Эдуард Бернштейн: Немец саясаткері мен марксизм теориясының қайта қарастырушысы

Кіріспе

Неміс саясаткері және теоретигі (1850–1932)

Эдуард Бернштейн (; 6 қаңтар 1850 – 18 желтоқсан 1932) – неміс социал-демократиялық марксистік теоретик және саясаткер. Германия Социал-демократиялық партиясының (СДП) мүшесі Бернштейн Карл Маркс пен Фридрих Энгельспен тығыз байланыста болды, бірақ ол марксистік ойлаудағы қателіктер деп санайтын нәрселерді анықтады және марксистік материалистік тарих теориясын зерттеп, сынға алғанда марксизмнің көзқарастарын сынауды бастады. Ол Гегельдік метафизикаға негізделген марксистік теорияның маңызды бөліктерін, сондай-ақ социализмге қатысты Гегельдік тұжырымдама бойынша экономикалық қажеттілікті қабылдамады.

Ерте өмір

Бернштейн Шенебергте (қазіргі Берлиннің бір бөлігі) еврей ата-аналарының отбасында дүниеге келді. Олар Иоганнистрасседегі реформалық ғибадатхананың белсенді мүшелері болды, онда қызметтер сенбі күні өтілді. Оның әкесі локомотив жүргізушісі болған. 1866 жылдан 1878 жылға дейін мектепті бітіргеннен кейін банктерде банкирдің кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді. Бернштейннің саяси мансабы 1872 жылы марксистік бағыттары бар социалистік партияға қосылғанда басталды, бұл партия ресми түрде Германияның Социал-демократиялық жұмысшылар партиясы деп аталды. Партия неміс қаласының атымен аталып, неміс социализмінің Эйзенахер стилін ұстанды. Бернштейн көп ұзамай белсенділікпен көзге түсті. Оның партиясы Фердинанд Лассальдың Жалпы неміс жұмысшыларының қауымдастығы (Лассальдықтар) сияқты қарсыласымен екі сайлауда күресті, бірақ екі сайлауда да ешбір партия солшыл дауыстардың басым бөлігін жеңе алмады. Осының салдарынан Бернштейн, Аугуст Бебель мен Вильгельм Либкнехтпен бірге 1875 жылы Готада Лассальдықтармен біріктіру партиялық съезін (Einigungsparteitag) дайындады. Карл Маркстің "Готская бағдарламасын сынау" атты танымал еңбегінде ол Лассальдың Эйзенахерлерге қарсы жеңісін сынға алды, өйткені ол Эйзенахерлерді жақтады. Бернштейн кейіннен Эйзенахер фракциясының ішіндегі ең беделді марксистік жақтаушысы саналған Либкнехттің Марксті қатты ашуландырған көптеген идеяларды ұсынғанын айтты. 1877 жылғы сайлауда Германияның Социал-демократиялық партиясы (СДП) 493 000 дауыс жинады. Бірақ келесі жылы император Вильгельмге жасалған екі қастандық әрекеті канцлер Отто фон Бисмаркке барлық социалистік ұйымдарды, жиналыстарды және басылымдарды тыйым салуға себеп болды. Ешқандай социал-демократтар бұл қастандық әрекеттеріне қатысқан жоқ, бірақ "Рейх жауына" қарсы халықтың реакциясы Рихстагты Бисмарктің социалистік қарсы заңдарын бекітуге итермеледі. Бисмарктің қатаң социалистік қарсы заңдары 1878 жылдың 12 қазанында қабылданды. Де-факто СДП заңсыз деп жарияланды және Германия бойынша белсенді түрде қуғынға ұшырады. Дегенмен, социал-демократтар үшін Рихстагқа сайлауға жеке тұлға ретінде үгіт жүргізуге мүмкіндік болды, және олар қатаң қуғын-сүргінге қарамастан осы мүмкіндікті пайдаланды. Партия сайлаудағы сәттілігін арттырып, 1884 жылы 550 000 дауыс, ал 1887 жылы 763 000 дауыс жинады.

