Кіріспе

Француздық роялистік фракция

Легитимистер — 1830 жылғы шілде революциясында құлатылған Бурбон әулетінің ең үлкен тармағының ұрпақтарының француз тәжінің династиялық мұрагерлік құқығын қабылдайтын роялистер. Олар 1830–1848 жылдардағы шілде монархиясының талаптарын қабылдамайды, ол Орлеан герцогы Луи Филиппті, Бурбон әулетінің Орлеандық кадет тармағының басшысын таққа отырғызды, ол тақтан тайдырылып, отбасымен бірге жер аударылды. 1814 жылғы Бурбон әулетінің қайта орнатылуы кезінде ультрароялистер қозғалысынан кейін легитимистер Франциядағы үш негізгі оңшыл фракцияның біріне айналды, олардың ерекшелігі контрреволюциялық көзқарастары болды. Тарихшы Рене Ремондтың сөзіне сәйкес, оңшылдардың тағы екі фракциясы — орлеанистер мен бонапартистер. Легитимистер саликалық заңға негізделген мұрагерлік ережелерінің Франция патшасының заңды мұрагерін анықтайтынына сенеді. Легитимистердің заңды деп мойындаған соңғы билеуші патшасы Карл X болды, ал оның мұрагерлері 1883 жылы немересі Генри, Монтизон графының қайтыс болуымен тоқтатылды. Осы дәстүрлі ережелерге сәйкес таққа ең жақын мұрагер Испанияның немересі Филипп V арқылы Людовик XIV-тен тараған Инфанте Хуан, Монтизон графы болды. 1883 жылдан бері барлық француз легитимистік талапкерлері испан патша әулетінің мүшелері болғандығы, олардың Людовик XIV-тен тікелей аталық тегі 1936 жылдан бері күмәнді екендігі және Филипп V-тің Утрехт шартында өзі және оның еркек мұрагерлері үшін француз тәжіне деген талаптан бас тартқандығы легитимизм үшін маңызсыз; алайда, бұл фактілер басқа француз монархистерін Орлеан әулетін қолдауға итермеледі, егер Филипптің мұрагерлері мұрагерлік тізімінен шығарылса, немесе Бонапарт отбасын қолдауға. Қазіргі легитимист талапкері — Анжу герцогы Людовик, Испания королі Альфонсо XIII-нің үлкен әкесінің немересі, оның әулеті физикалық кемістігі, саяси міндеттемелері және Анжу және Сеговия герцогы Жактың моргандық некесі салдарынан испан мұрагерлігінен шығарылды.

Бурбондық реставрация (1814-1830)

1814 жылы Бурбон реставрациясынан кейін, қатаң шектелген санақ сайлау құқығы 1815–1816 жылдары («табылмаған палата») және 1824–1827 жылдары депутаттар палатасына ультрароялистердің көпшілігін жіберді. Корольден де роялистер (плюс royalistes que le roi) ретінде танылған ультрароялистер Людовик XVIII (1815–1824) және Карл X (1824–1830) тұсында басым саяси күш болды. Олар Людовик XVIII-нің конституциялық монархиясына және монархтың билігінің шектелуіне қарсы болды, және Ескі тәртіпті қайта орнатуға, француз революциясының либералдық, республикалық және демократиялық идеяларын жоюға ниеттенді. Людовик XVIII Ескі тәртіпті халыққа қабылдатар ету үшін жұмсартуға тырысса, ультрароялистер 1830 жылғы шілде революциясынан кейін Орлеандық тармақты таққа отырғызып, оларды жеке өмірге қайтарғаннан кейін де толыққанды қалпына келтіру арманынан ешқашан бас тартпады. Реставрация кезінде олардың маңыздылығы көбінесе оларға артықшылық берген сайлау заңдарымен байланысты болды (бір жағынан мұрагерлік мүшелерден тұратын Лордтар палатасы, екінші жағынан шамамен 100 000 сайлаушыға мүмкіндік берген, өте шектеулі санақ бойынша сайланған Депутаттар палатасы). Людовик XVIII-нің алғашқы министрлері, соның ішінде Шарль Морис де Тальеран-Перигор, Арман Эммануэль де Виньеро дю Плесси, Ришелье герцогі және Эли, Деказ герцогі, ультрароялистер басымдық танытқан палатамен ауыстырылды. Людовик XVIII ақырында осы хаостық жиынды таратуға шешім қабылдады, бірақ оларды алмастырған жаңа либералдарды басқару да оңай болған жоқ. 1820 жылы Шарль Фердинанд, Берри герцогі, граф д’Артуаның ультрареакциялық ұлы (Людовик XVIII-нің інісі және болашақ Карл X) қаза болғаннан кейін және Ришелье билік еткен қысқа уақыттан кейін ультрароялистер Жан Баптист де Вилле басшылығымен қайтадан үкіметке оралды. 1824 жылы орташа көзқарасты ұстанған Людовик XVIII-нің қайтысы ультрароялистер фракциясын күшейтті. 1825 жылдың қаңтарында Вилле үкіметі қасиетті ыдыстарды ұрлауды (қасиетті нанмен немесе одан без) өлім жазасымен жазалайтын антисакралиялық заңды қабылдады. Бұл анахронистік заң (Жан Ноэль Жанненеге сәйкес) ақырында қолданылмады (бірер-бір ұсақ мәселеден басқа) және Луи Филипп билігінің алғашқы айларында (1830–1848) жойылды. Ультрароялистер радикалдарды жазалайтын соттар құруды және баспасөзді шектеу туралы заңдар қабылдауды да қалаған. 1830 жылғы шілде революциясы Бурбондарды көбірек либералды Орлеандық тармағымен алмастырғаннан кейін ультрароялистердің ықпалы төмендеді, бірақ ол кем дегенде 1877 жылғы 16 мамырдағы дағдарысқа және 1879 жылға дейін сақталды. Олар өз көзқарастарын жұмсартты және Бурбон әулетін қалпына келтіруді басты мақсатына айналдырды. 1830 жылдан бастап олар легитимистер деп аталды.

