Оңтүстік Американың алып құмырсқа жегіші

Кіріспе

Сүтқоректілер түрі

Үлкен құсмекен (Myrmecophaga tridactyla) – Орталық және Оңтүстік Америкаға тән жәндіктермен қоректенетін сүтқоректі жануар. Бұл қазіргі кезде тірі 4 құсмекен түрінің бірі, және олардың арасында ең ірісі. Myrmecophaga туысының жалғыз өкілі, ол Pilosa тобындағы жалқаулармен бірге жіктеледі. Бұл түр көбінесе құрлықта тіршілік етеді, ал басқа құсмекендер мен жалқаулар ағаштарда немесе жартылай ағаштарда тіршілік етеді. Үлкен құсмекеннің ұзындығы , салмағы еркектерінде және аналықтарында болады. Оны ұзын тұмсығы, жуасыт құйрығы, ұзын алдыңғы тырнақтары және ерекше түсті жүнінен тануға болады. Үлкен құсмекен шөптесі далалар мен жаңбырлы ормандарды қоса алғанда, әртүрлі ортада кездеседі. Ол ашық жерлерде азық іздейді және ормандарда демалады. Ол негізінен құмырсқалар мен термиттермен қоректенеді, оларды алдыңғы тырнақтарымен қазып шығарып, ұзын, жабысқақ тілімен жинап алады. Үлкен құсмекендердің мекендеу аймақтары бір-бірімен толысқанмен, олар көбінесе жалғыз өмір сүреді, ана мен бала арасындағы байланыс, еркектер арасындағы агрессивті қақтығыстар және жұптасу кезінен басқа. Аналық құсмекендер балаларын емшектен айырғанға дейін арқасында тасиды. Халықаралық табиғатты қорғау одағының тізімінде бұл түр «қауіпті» деп саналады. Ол бұрынғы ареалының көп бөлігінен жойылған. Оның өмір сүруіне қауіп төндіретін факторлар – ортаның жойылғандығы, өрт, терісі мен еті үшін браконьерлік, бірақ кейбір құсмекендер қорғалатын аумақтарда мекендейді. Өзінің ерекше сыртқы түрі мен мінез-құлқымен құсмекен Колумбтан бұрынғы мифтер мен халық ертегілерінде, сондай-ақ қазіргі заманғы мәдениетте бейнеленген.