Bernstein was born in Schöneberg (now part of Berlin) to Jewish parents who were active in the Reform Temple on the Johannistrasse whose services were performed on Sunday. His father was a locomotive driver. From 1866 to 1878, he was employed in banks as a banker's clerk after leaving school. Bernstein's political career began in 1872, when he joined a socialist party with Marxist tendencies, known formally as the Social Democratic Workers' Party of Germany. The party was a proponent of the Eisenacher style of German socialism, named after the German town where it was founded. Bernstein soon became known as an activist. His party contested two elections against a rival socialist party, the Lassalleans (Ferdinand Lassalle's General German Workers' Association), but in both elections neither party was able to win a significant majority of the left wing vote. Consequently, Bernstein, together with August Bebel and Wilhelm Liebknecht, prepared the Einigungsparteitag ("Unification Party Congress") with the Lassalleans in Gotha in 1875. Karl Marx's famous Critique of the Gotha Program criticized what he saw as a Lassallean victory over the Eisenachers, whom he favoured. Bernstein later noted that it was Liebknecht, considered by many to be the strongest Marxist advocate within the Eisenacher faction, who proposed the inclusion of many of the ideas that so thoroughly irritated Marx. In the 1877 elections, the German Social Democratic Party (SPD) gained 493,000 votes. However, two assassination attempts on Kaiser Wilhelm I the next year provided Chancellor Otto von Bismarck a pretext to introduce a law banning all socialist organizations, assemblies and publications. There had been no Social Democratic involvement in either assassination attempt, but the popular reaction against "enemies of the Reich" induced a compliant Reichstag to approve Bismarck's Anti Socialist Laws. Bismarck's strict anti socialist legislation was passed on 12 October 1878. For nearly all practical purposes the SPD was outlawed, and it was actively suppressed throughout Germany. However, it was still possible for Social Democrats to campaign as individuals for election to the Reichstag, which they did in spite of severe persecution. The party actually increased its electoral success, gaining 550,000 votes in 1884 and 763,000 in 1887.

Жер аудару

Бернштейннің Бисмарк үкіметіне қарсы қатыгез оппозициясы оның Германиядан кетуіне себеп болды. Антисоциалистік заңдар күшіне енуге азықалғанда, Бернштейн Цюрихке жер аударылып, социал-демократияны қолдайтын бай Карл Хохбергтің жеке хатшысы болып жұмысқа орналасты. Кейіннен оны тұтқындауға бұйрық берілді, бұл Германияға оралу мүмкіндігін жоққа шығарды. Ол 20 жылдан астам жер аударылып өмір сүрді. 1888 жылы Бисмарк швейцариялық үкіметті неміс социал-демократиясының бірнеше маңызды мүшелерін елден шығаруға көндірді, соның салдарынан Бернштейн Лондонға көшіп, Фридрих Энгельс пен Карл Каутскиймен жақын қарым-қатынас орнатты. Швейцарияға келгеннен кейін ол өзін марксист деп санады. 1880 жылы ол Бэбельді Лондонға ертіп, Маркс пен Энгельс «буржуазиялық және ұсақ буржуазиялық идеяларға толы» деп сынаған Хохбергтің жариялаған мақаласы бойынша туындаған түсініспеушіліктің шешілуіне көмектесті. Сапар сәтті аяқталды, Энгельс Бернштейннің ынтасы мен идеяларына әсерленді. Цюрихке оралғаннан кейін Бернштейн «Der Sozialdemokrat» газеті үшін белсенді жұмыс істеді, кейін Георг фон Фолмардан кейін газеттің редакторы болды және 10 жыл осы қызметте болды. 1880 мен 1890 жылдар аралығында Бернштейн өзінің партиялық теоретик ретіндегі беделін қалыптастырды және ортодоксалды марксист ретінде танылды. Бұған Энгельспен жақын жеке және кәсіби қарым-қатынасы көмектесті. Олардың қарым-қатынасы Энгельстің стратегиялық көзқарасын бөлісуімен және Энгельстің идеяларына сәйкес келетін саясатты қабылдауымен байланысты болды. 1887 жылы Германия үкіметі швейцариялық билікті «Der Sozialdemokrat» газетіне тыйым салуға итермеледі. Бернштейн Лондонға көшіп, Кентиш Таундағы кеңсесінен басылымды қайта жаңғыртты. Оның Энгельспен қарым-қатынасы достыққа ұласты. Ол сонымен қатар ағылшын социалистік ұйымдарымен, әсіресе Фабиан қоғамымен және Генри Майерс Хайндманның Социал-демократиялық федерациясымен байланыс орнатты. Кейінірек оның қарсыластары оның «ревизионизмін» әлемді «ағылшын көзімен» қарау нәтижесі деп жиі айтты. Алайда Бернштейн бұл айыптаманы жоққа шығарды. 1895 жылы Энгельс Маркс 1850 жылы жазған «Франциядағы сынып күресінің» жаңа басылымына жазған кіріспесін Бернштейн мен Каутский редакциялап, оның социализмге бейбіт жолмен қол жеткізуді жақтағандай көрінуіне қатты ренжіді. 1895 жылғы 1 сәуірде, қайтыс болуына төрт ай қалғанда, Энгельс Каутскийге былай деп жазды: «Ворварт» газетінде менің «Кіріспемнен» үзінді маған хабарсыз басылып, мені quand même (қалай болса да) заңдылықты жақтаушы бейбітшіл адам ретінде көрсету үшін өңделгенін көргеніме таң қалдым. Сондықтан мен осы мақаланы «Neue Zeit» газетінде толық жариялауды қалаймын, осылайша бұл жағымсыз әсерді жоюға болады. Мен Либкнехтке менің пікірімді еш күмәнсіз жеткіземін, сондай-ақ оған бұл мүмкіндікті бергендерге де айтам, олар кім болса да, менің көзқарасымды бұрмалауға және маған туралы бір сөз де айтпауға рұқсат бергендерге де айтам. 1891 жылы Бернштейн Эрфурт бағдарламасын жазуға қатысты, ал 1896 жылдан 1898 жылға дейін «Социализмнің мәселелері» (Probleme des Sozialismus) атты бірқатар мақалалар жариялады, бұл СПД-да ревизионизм туралы пікірталас тудырды. Ол сондай-ақ 1899 жылы «Социализмнің алғышарттары және әлеуметтік демократияның міндеттері» (Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie) атты кітабын жариялады. Бұл кітап Бебель, Каутский және Либкнехттің ұстанымдарына қарама-қарсы болды. Роза Люксембургтің 1900 жылғы «Реформа немесе революция?» атты мақаласы да Бернштейннің ұстанымына қарсы бағытталған болатын. 1900 жылы Бернштейн «Социализмнің тарихы мен теориясы» (Zur Geschichte und Theorie des Sozialismus) атты еңбегін жариялады. Ол 1928 жылы саяси өмірден зейнеткерлікке шықты.

