Кіріспе

Иониялықтар (/aɪ/'oʊ//n//i//ə//n//z/; Ἴωνες, Íōnes, жекеше Ἴων, Íōn) – гректердің ежелгі дәуірде өзіндік тайпалардың бірі санайтын төрт ірі тайпаның бірі; қалғандары – дорийліктер, эолийліктер және ахейліктер. Иония диалектісі – эллин әлемінің үш негізгі тілдік тобының бірі, дорийлік және эолийлік диалектілерімен бірге. Халықтарды белгілеуде «иониялық» термині классикалық Грекиядағы бірнеше топтарды анықтайды. Бұл терминнің ең тар мағынасы Кіші Азиядағы Иония аймағын білдіреді. Кең мағынада, ол Иония диалектінде сөйлейтін барлық адамдарды қамтиды, оларға Иониядағылардан басқа, Эвбея, Киклад аралдарындағы грек халқы және иониялық отаршылдар құрған көптеген қалалар кіреді. Соңғысы, ең кең мағынасында, шығыс грек тобының тілдерінде сөйлейтін барлық адамдарды, оның ішінде аттикалықтарды да қамтиды. Классикалық дәуірде кең таралған миф бойынша, иониялықтар Ксуттың ұлы Ионның есімімен аталыпты, ол Солтүстік Пелопоннес аймағындағы Агиалеяда өмір сүрген. Дорийліктер Пелопоннеске басып кірген кезде ахейліктерді Арголид пен Лакедемониядан ығыстырып шығарған. Қоныс аударған ахейліктер Агиалеяға (кейін Ахая деп аталған) қоныстанған, ал олар өз кезегінде иониялықтарды Агиалеядан қуған. Иониялықтар Аттикаға көшіп, жергілікті халықпен араласып, көп жылдардан кейін Кіші Азияның жағалауына қоныс аударып, Ионияның тарихи аймағын құрған. Геродоттың сөзіне сүйенсек, барлық иониялықтар Кіші Азияға әйелдерсіз келген және жергілікті кариялық әйелдерді әйелдері етіп алған. Дорлықтардың қатал және әскерилік мінезінен өзгеше, иониялықтар философияны, өнерді, демократияны және ләззатты жақсы көретіндіктерімен белгілі. Милетте орналасқан иониялық философия мектебі, табиғи құбылыстарды табиғаттан тыс түсіндіруден аулақ болып, ғаламның ұтымды түсіндірмелерін іздеумен сипатталды, осылайша Батыс философиясындағы ғылыми зерттеулер мен рационалды ойлаудың негізін қалады.

Этимология

Иондар немесе Иавондар сөзінің этимологиясы белгісіз. Фриск *Ia, *я деп айтылатын белгісіз түбірді бөліп шығарады. Дегенмен, бірнеше теория бар:

Прото-үнді-еуропа тіліндегі *wi немесе *woi дыбырқолдық түбірі, басқаларға көмекке шақырып, айқайлаған адамдардың даусын білдіреді; Покорныйдың пікірінше, *Iāwones оның құлшынысында айтылатын iḗ paiṓn дауысына негізделген "Аполлонның жақтастары" дегенді білдіруі мүмкін; ал құдайдың өзі de iḗios деп аталған. Бұл, сол жерде тұратын халыққа арналған ежелгі египеттік атау, Орта теңіздің шығысындағы аралдардың белгісіз ерте атауы. Ежелгі египеттік jwn "бағана, ағаш діңі" сөзінен jwnt "жақ" (ағаштан жасалған?) және jwntjw "жақ көтеріп, садақпен атушылар" сөздеріне дейін дамыған. Бұл туындылық, бір жағынан Дорийлердің болу себебіне, ал екінші жағынан Теңіз халықтарына қатысты египеттік "тоғыз садақ" түсінігімен сәйкес келеді. Прото-үнді-еуропалық *uiH түбірінен шыққан, "күш" деген мағынаны білдіреді.

Атаудың тарихы

"Эолдықтар" мен "дориандықтардан" өзгеше, "иондықтар" Жерорта теңізінің шығысындағы және Хан Қытайына дейінгі аралықтағы түрлі өркениеттер тілдерінде кездеседі. Олар жазбалардағы ең ерте гректер емес; осы атақ данаялар мен ахейлерге тиесілі. Иондықтардың іздері Микендік грек жазбаларындағы Криттен басталады.

Микендік

Кноссодағы фрагментарлық Linear B тақташасында (Xd 146 тақташа) i ja wo ne атауы жазылған, оны Вентрис пен Чадвик *Iāwones этностық атының мүмкін датив немесе номинатив көпше түрі ретінде түсіндірген. Кносс тақташалары б.з.д. 1400 немесе 1200 жылдары жасалған, демек, егер бұл атау криттіктерге қатысты болса, Криттегі дорийлік үстемдікке дейін жатады. Бұл есім грек әдебиетінде алғаш рет Гомерде Ἰάονες, iāones түрінде кездеседі, ол Гектор шабуылдаған ұзын көйлек киген гректерді бір рет атау үшін қолданылған және афиналықтармен байланыстырылған. Бұл гомерлік форма микендік формамен сәйкес келеді, бірақ *w әрпі жоқ. Бұл есім ертедегі ақын Гесиодтың бір фрагментінде де Ἰάων, iāōn түрінде кездеседі.