Таксономия

Үлкен қымыртқа жегіш 1758 жылы Карл Линнейден екілік атауын алды. Оның туыс атауы – Myrmecophaga, ал түр атауы – tridactyla – грек тілінен шыққан, сәйкесінше «қымыртқа жегіш» және «үш саусақ» деген мағынаны білдіреді. Myrmecophaga jubata синоним ретінде қолданылған. Үш түрге бөлінеді: M. t. tridactyla (Венесуэла және Гайана елдерінен солтүстік Аргентинаға дейін), M. t. centralis (Орталық Америкадан Колумбияның солтүстік-батысына және Эквадордың солтүстігіне дейін) және M. t. artata (Колумбияның солтүстік-шығысы мен Венесуэланың солтүстік-батысы). Үлкен қымыртқа жегіш Myrmecophagidae тұқымдасына жататын, жартылай ағаш өсетін солтүстік және оңтүстік тамандуалармен бірге топтастырылған. Cyclopedidae тұқымдасымен бірге, оның жалғыз тірі өкілі – ағаш өсетін жібектей қымыртқа жегіш, екі тұқым да Vermilingua кіші тобын құрайды. Қымыртқа жегіштер мен жалқаулар Pilosa отрядына жатады және Xenarthra суперотрядын бөліседі (төмендегі кладограмманы қараңыз). Көптеген эволюциялық тарихында қымыртқа жегіштер Оңтүстік Америкаға ғана шоғырланған, ол бұрын арал континенті болған. Панама мойынының шамамен 3 миллион жыл бұрын қалыптасуынан кейін, барлық үш қазіргі туысқа жататын қымыртқа жегіштер Ұлы Америкалық алмасудың бөлігі ретінде Орталық Америкаға енді. Белгілі қазбаларға Плиоценнің Palaeomyrmidon туысы, жібектей қымыртқа жегішке жақын туыс, Миоценнен шыққан алып қымыртқа жегіш пен тамандуаға жақын Protamandua және Myrmecophaga-ға жақын туыстық байланысы бар деп саналатын Neotamandua жатады. Protamandua жібектей қымыртқа жегіштен үлкен, бірақ тамандуадан кіші болса, Neotamandua одан да үлкен, тамандуа мен алып қымыртқа жегіштің арасында орналасқан. Protamandua жүруге немесе өрмелеуге бейімделмеген сияқты, бірақ оның тұтқалай құйрығы болған болуы мүмкін. Neotamandua-ның тұтқалай құйрығы болғаны күмәнді, ал аяқтарының пішіні тамандуа мен алып қымыртқа жегіштерге ұқсас. 1976 жылы С. Е. Хиршфельд бұл түрді Myrmecophaga caroloameghinoi деп қайта жіктеді. Үлкен қымыртқа жегіш – қазіргі қымыртқа жегіштердің ішінде ең жер бетінде тіршілік ететіні; жердегі өмірге бейімделу қымыртқа жегіштер эволюциясының жаңа белгісі болып көрінеді. Жердегі өмірге көшуге Оңтүстік Америкадағы саванна сияқты ашық ортаның кеңеюі және термиттер сияқты жергілікті отарлы жәндіктердің көптігі көмектескен, олар үлкен тамақ көзіне мүмкіндік берді. Үлкен қымыртқа жегіш пен оңтүстік тамандуаның екеуі де Плейстоценнің соңы мен Голоценнің басындағы қазбалардың жазбаларында жақсы сақталған. Оның денесінің жалпы ұзындығы еркектерінің салмағы және аналықтарының салмағы, осылайша алып қымыртқа жегішті оның кіші тобындағы ең ірі тірі түр етеді. Басының ұзындығы , цилиндр тәрізді тұмсығы басының көп бөлігін құрайды. Оның көздері, құлақтары және аузы салыстырмалы түрде кішкентай. Аналықтың екі сүт безі алдыңғы аяқтарының арасында орналасқан. Көзге түсетін өрнек бұзғыш маскировка деп ойлаған, бірақ 2009 жылғы зерттеу оның ескерту түсі екенін көрсетті. Үлкен қымыртқа жегіштің қабырғалары кең. Әр аяғында бес саусағы бар. Алдыңғы аяқтарынан айырмашылығы, артқы аяқтарында барлық бес саусақта қысқа тырнақтары бар және плантиградпен жүреді. Үлкен қымыртқа жегіштің дене температурасы сүтқоректілерге тәнге қарағанда төмен, шамамен 33 °C (91 °F), бұл сүтқоректілердің қалыпты температурасынан бірнеше градус төмен.

The giant anteater got its binomial name from Carl Linnaeus in 1758. Its generic name, Myrmecophaga, and specific name, tridactyla, are both Greek, meaning "anteater" and "three fingers", respectively. Myrmecophaga jubata was used as a synonym. Three subspecies have been suggested: M. t. tridactyla (Venezuela and the Guianas south to northern Argentina), M. t. centralis (Central America to northwestern Colombia and northern Ecuador), and M. t. artata (northeastern Colombia and northwestern Venezuela). The giant anteater is grouped with the semiarboreal northern and southern tamanduas in the family Myrmecophagidae. Together with the family Cyclopedidae, whose only extant member is the arboreal silky anteater, the two families comprise the suborder Vermilingua. Anteaters and sloths belong to order Pilosa and share superorder Xenarthra (cladogram below Though most of their evolutionary history, anteaters were confined to South America, which was formerly an island continent. Following the formation of the Isthmus of Panama about 3 Mya, anteaters of all three extant genera invaded Central America as part of the Great American Interchange. Known fossils include the Pliocene genus Palaeomyrmidon, a close relative to the silky anteater, Protamandua, which is closer to the giant anteater and the tamanduas from the Miocene, and Neotamandua, which is believed have close affinities to Myrmecophaga. Protamandua was larger than the silky anteater, but smaller than a tamandua, while Neotamandua was larger, falling somewhere between a tamandua and a giant anteater. Protamandua did not appear to be specialized for walking or climbing, but it may have had a prehensile tail. Neotamandua, though, is unlikely to have had a prehensile tail and its feet were similar in form to both the tamanduas and the giant anteater. The species was reclassified as Myrmecophaga caroloameghinoi by S. E. Hirschfeld in 1976. The giant anteater is the most terrestrial of the living anteater species; specialization for life on the ground appears to be a new trait in anteater evolution. The transition to life on the ground could have been aided by the expansion of open habitats such as savanna in South America and the abundance of native colonial insects, such as termites, that provided a larger potential food source. Both the giant anteater and the southern tamandua are well represented in the fossil record of the late Pleistocene and early Holocene. It has a total body length of Males weigh and females weigh , making the giant anteater the biggest extant species in its suborder. The head of the giant anteater, at long, Its cylindrical snout takes up most of its head. Its eyes, ears and mouth are relatively small. The female's two mammary glands are located between the front legs. The bold pattern was thought to be disruptive camouflage, but a 2009 study suggests it is warning coloration. The giant anteater has broad ribs. It has five toes on each foot. Unlike the front feet, the hind feet have short claws on all five toes and walk plantigrade. The giant anteater has a low body temperature for a mammal, about 33 °C (91 °F), a few degrees lower than a typical mammalian temperature of .

