Кіріспе

Жаңа Зеландияның жоғары бірпалаталы заң шығару органы – Өкілдер палатасы, әдетте 120 Парламент мүшесінен (депутаттан) тұрады, бірақ кейде артық орындарға байланысты одан да көп болуы мүмкін. 72 депутат сайлау округтерінде тікелей сайланады, ал қалған орындар әр партияның жалпы партиялық дауысқа пропорционалды түрде тізім бойынша депутаттарға беріледі. Маорилер 1867 жылдан бері Парламентте өкілдік етіледі, ал 1893 жылы әйелдерге дауыс беру құқығы берілді. Сонымен қатар, "Парламент" сөзі физикалық кеңістікке де қатысты қолданылуы мүмкін: ең алдымен, депутаттар отырып пікір алатын мәжіліс залы, сондай-ақ бұл зал орналасқан ғимарат (әдетте Парламент үйі, Веллингтон), және жалпы алғанда, бұл ғимарат және депутаттардың кеңселерi орналасқан басқа да ғимараттар.

Вестминстер үлгісі

Жаңа Зеландия Парламенті Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігінде дамыған Вестминстер парламенттік өкілдік жүйесінің нақты үлгісі бойынша құрылған. Бұл жүйенің тамыры 1295 жылғы "Үлгілі Парламентке" дейін жетеді. Ғасырлар бойы парламенттер монархияның билігін (конституциялық монархия) кезең-кезеңімен шектеді. 1688 жылғы Құқықтар туралы заң (Жаңа Зеландияда заң ретінде бекітілген) парламенттердің үнемі сайлану жүйесін орнатты. Оның қағидаларының ішінде салық салу және қаржыландырудағы парламенттің рөлі айқындалған. Сондай-ақ, Құқықтар туралы заң парламентте сөз еркіндігіне абсолютті иммунитет берді. Жаңа Зеландия Парламенті 1852 жылғы Жаңа Зеландия Конституциясы туралы заңмен құрылды, бұл британдық парламенттің актісі болып табылады және ресми түрде Бас Ассамблея деп аталған екі палаталы заң шығарушы орган құрды, кейіннен ол Парламент деп белгілі болды. Оның төменгі палатасы – Өкілдер палатасы, ал жоғарғы палатасы – Заң шығару кеңесі болды.

Жоғарғы палата жойылды

Бастапқыда заң шығару кеңесшілері өмір бойына тағайындалған, бірақ 1890 жылдардан бастап олар жаңаруға жарамды жеті жылдық мерзімге тағайындалатын болды. Бұл өзгеріс, жауапты үкіметпен (мұнда премьер-министр кеңеске тағайындау мәселесі бойынша губернаторға кеңес беретін) және партиялық саясатпен байланысты, нәтижесінде 20 ғасырда үкімет әдетте Кеңесті де, Палатаны да бақылайтын болды, ал жоғарғы палата арқылы заң жобаларын қабылдау тек қана формальды процедураға айналды. 1951 жылы Кеңес толығымен таратылды, соның нәтижесінде Жаңа Зеландия заң шығарушы органы бір палаталы болды. Кеңес соңғы рет 1950 жылдың 1 желтоқсанында отырыс өткізіп, 1951 жылдың 1 қаңтарында ресми түрде таратылды.

Облыстық үкімет

Конституциялық акті бойынша, заң шығару билігі Жаңа Зеландияның провинцияларына да берілді (бастапқыда алты провинция болған), олардың әрқайсысының сайланған өкілдік провинциялық кеңесі болды. Жиырма жыл бойы саяси билік прогрессивті түрде орталықтандырылды және 1876 жылы провинциялар толығымен таратылды.

Елдік квота

Жаңа Зеландия Парламентінің бір тарихи ерекшелігі – ауыл саясатына артық өкілдік берген елдік квота болды. 1889 жылдан бастап (алдында, бейресми түрде де) аудандар қалалық және ауылдық құрамына қарай салмақталды (2000 адамнан аз халқы бар кез келген елді мекен ауылдық деп есептелді). Ауылдық бөлігі үлкен аудандардағы номиналды дауыстардың саны нақты сайлаушылар санынан көп болды. Мысалы, 1927 жылы мүлдем қалалық халқы болмаған Вайпауа ауданы, өзінің 14 838 нақты сайлаушысына қосымша 4 153 номиналды дауыс алды – бұл өкілдіктің максималды 28% арттыру факторы еді. Елдік квота 1945 жылға дейін қолданыста болды, содан кейін көбінесе қалалық сайлау округтерінен сайланған Лейбористік үкімет оны «адам басына бір дауыс» жүйесіне алмастырды.