Шілде монархиясы тұсындағы легитимистер (1830-1848)

1830-1848 жылдардағы шілделік монархия кезінде, кіші Орлеандық тармақ таққа отырғанда, легитимистер саяси жағынан ықпалсыз қалды, көптегендері белсенді саяси өмірден шығып кетті. 1844 жылға дейін жағдай Бурбон әулетінің мұрагері кім екені туралы пікірталаспен күрделенді, себебі Карл X және оның ұлы, дофин Луи Антуан 1830 жылғы революция кезінде Карлдың кіші немересі, Шамбор графы Генриге құрмет көрсетіп, тақтан бас тарды. Карл X және оның ұлы 1836 және 1844 жылдары қайтыс болғанға дейін көптеген легитимистер оларды Шамбордан бұрын заңды патша деп мойындады.

Екінші республика мен Екінші империяның легитимистері (18481871)

1848 жылы король Людовик Филипп I-нің құлауы легитимистік позицияны нығайтты. Шамбордың баласыздығы легитимистердің ықпалын әлсіреткенімен, олар Екінші Республика кезінде қайтадан саяси маңызға ие болды. Легитимистер орлеандықтармен бірігіп, 1849 жылғы мамыр сайлауларынан бастап 1851 жылғы 2 желтоқсандағы Бонапарттың төңкерісіне дейін парламентте үстемдік құрған «Тәртіп» партиясын құрды. Олар 1848 жылғы желтоқсаннан 1849 жылғы қарашаға дейін Одилон Барроның министрлігінде маңызды рөл атқарды және 1850 жылы католик шіркеуін қайтадан орта білім беру жүйесіне енгізген Фаллу заңын қабылдауда сәттілікке жетті. Осы кезеңде монархияны қалпына келтірудегі ортақ мақсаттары үшін орлеандықтармен бірігу мүмкіндігі талқыланды. Бұл перспектива Луи Филипптің бірнеше ұлдарын Шамборды қолдауға итермеледі, бірақ бірігу жоспары іске аспады және 1850 жылдан кейін екі партия қайтадан жарылды. Ең адал орлеандықтар Луи Филипптің үшінші ұлы, Жоинвиль князі Франсуа д’Орлеанды президенттікке кандидат ретінде қолдады, ал легитимистер көбінесе Луи Наполеон Бонапарттың екінші мерзімге түсуіне жағдай жасады. Бонапарттың амбицияларын қолдағандарына қарамастан, олар 1851 жылдың соңында жалпы сайлау құқығын қайта орнату жоспарына қарсы шықты және олардың басшылары, орлеандықтар сияқты, Бонапарттың төңкерісі кезінде тұтқындалды. Екінші Империя кезеңінде легитимистер тағы да белсенді саяси өмірден шеттетілді.