Киелі кітап

Жаратылыс кітабында Яван – Яфеттің ұлы. Библияны зерттеушілердің көпшілігі Яванды Ионистерді бейнелейді деп санайды, яғни Яван – Ион. Еврей тілінде Яван, көпше түрі – Яваним. Сонымен қатар, Яфет грек мифологиясындағы Япетпен тілдік байланыста болуы мүмкін, бірақ бұл әлдеқайда күмәнді. Киелі кітаптағы тайпалық елдердің орналасқан жерлері ғасырлар бойы зерттелген, бірақ олардың орны әлі де толық анықталмаған. Ишая кітабында "Менің даңқымды естімеген елдер" деп тізілген, олардың ішінде Яван да бар, одан кейін "алыс аралдар" деп айтылады. Бұл аралдар Яванға қосымша түсіндіріледі немесе тізімнің соңғы мүшесі болуы мүмкін. Егер біріншісі болса, онда бұл сөздер Эгей теңізіндегі аралдардың халқына қатысты қолданылады. Ишая кітабының жазылу мерзімі б.з.д. 8 ғасырда өмір сүрген Ишая пайғамбардың өмірінен бұрын болмайды.

Ассириялық

VIII ғасырдағы Неоассирия империясының кейбір хаттарында Иониялықтардың Финикия қалаларына шабуыл жасағаны туралы мәліметтер бар: Мысалы, Финикия жағалауына жасалған Иониялықтардың (ia u na a a) шабуылы туралы Тиглат Пилезер III-ге 730-шы жылдардағы Нимрудтан табылған хатта хабарланған. Ассириялық сөздің алдындағы ел атауын көрсететін белгі *Iaunaia деп жазылған. Көбінесе ia a ma nu, ia ma nu және ia am na a елдік детерминантымен Iamānu деп жазылған. Саргон II оларды теңізден балық аулағандай алып, "күн бату теңізінен" келгендерін айтқан. Егер ассириялық атауларды анықтау дұрыс болса, онда кем дегенде бір бөлігі Иондық шабуылшылар Кипрден келген: Саргонның 709 жылғы жылнамасында оған "Я (яа) ауданының жеті патшасы" салық төлегені айтылған, ал Яднана ауданының шалғайдағы елді мекендері күн бату теңізінде жеті күндік сапарда орналасқан. Бұл мәлімет Кипрдегі Цитиумда "Яднана тау шатқалының түбінде" орнатылған стеламен расталған.

Ирандық

Иондықтар Ахеменид империясының ежелгі парсы жазуларында Яуна (𐎹𐎢𐎴𐎠) деп аталады, бұл еркек септігінің көпше түрі, жекеше түрі – Яуна; мысалы, Персеполь сарайының оңтүстік қабырғасындағы Дарийдің жазуында империяның провинцияларына "құрлықтағы және (теңіз жағасындағы) иондықтар, сондай-ақ теңіздің ар жағындағы елдер" кірген; Ол кезде империя, шамасы, Эгей теңізі бойымен солтүстік Грекияға дейін жеткен болуы мүмкін.

Индикалық

Ахеменидтік парсылардың ықпалымен, иониялықтар үнді әдебиеті мен құжаттарында Явана және Йона деп аталады. Құжаттарда бұл атаулар Индо-грек патшалықтарына сілтеме жасайды: Македондық Александр және оның ізбасарлары Үнді субконтинентінде құрған мемлекеттер. Мұндай ең алғашқы құжат – Ашока жарлықтары. Он үшінші жарлық б.з.д. 260–258 жылдарға датыланады және тікелей "Йоналар" деп айтылады.) Даюан – Орталық Азиядағы Ферғана алқабында болған елдің қытайша атауы, ол "Ұлы тарихшының жазбалары" мен "Хан кітабы" атты қытай тарихи еңбектерінде сипатталған. Бұл туралы б.з.д. 130 жылы қытай саяхатшысы Чжан Цянь және одан кейін Орталық Азияға барған көптеген елшіліктер айтқан. Даюан елі әдетте Ферғана алқабымен байланыстырылады, оны эллиндік полисі Александрия Эсхата (қазіргі Хужанд, Тәжікстан) басқарған, оны ағылшын тілінде "Греко-Ферғана қала-мемлекеті" деп түсінуге болады.