Қазіргі заманғы тәуелсіз заң шығарушы орган

Бастапқыда Жаңа Зеландия Парламенті бүкіл Британ империясының жоғары заң шығарушы билігі болған Британ Парламентіне бағынышты болды, бірақ іс жүзінде 1890 жылдардан бастап Ұлыбританияның рөлі минималды болды. 1986 жылы жаңа Конституциялық акт қабылданды, ол британдық Парламентке Жаңа Зеландияға қатысты заңдар қабылдау құқығын толығымен жойды (бұл кезде тек Жаңа Зеландияның келісімімен ғана мүмкін болатын), 1852 жылғы актінің қалған шамалы ережелерін қайта бекітті, Парламентті құруға қатысты заңнаманы біріктірді және ресми түрде «Жалпы Ассамблея» атауын «Парламент» деп өзгертті. Парламент депутаты Ветю Тирикатен Салливан ең ұзақ қызмет еткен әйел депутат (1967–1996) болды және қызмет етіп тұрған кезінде бала тудырған алғашқы депутат атанды. Ұлттық партиядан депутат Рут Ричардсон өзінің сәбиін талқылау залына әкелген алғашқы депутат болды, ал ұлттық партиядан депутат Кэтрин Рич Палатада баласына күтім көрсеткен алғашқы депутат болды. 1990 жылдары депутаттар мен парламенттік қызметкерлердің балалары үшін балалар бағдарламасы құрылды. 2017 жылдың қараша айында Палата Төрағасы Тревор Маллард Парламенттің балаларға бейімделуі күшейе түсетінін мәлімдеді. Отбасылық саясатқа депутаттардың балалары үшін парламент палатасына жақын атриумды қолжетімді ету, күтушілер мен жұбайларға депутаттармен бірдей қауіпсіздік рұқсатын беру, депутаттар мен қызметкерлердің отбасылары үшін Парламент бассейнін ашу, отбасы бөлмесін балаларға тамақтандыру және киім ауыстыру мүмкіндіктерімен, сондай-ақ Парламент газонында ойын алаңын жаңарту кірді. 2021 жылдың 10 ақпанында Маллард Парламенттегі тұрақты ережелер отырысынан кейін галстук кию міндетті емес екенін жариялады, онда көпшілік Те Пати Маори ұсынған Парламенттің міндетті киім үлгісінен галстукті алып тастау туралы ұсынысқа дауыс берді. Бұл жариялау Маллард пен Те Пати Маоридің басшысы Равири Уайтити арасындағы пікір келіспеушіліктен кейін болды, ол маори киім үлгісін таңдағандықтан галстук тағудан бас тартып, Парламенттен шығарылған еді.

Егемендік

Вестминстер жүйесіне негізделген Жаңа Зеландия Парламенті ең жоғары орган болып табылады, оның шешімдерін ешбір мемлекеттік институт күштен жоя алмайды. Мысалы, Жаңа Зеландияның 1990 жылғы Құқықтар туралы заңы кейбір басқа елдердегі конституция сияқты емес, қарапайым заң болып табылады. Өкілдер палатасы өзінің ішкі регламентін реттеуге толық құқылы. Палата сайлауға қатысты белгілі бір мәселелерді "бекіткен". Оларға парламенттік мерзімнің ұзақтығы, кімге дауыс беруге рұқсат етіледі, дауыс беру қалай жүзеге асырылады (жасырын дауыс беру арқылы), елдің сайлау округтеріне қалай бөлінуі және осы округтерді анықтайтын Өкілдік комиссиясының құрамы кіреді. Бұл мәселелерді шешу үшін барлық депутаттардың 75% дауысымен заң қабылдануы немесе осы мәселе бойынша референдум өткізілуі қажет.

Монарх

Жаңа Зеландия монархы – қазіргі уақытта король Карл III, Жаңа Зеландияда генерал-губернатор Синди Киро арқылы өкілдік етеді – Парламенттің құрамына кіреді. Бұл монархтың Өкілдер палатасы қабылдаған заң жобаларын бекіту (корольдік келісім беру) құқығынан туындайды. Ал ресми оппозиция дәстүрлі түрде "Его Величествоның адал оппозициясы" деп аталады.

Өкілдер Палатасы

Өкілдер палатасы төменгі палата ретінде құрылды және 1951 жылдан бері Парламенттің жалғыз палатасы болып табылады. Қалғандары тізімдік депутаттар. Бұл депутаттар халықты өкілдік ету, заңдар қабылдау және үкіметтің жұмысын бақылау үшін жиналады. Мүшелер сондай-ақ Палатаның арнайы комитеттерін құрады, олар белгілі бір салалар мен мәселелерді қарау үшін тағайындалады. Жаңа Зеландия үкіметіндегі министрлер Өкілдер палатасының мүшелерінен таңдалады (сайлаудан кейінгі қысқа мерзімдерді қоспағанда). Қазіргі үкімет, және оның ішінде премьер-министр, билікке ие болу және билікте қалу үшін Палатаның қолдауын алуы және сақтауы керек. Бұл Жаңа Зеландияның 1841 жылдың 1 шілдесінде Жаңа Оңтүстік Уэльстен бөлініп, тәждік колония ретінде құрылуына әкелді. Заң шығарушы кеңес жарғылар (нормативтік құқықтық актілер) шығаруға құқылы болды. Жаңа Зеландия Конституциясы туралы 1852 жылғы заң қабылдалғаннан кейін, Заң шығарушы кеңес Бас Ассамблеяның жоғарғы палатасы ретінде қайта құрылды. Кеңес Өкілдер палатасы қабылдаған заң жобаларын қарап, түзетуге тиіс болды, бірақ заң шығаруды бастамашы бола алмайды немесе қаржылық заң жобаларын өзгерте алмайды. Кеңес сайлану туралы ұсыныстар болғанымен, Заң шығарушы кеңестің мүшелері губернатор тарапынан, әдетте премьер-министрдің ұсынысы бойынша тағайындалды.