Үшінші республикадағы легитимистер (18711940)

Дегенмен, легитимистер элиталық пікірлер ішінде маңызды партия болып қала берді, қалған Ансиан Режим аристократиясының көпшілігінің қолдауына ие болды. 1870 жылы Парижді қоршаудан және 1871 жылы Париж коммунасынан кейін легитимистер соңғы рет саяси беделге ие болды. 1871 жылы 8 ақпанда өткен, жалпы еркектік сайлау құқығымен жүргізілген сайлауда Ұлттық Ассамблея провинциялар қолдаған роялистік көпшілікке ие болды, ал барлық париждік депутаттар республикашыл болды. Бұл жолы легитимистер Орлеандықтармен бірігу бағдарламасында келісе алды, себебі Шамбордың баласыз өлуінің ықтималдығы артып келе жатқан еді. Либералды Орлеандықтар Шамборды патша ретінде мойындауға келісті, ал өзін Париж графы, принц Филипп (1838–1894) деп атаған Орлеандықтардың мұрагері Шамборды француз корольдік үйінің басшысы ретінде мойындады. Қарсылығында, Ассамблеядағы легитимистер Шамбор баласыз қайтыс болған жағдайда Филипп д’Орлеан оның орнын басатынына келісті. Алайда, француз монархизмі үшін Шамбордың Францияның үш түсті туын қабылдаудан бас тартуы және Ансиан Режимнің символы – флер-де-лис тастауы 1883 жылы қайтыс болғанға дейін монархияны қалпына келтіруді мүмкінсіз етті, сол кезде монархистер парламенттік көпшілігін 1877 жылғы 16 мамырдағы дағдарыс салдарынан ұзақ бұрын жоғалтқан еді. Шамбордың өлімі Францияда легитимистердің саяси күшін жойды. Синисттердің әсерінен консерваторлардың көпшілігі үшінші республика кезінде өзін оңшыл деп атаудан тартынды, себебі бұл термин контрреволюциямен және республикаға қарсы сезімдермен байланысты болды және 1900 жылдарға қарай реакциялық топтарға ғана тән болды. 1893 жылы, Шамбордың өлімінен кейін, он жыл бұрын республикаға қосылған легитимистер өзін «Конституциялық немесе Республикалық оң» деп атады. Алайда, олар 1899 жылы өздерінің атын өзгертті және 1902 жылғы сайлауға «Либералды әрекет» деген атпен қатысты. 1910 жылға қарай, оңшыл екенін ашық мойындаған жалғыз топта ностальгиялық роялистер ғана болды, ал 1924 жылдан бастап «оңшыл» термині парламенттік оңшылдардың сөздігінен іс жүзінде жоғалып кетті. Осы кезде легитимистердің басым көпшілігі өздерінің елдік сарайларына қайтып, саяси аренадан бас тартты. «Француздық әрекеті» (Action française) 1930 жылдар бойында ықпалды қозғалыс болып қалып келді, бірақ монархияны қалпына келтіруге қатысты олардың мақсаттары ескі легитимистердің көзқарастарынан және Шарль Моррастың католицизмді пайдалануынан мүлдем өзгеше болды. Осылайша, легитимистер 1920 және 1930 жылдардағы саяси оқиғаларға, әсіресе 1934 жылғы 6 ақпандағы төтенше оңшыл лигалар ұйымдастырған тәртіпсіздіктерге аз қатысты. Роялистік аристократтар өзін фашизм мен нацизмнің пайда болған қозғалыстарының әсеріне түскен жаңа ультра оңшылдардан анық ажыратты. Алайда, легитимистер Морраспен бірге 1940 жылғы Франция шайқасынан кейін үшінші республиканың құлауын құдайдан келген жақсылық деп тойлады және олардың көпшілігі Филипп Петанның Виши үкіметіне кірді, оккупацияланған Францияда реакциялық бағдарламаны енгізуге алтын мүмкіндік деп қарады.

Виши тұсындағы және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі легитимистер (19401989)

