ таба алады. Сонымен қатар, көптеген әнші құстар және аң аулау үшін әкелінген фазандар да кең таралған. Кеділер мен қосмекенділер, мысалы, батпақ бақасы, жапырақты бақа және тегіс жапырақты тритон, құрлықтағы омыртқалы жануарлардың басқа да мысалдары. Амрумды қоршаған теңізде Солтүстік теңізге тән көптеген балық түрлері кездеседі, мысалы, камбала және атлантикалық сельдь. 1940 жылғы есепте Книпсанд жағалауының құмдарында нематодтар, архианнелидтер, олигохеттер және турбеллариялар сияқты бірнеше құрттар, остракодтар сияқты шабақтар және кірпікшелі протозоалар туралы мәліметтер келтірілген. 1980 жылдан бері Амрум мен Сильт арасындағы теңізде порпоизалардың саны артып келеді және 1999 жылы олардың қорғалуы үшін арнайы теңіздік қорық құрылды. Басқа теңіз түрлерінің де саны көп, олардың ішінде кеділер, жалпақ бұқа және құм құрттары бар. Олардың ішінде, негізінен, құмдық шримптері теңіз түбінен кескіштермен "жинау" арқылы коммерциялық мақсатта қолданылады. Кейіннен олар бұрыс түрде "шабақтар" (Krabben) деп сатылады.