The vehemence of Bernstein's opposition to the government of Bismarck made it desirable for him to leave Germany. Shortly before the Anti Socialist Laws came into effect, Bernstein went into exile in Zurich, accepting a position as the private secretary of Karl Höchberg, a wealthy supporter of social democracy. A warrant subsequently issued for his arrest ruled out any possibility for him to return to Germany, and he was to remain in exile for more than 20 years. In 1888, Bismarck convinced the Swiss government to expel a number of important members of German social democracy and so Bernstein relocated to London, where he associated with Friedrich Engels and Karl Kautsky. It was soon after his arrival in Switzerland that he began to think of himself as a Marxist. In 1880, he accompanied Bebel to London to clear up a misunderstanding concerning his involvement with an article published by Höchberg that was denounced by Marx and Engels as being "chock full of bourgeois and petty bourgeois ideas". The visit was a success, and Engels in particular was impressed by Bernstein's zeal and ideas. Back in Zurich, Bernstein became increasingly active in working for Der Sozialdemokrat (Social Democrat) and later succeeded Georg von Vollmar as the paper's editor, which he was for 10 years. It was during those years between 1880 and 1890 that Bernstein established his reputation as a major party theoretician and a Marxist of impeccable orthodoxy. He was helped in that by the close personal and professional relationship he established with Engels. The relationship owed much to the fact that he shared Engels's strategic vision and accepted most of the particular policies that Engels believed the ideas to entail. In 1887, the German government persuaded the Swiss authorities to ban Der Sozialdemokrat. Bernstein moved to London, where he resumed publication from premises in Kentish Town. His relationship with Engels soon developed into friendship. He also communicated with various English socialist organizations, notably the Fabian Society and Henry Mayers Hyndman's Social Democratic Federation. In later years, his opponents routinely claimed that his "revisionism" was caused by seeing the world "through English spectacles". However, Bernstein denied the charges. In 1895, Engels was deeply distressed when he discovered that his introduction to a new edition of The Class Struggles in France, written by Marx in 1850, had been edited by Bernstein and Kautsky in a manner that left the impression that he had become a proponent of a peaceful road to socialism. On 1 April 1895, four months before his death, Engels wrote to Kautsky: I was amazed to see today in the Vorwärts an excerpt from my 'Introduction' that had been printed without my knowledge and tricked out in such a way as to present me as a peace loving proponent of legality quand même (at all costs). Which is all the more reason why I should like it to appear in its entirety in the Neue Zeit in order that this disgraceful impression may be erased. I shall leave Liebknecht in no doubt as to what I think about it and the same applies to those who, irrespective of who they may be, gave him this opportunity of perverting my views and, what's more, without so much as a word to me about it. In 1891, Bernstein was one of the authors of the Erfurt Program and from 1896 to 1898, he published a series of articles entitled Probleme des Sozialismus (Problems of Socialism) that resulted in the revisionism debate in the SPD. He also published the book Die Voraussetzungen des Sozialismus und die Aufgaben der Sozialdemokratie (The Prerequisites for Socialism and the Tasks of Social Democracy) in 1899. The book was in great contrast to the positions of Bebel, Kautsky and Liebknecht. Rosa Luxemburg's 1900 essay Reform or Revolution? was also a polemic against Bernstein's position. In 1900, Bernstein published Zur Geschichte und Theorie des Sozialismus (The History and Theory of Socialism). He retired from political life in 1928.