Француздық роялизм Екінші дүниежүзілік соғыста және одан кейін маңызсыз күйге түсті. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін көптеген француз консерваторлары мен оңшылдардың өкілдері корольдік мұрагерлікке үміттенсе, консервативтік қозғалыстар соғыс кезінде және одан кейін бұл платформадан бас тартты. Шарль де Гольдің оңшыл галлизмі монархияны ашық түрде жоққа шығарды, ал оңшыл ұйымдар ескі аристократиялық элитаны сыйламайтын. Тарихшы Рене Ремондтың Франциядағы оңшыл фракцияларды зерттеуіне сәйкес, легитимистер Виши режимін жақтап, бірақ Виши үкіметінен көптеген жеңістерге ие болмады, ал режим аристократияға оралудың орнына католик дәстүрлілігін баса назар аударды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін легитимизм бірнеше себептерге байланысты қайта жанданды. 1946 жылы Капетия әулетінің аға мұрагері, Сеговия герцогы Инфанте Хайме, Испания королі Альфонсо XIII-нің ең үлкен баласы, 13 жыл бұрын саңыраулығына байланысты Испания тағынан бас тартқан, Анжу герцогы деген құрметті атақты алды. Герве Пинотео сияқты тарихшылардың, Ги Огэ мен Стефан Риаль сияқты құқықтанушылардың немесе Патрик Ван Керребрук сияқты генеалогтардың Орлеанистердің тезистеріне қарсы академиялық еңбектері белгілі бір резонанс тудырды. Париж графы Анри д’Орлеанның, әсіресе генерал де Гольге, Алжирдің тәуелсіздігіне және Франсуа Миттеранға қатысты ұстанымдары кейбір роялистерді таң қалдырды. 1987 жылғы Капетия мыңжылдығында Капетия әулетінің сол кездегі аға мұрагері, Анжу және Кадис герцогы Альфонсо де Бурбон, аталған Инфанте Хаймедің үлкен ұлы, көптеген еске алу шараларын өткізу арқылы танымал болды. Капетия мыңжылдығынан кейін Тьерри Ардиссон сияқты медиа тұлғалары легитимистік идеяларды насихаттады. 1975 жылы Испания королі Хуан Карлос I таққа отырғаннан бері Капетия әулетінің аға мұрагерлері Испания тағына таласқан жоқ. Легитимист мұрагерінің 1987 жылы француз азаматтығы болғаны (оның анасы француз болғандықтан туғаннан бастап) және оны ұлына (қазіргі мұрагерге) бергені Орлеанистердің жақтастарының кейбір аргументтерін ескірген етті. Рене Ремондтың сөзіне сәйкес, Марсель Лефеврдің 1970 жылы құрылған Қасиетті Пий X қоғамы легитимистік қозғалыспен ортақ белгілерге ие. Дегенмен, легитимизм – күші таусылған күш.

Испаниялық бурбон

Заңдылықты жақтаушылардың қалдығы, Blancs d'Espagne (Испанияның ақтары) деп белгілі, Филипп V-тің француз тағынан бас тартуын өкілеттік шегінен тыс және француз монархиялық заңының негізгі қағидаларына қайшы деп есептеп, 1883 жылдан бастап Бурбондардың ең үлкен тармағының құқықтарын сақтады, олар Карлисттік испан тағына үміткер болып табылды. Бұл топ бастапқыда өте шағын болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін кеңейе бастады, себебі Орлеандық үміткер Генри, Париж графының саяси солшылдығы және Карлисттік еркек желісінің тоқырауынан кейін ескі желінің талапкерлерінің белсенді әрекеттері – Испанияның Альфонсо XIII-нің мұрагер емес екінші ұлы, Сеговия герцогы Хайме, және оның ұлы Анжу герцогы Альфонс – заңдылықты жақтаушылардың қолдауын қамтамасыз етуге тырысты. Нәтижесінде, 1980 жылдарға қарай ескі желі өз жақтастары үшін «Заңдылықты жақтаушылар» деген саяси атауын толыққанды қайта иеленді. Испанияда туған Анжу герцогы Людовик – француз заңдылықты жақтаушыларының Францияның заңды королі деп санайтын Бурбон, оны Людовик XX деп атайды. 1987 жылы Орлеандық мұрагер (және басқа Бурбондар, бірақ ескі тармақтың ешқайсысы емес) Луи Альфонстың Анжу титулын пайдалануына және Францияның қарапайым гербін пайдалануын тоқтатуға талап етуға тырысты, бірақ 1989 жылғы наурызда француз соттары бұл істі қарау құзыретінің болмауына байланысты қабылдамады (соттар талаптардың мәнін қарастырмады). Ол әкесінің анасы арқылы француз азаматы болып табылады және Капе әулетінің заңды түрдегі ең жоғары өкілі ретінде кеңінен танылады.

Сайлау нәтижесі

Бұл Франциядағы ұлттық сайлаулардағы легитимистік партиялардың нәтижелері. Сайлау жылыЖалпы дауыс саныЖалпы дауысқа қатысу пайызыЖалпы ұтқан орын саны+/-Лидер183128 27022,6Франсуа Рене де Шатобриан18344 2183,3Пьер Антуан Берриер18374 8553,2–Пьер Антуан Берриер18398 6554,3Пьер Антуан БерриерФранцияның Үшінші Республикасының Ұлттық Ассамблеясы1871Белгісіз (2-ші)?Аугуст Александр Дюкро1876332 4704,5Аугуст Александр Дюкро1877687 4228,5Аугуст Александр Дюкро