Басқа тілдер

Қазіргі Батыс Азия тілдерінің көпшілігі Грекия мен гректерді атау үшін "Иония" және "иониялық" терминдерін қолданады. Бұл еврей тілінде (яван 'Греция' / евани, әйел тегі 'грек'), армян тілінде (Хунастан 'Греция' / Хуин 'грек'), сондай-ақ классикалық араб тіліндегі (ал Юнан 'Греция' / Юнанни, әйел тегі Юнания, көпше түрі Юнан 'грек', бұл арамей тілінен алынған Yawnānā деген сөзден шыққан) сөздер араб тілінің көптеген қазіргі диалекттерінде, оның ішінде мысырлық және палестиналық диалекттерде қолданылады. Бұл терминдер қазіргі парсы тілінде де (Yūnānestān 'Греция' / Yūnānī, көпше түрі Yūnānīhā/Yūnānīyān 'гректер') және парсы тілі арқылы түрік тілінде де қолданылады (Yunanistan 'Греция' / Yunan 'грек адам', көпше түрі Yunanlar 'грек халқы').

Иониялық тіл

Иониялық грек тілі – ежелгі грек тілінің аттика-иондық немесе шығыс диалект тобының бір тармағы.

Ионияға дейінгі иондар

Иониялықтар туралы әдеби мәліметтер, Иония пайда болмас бұрын, Микен дәуіріндегі материктік Грекияға қайта жетеледі. Классикалық дереккөздер олардың сол кезде басқа аттармен қатар иониялықтар деп аталуы тиіс екенін көрсетеді. Бұл мәліметтерді жазба деректермен растау мүмкін емес, бірақ әдеби мәліметтер, әрине, көбінесе аңызға толы болғанымен, жалпы ауызша дәстүрді бейнелейді.

Геродот

Галикарнас Геродоты былай мәлімдейді: «Афиналық тегінен тараған барлық адамдар – иониялықтар, және олар Апатурия мерекесін тойлайды». Одан әрі түсіндіреді: «Сол кездегі бүкіл грек тайпасы шағын болды, ал оның соңғы және ең нашар санаты – иониялықтар еді; себебі Афинадан басқа маңызды қаласы болған жоқ. Иониялықтар Афинадан Эгей теңізінің басқа жерлеріне тарады: Сифнос және Серифос, Наксос, Кея және Самос. Бірақ олар тек афиналықтар ғана емес еді. Бұл иониялықтар Пелопоннес аймағында болғанда, қазір Ахая деп аталатын жерде қоныстанды. Гректер айтуынша, Данаус пен Ксут Пелопоннеске келгенге дейін, олар Агеялық пеласгтар деп аталды. Олар Ксуттың ұлы Ионның құрметіне иониялықтар деп аталды. Ахея бастапқыда 12 қауымға бөлінді, олардың барлығы иониялықтар еді: Пеллен, Эгира, Эга, Бура, Гелике, Эгион, Рипе, Патра, Фарея, Олен, Диме және Тритае. Ең ертегі иониялықтар Синуриядан шыққан: Синуриялықтар ертеден келе жатқан халық және жалғыз иониялықтар болып көрінеді, бірақ уақыт өте және Аргос үстемдігімен дорийліктерге айналды».

Стребон

Страбон Ионияның шығу тегі туралы баяндайды, Фтия патшасы, гректердің атасы Девкалионның ұлы Хелен, өзінің ұлы Ксутты Афина патшасы Эрехтейдің қызына үйлендірді. Ксут содан кейін Атиканың "Тетраполисін" ("Төрт қала") құрды, ол ауылдық аймақ болды. Оның ұлы Ахай одан кейін онымен аталған Ахая жеріне жер аударылды. Ксуттың тағы бір ұлы Ион Тракияны жаулап алды, содан кейін афинялықтар оны Афина патшасы етіп тағайындады. Оның қайтысынан кейін Атика Иония деп аталды. Иондықтар Агиалияны отарлап, оның атын да Иония деп өзгертті. Гераклидтер оралғанда, ахаилықтар иондықтарды Афинаға кері қайтарды. Кодридтер басшылығымен олар Анатолияға аттанып, Кария мен Лидияда Ахаяның (бұрынғы Иония) 12 қаласының үлгісімен 12 қала құрды.

Иония философиялық мектебі

Б.з.д. VI ғасырында Милет және Ефес сияқты Иония жағалауындағы қалалар Табиғат туралы дәстүрлі ойлаудағы революцияның орталығына айналды. Табиғи құбылыстарды дәстүрлі дінге/мифке сүйену арқылы түсіндірудің орнына, мәдени ахуал адамдардың жеке тәжірибеден және терең ойланудан алған идеяларға негізделген табиғи әлем туралы болжамдар жасауға мүмкіндік берді. Осы адамдар – Таль мен оның ізбасарлары – физиологтар деп аталды, яғни Табиғат туралы әңгімелеушілер. Олар табиғи құбылыстардың діни түсіндірмелеріне күмәнданып, оның орнына таза механикалық және физикалық түсіндірмелерді іздеді. Олар Табиғатты зерттеуге қатысты "ғылыми көзқарас" қалыптасуына зор үлес қосты. Физик Карло Ровеллидің сөзіне сәйкес, Иония мектебінің еңбегі "алғашқы ұлы ғылыми революцияны" жасады және грек, содан кейін заманауи ойлауды анықтаған сыншыл ойлаудың алғашқы мысалы болды.