Тамақтандыру анатомиясы

Үлкен қыранды жегіштің тісі жоқ және жақ қозғалысы өте шектеулі. Ауызды ашу және жабу үшін ол төменгі жақ сүйегінің екі жартысының, будақтармен байланысқан лигамент арқылы ұсталып тұрған, айналуына сүйенеді. Бұл оның салыстырмалы түрде жетілмеген шайнау бұлшықтары арқылы жүзеге асырылады. Жақ депрессиясы жұқа тілдің сыртқа созылуына жеткілікті үлкен ауыз тесігін жасайды. Оның тілі аузының кішкентай болуы және тұмсықтың пішініне байланысты тек алға және артқа ғана қозғалады. Тамақтану кезінде жануар басының бағытына сүйенеді. Тіл толық созылғанда, және минутына 160 рет (секундына шамамен үш рет) ішке және сыртқа жылжи алады. Тілді тіршілік ету мүшелері үлкен, V пішіндес және иілгіш, тілді қозғалғанда қолдайды. Бұрынғы бұлшық еттер босап, тартылып, тамақты ішке кіргізіп, сыртқа түсіп кетуіне жол бермейді. Тіл қайтарылғанда, ол ауызша және жұмсақ таңдайда ұсталады, бұл оның тыныс алуға кедерілмеуін қамтамасыз етеді. Үлкен қыранды жегіш өзіндік асқазан қышқылын өндіре алмайды, бірақ ол олжасының құмырсқа қышқылын пайдаланып қорытады. Бұл түр Анды тауларында кеңінен таралмаған.

The giant anteater has no teeth and is capable of very limited jaw movement. It relies on the rotation of the two halves of its lower jaw, held together by a ligament connecting the rami, to open and close its mouth. This is accomplished by its chewing muscles, which are relatively underdeveloped. Jaw depression creates an oral opening large enough for the slender tongue to flick out. It has a length of around

The tongue can only move forwards and backwards due to the tiny mouth and shape of the snout. During feeding, the animal relies on the direction of its head for aim. When fully extended, the tongue reaches , and can move in and out around 160 times per minute (nearly three times per second). The hyoid apparatus is large, V shaped and flexible, and supports the tongue as it moves. The buccinator muscles loosen and tighten, allowing food in and preventing it from falling out. When retracted, the tongue is held in the oropharynx, preventing it from blocking respiration. The giant anteater cannot produce stomach acid of its own, but digests using the formic acid of its prey. It is largely absent from the Andes

