Кіріспе

Латын әліпбиінің әрпі – орта ағылшын әрпі йог (yogh) (Ȝ ȝ; шотландша: yoch; орта ағылшынша: ȝogh) орта ағылшын және ескі шотланд тілдерінде қолданылған, y және әр түрлі дауыстық емес дыбыстарды білдіреді. Ол g әрпінің аралдық түрінен шыққан, Ᵹᵹ. Орта ағылшын тілінде жазылғанда, «z» әрпін йогтан ажырату қиын болды. Орта шотланд тілінде йог таңбасы жазу стиліндегі «z» әрпімен шатастырылып, шотланд баспагерлері йог шрифті болмаған жағдайда «z» әрпін жиі қолданды. Соның салдарынан, қазіргі шотланд тіліндегі кейбір сөздерде йогтың орнына «z» әрпі қолданылады. Мысалы, кең таралған Мензис тегі бастапқыда Menȝies деп жазылған (мингис деп айтылады). Йог пішіні кириллицадағы «З» әрпіне және араб цифры «3»-ке ұқсас, сондықтан кейде интернеттегі анықтамалықтарда осы әріптер йогтың орнына қолданылады. Сол кезде ағылшын тілінің біртұтас стандарттары болмағандықтан, әдебиетте осы әріп туралы түсініспеушіліктер туды. Үлкен әріп Ȝ Unicode жүйесінде кодтық нүктемен көрсетіледі, ал кішкентай әріп ȝ – кодтық нүктемен.

Айтуға

Қазіргі ағылшын тілінде йог қысқа "о" дыбысымен /j//ɒ//ɡ/, /j//ɒ//x/ немесе ұзын "о" дыбысымен /j//oʊ//ɡ/, /j//oʊ//k/, /j//oʊ//x/ деп айтылады. Ол /ɡ/ және оның түрлі аллофондарын – оның ішінде және /j/ фонемасын (қазіргі ағылшын орфографиясында) білдірген. Орта ағылшын тілінде ол сондай-ақ фонеманы және оның [ç] аллофонын, мысалы, "night" ("түн" деген сөзді, ерте орта ағылшын тілінде әлі де жиі жазылғандай айтылатын: ) сияқты, сонымен қатар /j/ және /dʒ/ фонемаларын білдірген. Кейде йог "yowling" ("ылап-сықырлау") сөзіндегідей немесе дыбыстарын білдірген. Орта шотланд тілінде ол lȝ және nȝ деп жазылатын топтамалардағы дыбысты білдірген. Yogh көбінесе y орнына қолданылған. Ортағасырлық корнуолл қолжазбаларында йог дыбыстық тіс үйірмелісін білдіру үшін қолданылған, қазір деп жазылатын, деп айтылатын.

Ежелгі ағылшын тілінде

Негізгі германдық g дыбысы англосаксон футорктағы gyfu рунасымен (кейде қазіргі транслитерацияда ȝ деп көрсетіледі) білдірілді. Палатализациядан кейін, ескі ағылшын тілінде gyfu және латын g әрпі алдыңғы дауыстылардың алдындағы дыбысты білдірді. Мысалы, "жыл" деген сөз ешқашан g дыбысын қамтымаған болса да, gear деп жазылды (протогерман *jērą сөзінен туындаған). Алдыңғы дауыстылардың алдында g дыбысының болу мүмкіндігі қайтадан пайда болғаннан кейін, әсіресе көне скандинав тілінен алынған сөздер арқылы (мысалы, скандинав тілінен келген gere, gervi, қазіргі ағылшын тілінде gear), бұл орфографиялық жағдай шатасуға себеп болды және "шынайы g" мен "палаталдану нәтижесінде пайда болған g" арасын ажырату қажеттігі туды. Ежелгі ағылшын тілінде ᵹ әрпі христиандық миссиямен Англияға келген ирландия-шотланд жазуында латын g әрпін жазудың бір жолы болды. Ол тек орта ағылшын тілі кезеңінде g әрпінен ерекше әріп ретінде қолданыла бастады, сол кезде ол ȝ түріне өзгерді, қазір ол жеке таңба саналады.

Орта ағылшын тілі

14 ғасырда диграф gh /x/ дыбысы үшін йог әрпінің орнына пайда болды және ақырында одан танымал болды; алайда, жөтел, үйретілген және бірақ сөздеріндегідей, әртүрлі айтылулар сақталды. Йог әрпін gh әрпімен алмастыру процесі баяу болды және Англияға 15 ғасырдың соңында баспа машиналары келгенге дейін (оларда йог әрпі болмады) толыққан жоқ. gh әрпі бар әрбір ағылшын сөзі бастапқыда йог әрпімен жазылмаған: мысалы, спагетти итальян тілінен келген, онда h әрпі g әрпін қатты етеді (яғни, орнына); гуль араб тілінен келген, онда gh әрпі болды. Орта ғасырлық автор Орм ерте орта ағылшын тілінде жазғанда осы әріпті үш түрлі қолданды. Ол жеке қолданғанда , дыбысын білдірді, сондықтан ол "yet" сөзіндегі y әрпін осы әріппен белгіледі. Екі рет қолданғанда , дыбысын білдірді, сондықтан ол "may" сөзін екі йог әрпімен аяқтады. Соңында, ȝh диграфы орта ағылшын тілінің кейінгі кезеңінде йог әрпі қолданылмай қалды: niȝt сөзі night деп жазыла бастады. Орта ағылшын тілінде G әрпі француз тілінен қайта импортталды (қосымша ескерту ретінде, француз тілінде voyage және yeux сияқты сөздерде де дыбысын білдіру үшін қолданылған).