Өлім және мұра

Бернштейн 1932 жылдың 18 желтоқсанында Берлинде қайтыс болды. Ол 1918 жылдан өмірінің соңына дейін тұрған Берлин Шенебергтегі Бозенер Штрассе 18 үйінде оның есімін сақтайтын ескерткіш тақта орнатылған. Оның Ейсакштрассе зиратындағы қабірі Берлиндегі құрметті қабір ретінде танылды.

Зорлық-зомбылық төңкеріске қарсылық

"Социализмнің негізгі талаптары" (1899) – Бернштейннің ең маңызды еңбегі. Бернштейн капитализмнің жақын арада және сөзсіз құлауы туралы Карл Маркстің болжамдарын жоққа шығарумен және капитализмнің құлауына дейін әлеуметтік араласуларға қарсы болған Маркстің "laissez faire" саясатын сынаумен негізінен айналысты. Бернштейн Маркстің болжамдарының расталмағанын көрсететін қарапайым фактілерді келтірді, капиталистік өнеркәсіптің орталықтандырылуы маңызды болғанымен, ол толыққанды емес екенін және капиталға меншік құқығы көбірек таралып, шоғырланбайтынын атап өтті. Бернштейннің ауыл шаруашылығына жасаған талдауы, оның пікірінше, жер меншігі азайып, бірте-бірте таратылып жатыр, негізінен Эдуард Дэвидтің еңбегіне негізделген. Фактілерді жинақтау жөніндегі жұмысы оның тіпті ортодоксалды марксист Карл Каутскийдің де құндылығын мойындауына жеткілікті болды. Маркстің делдалдардың жоғалуына сенгеніне қатысты Бернштейн кәсіпкерлер класының пролетариаттан тұрақты түрде толықтырылып жатқанын мәлімдеді, сондықтан жұмыс уақытын мемлекеттік реттеу және зейнеткерлік қамтамасыздандыру сияқты барлық ұсыныстарды қолдау керек. Осы себепті Бернштейн жұмысшы табын саясатқа белсенді қатысуға шақырды. Манфред Штегер "Эволюциялық социализм іздестірулері: Эдуард Бернштейн және әлеуметтік демократия" атты еңбегінде Бернштейннің бейбіт жолмен және кезеңдік заңнама арқылы социализмге ұмтылуына тоқталады. Кейбіреулер бұл – ревизионистер Маркстің көптеген теорияларын бұрыс деп танып, өздерінің теорияларын, соның ішінде демократиялық жолмен социализмге қол жеткізуді ұсынғаннан кейін марксизмнің жетілген түрі дейді.