The species is listed as vulnerable by the International Union for Conservation of Nature, due to the number of regional extirpations, The animal is particularly vulnerable to fires as its coat can easily catch ablaze and it is too slow to escape. A 2018 study in Brazil found that: (1) roads were more likely to be detrimental to anteaters because of habitat fragmentation rather than vehicle accidents, (2) 18–20% of satisfactory anteater habitat did not reach minimum patch size (3) 0.1–1% of its range had dangerously high road density, (4) 32–36% of the anteater's distribution represented critical areas for its survival and (5) more conservation opportunities existed in the north of the country. A 2020 study in the Brazilian cerrado found that road mortality can cut population growth by 50 percent at the local level. The giant anteater is commonly hunted in Bolivia, both as a trophy and food. The animal's thick, leathery hide is used to make horse riding equipment in the Chaco. In Venezuela, it is slain for its claws. Giant anteaters are also killed for their perceived danger, particularly during threat displays. The biggest ecological strengths of the species is its wide range and adaptability. The Amazon, Pantanal and the cerrado have various protected areas where the anteater finds refuge. The species may use multiple habitats. A 2007 study of giant anteaters in the Brazilian Pantanal found that the animals move and forage in open areas and rest in forest; the latter provide shade when the temperature rises and retain heat when the temperature drops. Anteaters may travel an average of per day. Diurnal giant anteaters have been observed at Serra da Canastra. Giant anteaters sometimes enter water to bathe and even swim across wide rivers.

Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) түрді аймақтық жойылудың санына байланысты әлсіз деп тізімдеген. Жануар өртке өте осал, өйткені оның терісі оңай тұтанады және қашуға жеткілікті жылдамдығы жоқ. 2018 жылы Бразилияда жүргізілген зерттеу көрсетті: (1) жолдар көлік апаттарына қарағанда, тіршілік ортасының фрагментациясынан қыранды жегіштерге көбірек зиян келтіреді, (2) қанағаттанарлық қыранды жегіштердің тіршілік ортасының 18-20% ең төменгі жапсырма өлшеміне жетпейді, (3) оның аумағының 0,1-1% қауіпті жол тығыздығына ие, (4) қыранды жегіштердің таралу аймағының 32-36% оның тіршілігі үшін маңызды аймақтарды білдіреді және (5) елдің солтүстігінде оны сақтауға көбірек мүмкіндіктер бар. 2020 жылы Бразилияның Серрадо аймағында жүргізілген зерттеу жол апатынан болатын өлім-жітімнің жергілікті деңгейде халық санының өсуін 50 пайызға дейін төмендетуі мүмкін екенін көрсетті. Боливияда қыранды жегішті трофей ретінде де, тағам ретінде де аңшылыққа түседі. Оның қалың, былғарылы терісі Чако аймағында жылқы жабдықтарын жасау үшін қолданылады. Венесуэлада оны тырнақтары үшін өлтіреді. Үлкен қыранды жегіштер қауіпті екендігіне байланысты, әсіресе қауіп төнген кезде де өлтіріледі. Түрдің ең маңызды экологиялық артықшылығы – оның кең аумағы мен бейімделу қабілеті. Амазонка, Пантанал және Серрадода қыранды жегіштердің пана табатын әртүрлі қорғалған аймақтар бар. Түр бірнеше тіршілік ортасын пайдалана алады. 2007 жылы Бразилияның Пантаналында жүргізілген зерттеуде бұл жануарлар ашық жерлерде қозғалып, азық іздеп, орманда демалатыны анықталды; соңғысы температура көтерілгенде көлеңке береді және температура төмендегенде жылуды сақтайды. Қыранды жегіштер күніне орташа есеппен шамамен жүреді. Күндізгі қыранды жегіштер Серра-да-Канастрада байқалған. Кейде үлкен қыранды жегіштер суға кіріп, тіпті кең өзендерді жүзіп өтеді.