Бернштейннің көзқарасы сынға түседі

Бернштейннің ревизионизмі үшін Карл Каутский бастаған ортодоксалды марксистер де, Роза Люксембург бастаған радикалды ағым да оны сынады. Дегенмен, Бернштейн социалист болып қала берді, бірақ капитализмнің әлеуметтік демократияға және одан әрі дамуы арқылы социализмге қол жеткізілетініне сенгендіктен, ол бұрынғыдан өзгеше болды (жұмыскерлер біртіндеп құқықтарын жеңген сайын, олардың наразылық себептері азаяды, соның салдарынан революцияға деген ынта да төмендейді). Партия ішіндегі пікірталастарда Бернштейн социализмнің соңғы мақсатының маңызды еместігін, мақсатқа қадам жасаудың өте маңызды екенін түсіндірді. Люксембург социализмнің әлеуметтік революцияда аяқталуын айтты және ревизионизм "іс жүзінде әлеуметтік революцияны – Әлеуметтік демократияның мақсатын тастап, сыныптық күрестің құралы болған әлеуметтік реформаны оның соңғы мақсатына айналдыру кеңесіне" тең екенін мәлімдеді. Оның пікірінше, ревизионизм ғылыми социализмнен қол үзген, идеализмге қайтып оралған, сондықтан да болжамдық қабілетін жоғалтқан. Реформашылар капитализмнің хаосын төмен бағалап, оның бейімделу және тіршілік ету қабілеті бар десті, яғни капитализмнің өзіне қарсы қайшылықтары тарихи қажеттілік бойынша оны құртуға әкелмейді. Люксембург олардың социализмнің объективті қажеттілігінен бас тартып, социалистік болашаққа үмітсіздікке ұшырағанын айтты. Ревизионизмді жоққа шығармаса, қозғалыс құлдырап қалуы мүмкін. Капитализмнің жетістіктерін және еңбек жағдайларының жақсаруын көрген, парламент арқылы еңбек жағдайларын жақсартуды көздеген кәсіподақ мүшелері көбінесе Бернштейннің, ал ортодоксалдық көзқарастағылар Люксембургтің ұстанымдарын қолдады.

Сыртқы саясат

Сыртқы саясат 1902 және 1914 жылдар аралығында Бернштейннің басты интеллектуалдық қызығушылығы болды, оның көптеген мақалалары Sozialistische Monatshefte (Социалистік айлық) журналында жарияланды. Ол Германия үшін агрессивті ұлтшылдық, империалистік және экспансионистік сипаттағы саясатты жақтады. Бернштейн протекционизмді (импортқа жоғары тарифтерді) тек шағын, таңдамал топқа пайда әкелетін, ал оның теріс әсерлері прогреске қарсы (форцхрицфейндлих) екенін айтты. Ол Германияның протекционизмі тек саяси ыңғайға негізделгенін, Германияны әлемнен (әсіресе Ұлыбританиядан) оқшаулап, Германия мен қалған әлем арасында қақтығыс тудыратын автоаркияны құрайтынын мәлімдеді. Бернштейн Германияның протекционизмін жоюды қалап, тарифтер астық өндірісін арттырмайтынын, британдық бәсекеге тойтарыс бермейтінін, шаруалардың табысын көбейтіп, шаруашылықты жақсартпайтынын дәлелдеді. Керісінше, ол жалға алу төлемдерін, пайыздық үстемелерді және бағаларды көтеріп, барлық қатысушыларға зиян келтіретінін айтты. Оның пікірінше, еркін сауда бейбітшілікке, демократияға, гүлденуге және барлық адамзаттың ең жоғары материалдық және рухани игілігіне әкеледі. Бернштейн реакциялық буржуазиялық ұлтшылдықты қабылдамай, космополиттік либертариандық ұлтшылдықты қолдады. Ол ұлттық фактордың тарихи рөлін мойындап, пролетариаттың өз елін сыртқы қауіптерден қорғауы керектігін жеткізді. Ол жұмысшыларды ұлттық мемлекеттерге ассимиляциялауға шақырды, бұл отаршылдық саясатты және империялық жобаларды қолдауды білдірді. Бернштейн империялық кеңеюді оң және өркениеттендіруші миссия ретінде қарастырды, бұл антиимпериалист Эрнест Белфорт Бакспен ащы пікір-таластарға әкелді. Бернштейн отаршылдықты қолдады, өйткені ол отаршылдықтың артта қалған халықтарды көтеруге көмектесетініне және бұл Ұлыбритания мен Германия үшін де пайдалы екеніне сенді. Бернштейн мұндай саясатты нәсілдік тұрғыдан қатты жақтады, 1896 жылы "өркениетке қарсы немесе оған қабілетсіз нәсілдер, олар өркениетке қарсы көтерілгенде, біздің қайырымдылығымызды күте алмайды" және "жабайыларды бағындырып, жоғары өркениеттің қағидаларына бағынуға мәжбүр ету керек" деп мәлімдеді. Алайда, ол императордың бейсауат саясатынан алаңдады. Ол әсіресе Ұлыбритания мен Франциямен берік достық қарым-қатынас орнатуды және Ресейден Германияға төнген қауіптен қорғануды қалады. Ол халықтар лигасының бір түрін көз алдына елестетті.

Foreign policy was Bernstein's main intellectual interest between 1902 and 1914, with many articles in the Sozialistische Monatshefte (Socialist Monthly). He advocated policy positions for Germany that were aggressively nationalist, imperialist and expansionist. Bernstein considered protectionism (high tariffs on imports) as helping only a selective few, being fortschrittsfeindlich (anti progressive) for its negative effects on the masses. He argued Germany's protectionism was based only on political expediency, isolating Germany from the world (especially from Britain), creating an autarky that would result only in conflict between Germany and the rest of the world. Bernstein wanted to end Germany's protectionism and argued that tariffs did not increase grain production, did not counter British competition, did not increase farm profits and did not promote improvements in farming. Instead, it inflated rents, interest rates and prices, hurting everyone involved. In contrast, he argued that free trade led to peace, democracy, prosperity and the highest material and moral well being of all humanity. Bernstein rejected reactionary bourgeois nationalism and called instead for a cosmopolitan libertarian nationalism. He recognized the historical role of the national factor and said that the proletariat must support their country against external dangers. He called on workers to assimilate themselves within nation states, which entailed support for colonial policies and imperial projects. Bernstein was sympathetic to the idea of imperial expansions as a positive and civilizing mission, which resulted in a bitter series of polemics with the anti imperialist Ernest Belfort Bax. Bernstein supported colonialism as he believed it uplifted backward peoples and it worked well for both Britain and Germany. Bernstein supported such policies in an intensely racialized manner, arguing in 1896 that "races who are hostile to or incapable of civilisation cannot claim our sympathy when they revolt against civilisation" and that the "savages [must] be subjugated and made to conform to the rules of higher civilisation". However, he was disturbed by the Kaiser's reckless policies. He wanted strong friendship especially with Britain and France and protection against the Russian threat to Germany. He envisioned a sort of league of nations.

Сионизм

Бернштейннің еврей мәселелеріне қатысты пікірлері өзгерді. Ол ешқашан сионист деп танылмады, бірақ бастапқыда "еврей мәселесін" толық ассимиляция арқылы шешуді жақтағаннан кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыстан соң сионизмге деген көзқарасы айтарлықтай инабаттырақ болды.

Гомосексуализм

Бернштейн сондай-ақ гомосексуализм мәселесіне қатысты ықыласпен қараған алғашқы социалистердің бірі ретінде танымал.

Шығармалары

Фердинанд Лассалл әлеуметтік реформатор ретінде. Элеонора Маркс Авеллинг аударған. Лондон: Свон Сонненшайн және компаниясы, 1893 ж. Эволюциялық социализм: сын және растау. Эдит Харви аударған. Нью-Йорк: Б. В. Хьюбш, 1909 жыл. Бұл кітап сондай-ақ «Социализмнің алғышарттары» деген атпен ағылшын тіліне аударылған. Кромвель және коммунизм: Ұлы ағылшын революциясындағы социализм мен демократия. Х. Дж. Стэннинг аударған. Лондон: Аллен мен Унвин, 1930 жыл. «Менің шет елде өткен жылдарым: Социалисттің естеліктері» (аударма). Бернард Миалл аударған, Нью-Йорк: Харкорт, Брейс және Хоу, 1921 жыл. онлайн тегін. Эдуард Бернштейннің таңдамалы жазбалары, 1900–1921. «Прометей кітаптары», 1996 жыл. Мариус С. Островский (ред.), Эдуард Бернштейн социал-демократия және халықаралық саясат: мақалалар және басқа да жазбалар. Басингстоук: Палгрейв Макмиллан, 2018 жыл. Мариус С. Островский (ред.), Эдуард Бернштейн Германия революциясы туралы: Тарихи жазбалардың таңдауы. Басингстоук: Палгрейв Макмиллан, 2019 жыл. Мариус С. Островский (ред.), Эдуард Бернштейн социализм туралы өткен мен қазіргі: идеология туралы мақалалар мен лекциялар. Басингстоук: Палгрейв Макмиллан, 2021 жыл.

Негізгі дереккөздер

Тюдор, Генри Тюдор және Дж. М. Тюдор, ред. Марксизм және әлеуметтік демократия: Ревизионистік талқылау, 1896–1898 жж. Кембридж, Англия: Кембридж университеті баспасы, 1988.