Аралық

Жас қоңыздардың мекендейтін аймақтарының көлемі орналасқан жеріне байланысты әртүрлі болады, Бразилиядағы Серра-да-Канастра ұлттық саябағындағы ең кішкентайынан Аргентинадағы Ибера табиғи қорығындағы ең ірісіне дейін. Жекелеген қоңыздар көбінесе жалғыз өмір сүреді, тек аналарымен бірге болатын жас балапандардан басқа. Олар бір-бірінің сілекейін иіскеу арқылы тани алады. Бұл күрес екі жауынгердің бір-біріне жақындап, айналып, "харрр" деген дыбыс шығаруымен басталады. Бұл қуып жетуге және тікелей шайқасқа ұласуы мүмкін. Шайқасқа күрес және тырнақтармен кесу кіреді. Керісінше, Эмас ұлттық саябағындағы қоңыздар көбінесе шөпте көптеп кездесетін термиттерді жейді. Серра-да-Канастрада жауынды маусымда (қазаннан наурызға дейін) қоңыздар негізінен құмырсқаларды жесе, құрғақ маусымда (мамырдан қыркүйекке дейін) термиттерге көшеді. Басқа да жемдерге қоңыздардың дернәсілдері және батыс бал аралары жатады. Қоңыздар термит үйінділерін ара ұяларымен араластыра алады. Аналықтары тік тұрып туады. Баласы анасымен түсін келістіру арқылы, қара-ақ жолағын анасының жолағымен сәйкестіру арқылы жасырынады. Үлкен қоңыздардың алдыңғы тырнақтары – ягуарды өлтіруге де қабілетті, өте қауіпті қару. Үлкен қоңыздар Gigantorhynchus echinodiscus және Moniliformis monoechinus ішекті паразиттерінің иесі болып табылады.

Шабуылдар

Әдетте адамдар үшін қауіпті болмаса да, алып құмырсқалар алдыңғы тырнақтарымен ауыр жарақаттар келтіруі мүмкін. 2010 және 2012 жылдар аралығында Бразилияда екі аңшы алып құмырсқалардың шабуылынан қаза тапты; екі жағдайда да шабуылдар қорғаныш мақсатымен жасалған сияқты. 2007 жылдың сәуір айында Флоренсио Варела зообағындағы бір құмырсқа жегіш зоопарк қызметкерін алдыңғы тырнақтарымен жарып өлтірді.

Мәдениетте

Амазонка бассейнінің жергілікті халықтарының мифологиясы мен фольклорында алып құмырсқа жегіш өзінің сыртқы түріне байланысты алдамшы да, күлкілі де бейнеленеді. Шипиб тайларының бірінде, құмырсқа жегіш ягуарды суға секіру сайысына шақырғаннан кейін оның терісін ұрлап алып, ягуарды өзінің терісімен қалдырғанды айтады. Ярабара мифінде зұлым әзәзіл Укара күннің жазасына ұшырап, құмырсқа жегішке айналады, соның салдарынан ұзын мұрты мен кішкентай аузынан сөйлей алмайды. Кейапо тайпасы атау беру және қабылдау рәсімдерінде, соның ішінде құмырсқа жегіштердің маскаларын киеді. Олар құмырсқа жегіш маскасына тиген әйелдердің немесе оны кигенде құлап қалған ерлердің өліп немесе мүгедек болып қалуы мүмкін деп сенеді. Американы испандықтар жаулаған кезде, Еуропаға көрсету үшін әкелінген жергілікті жануарлардың арасында алып құмырсқа жегіш те болды. Содан кейін тек аналық құмырсқа жегіштер бар екені және олар мұрындары арқылы көбейетіні туралы жалған пікір қалыптасты, оны табиғатты зерттеуші Феликс де Азара түзеп берді. 20 ғасырда Сальвадор Дали алып құмырсқа жегіштің "аттан да үлкен, зор қатыгездікке ие, ерекше күшті және қорқынышты жануар" деп сипаттады. Дали оны "Ұлы мастурбатор" стилінде бейнеледі. Ол Андре Бретонның кітап белгісі ретінде пайдаланылды, ол адамның өміріндегі құштарлықтарды "құмырсқа жегіштің тілінің құмырсқаға ұсынуы керек нәрсеге" теңеді. 1940 жылы Макс Флейшердің "Өсімдіктердегі құмырсқалар" мультфильмінде құмырсқалардың колониясы зұлым құмырсқа жегішпен күреседі. Бұл Францияның Фейк соғысы кезіндегі Мажино желісіне жасалған сын болуы мүмкін. Құмырсқа жегіш – Б. С. комиксінің кейіпкері. Осы кейіпкер Калифорния университетінің Ирвин командасының талисманы Питер Құмырсқа жегішке шабыт берді. Стивен Кингтің "Kingdom Hospital" мини-сериалында Антубис кейіпкері, өткір тістері бар құмырсқа жегіштей жаратылыс түрінде пайда болады.