Сенаттың ұсыныстары

1950 жылдың қыркүйегінде Сидни Холландтың Ұлттық үкіметі Рональд Алги төрағалық еткен конституциялық реформа комитетін құрды, оның мақсаты – екінші палатаның балама нұсқасын қарастыру болды. 1952 жылы комитет дайындаған баяндамада 32 мүшеден тұратын тағайындалған Сенат ұсынылды. Сенат мүшелерін Өкілдер палатасындағы партиялардың басшылары сол партиялардың күшіне пропорционалды түрде тағайындауға тиіс болды. Сенаторлар үш жылдық мерзімге сайланатын болып, қайта тағайындалуға құқылы еді. Сенаттың заңдарды қайта қарау, жаңа заңдар ұсыну немесе оларды кейінге шегеру, петицияларды тыңдау, кеңес ережелері мен жарлықтарын тексеру құқығы болды. Алайда, бұл ұсынысты премьер-министр және комитетке мүшелерді тағайындаудан бас тартқан Лейбористік оппозиция қабылдамады. 1990 жылғы сайлаудан кейін Джим Болгердің Ұлттық үкіметі сайланатын Сенат құруды ұсынды, осылайша екі палаталы жүйені қайта орнатты және Сенат заң жобасы әзірленді. Заң жобасына сәйкес, Сенат 30 мүшеден тұрады, олар алты сенаторлық округтен, Солтүстік аралдағы төртеу және Оңтүстік аралдағы екеуінен пропорционалды сайлау (STV) жүйесі бойынша сайланады. Ескі Заң шығару кеңесі сияқты, Сенаттың да ақша мәселелеріне қатысты заңдарға өзгеріс енгізуге немесе оларды кейінге шегеруге құқығы болмайды. Сайлау реформасы бойынша екінші референдумда Сенат туралы сұрақ қою жоспарланған. Егер сайлаушылар жаңа дауыс беру жүйесін қаламаса, оларға Сенат керек пе, жоқ па деген сұрақ қойылатын болды. Бірақ, Лейбористік оппозицияның наразылығынан кейін, олар бұл ұсынысты «алдағы шаруаға тосқауыл» деп сынады, сондай-ақ аралас пропорционалды сайлау жүйесін (MMP) қолдаушылардың да ықпалымен, Сайлау реформасы жөніндегі арнайы комитет Сенат туралы сұрақты алып тастады.

Мерзім

Жаңа Зеландиядағы Парламенттің мерзімі үш жылдан аспауы тиіс. 1986 жылғы Конституциялық актіде генерал-губернатордың Парламентті таратуға жауапты екендігі көрсетілген. Парламентті тарату парламенттік мерзімді аяқтайды, одан кейін жалпы сайлау өткізу туралы жарлық шығарылады. Сайлау аяқталғаннан кейін генерал-губернатор премьер-министрдің кеңесі бойынша Парламентті жиналуға шақыру туралы жарлық жасайды. Жаңа парламенттік сессия Парламенттің ашылуымен басталады, оның барысында генерал-губернатор Патша атынан Тақтың сөйлеуін оқиды. Бұл сөз әрбір жаңа Парламенттің басында айтылады және Парламенттің неге шақырылғанын түсіндіреді. Онда Үкіметтің заңнамалық жоспары баяндалады. Бұл 1986 және 1990 жылдары да болған. Парламент депутаттары осы шараларға Қара таяқтың ушерінен Патшалық шақыру алады, ушер Өкілдер палатасының есіктерін қағып, оларды жапқаннан кейін, депутаттардың кез келген адамға, тіпті монархқа да кіруге рұқсат бермеу құқығын көрсетеді. Заң жобаларының көпшілігі сол кездегі үкімет тарапынан ұсынылады. Үкіметтік заң жобаларының жеңіліске ұшырауы сирек (20 ғасырда алғаш рет 1998 жылы жеңіліске ұшырады). Басқалар, мысалы, бұрынғы заң профессоры және премьер-министр сэр Джеффри Палмер мен профессор Мэтью Палмер, Корольдік келісімнен бас тарту конституциялық дағдарыс тудыратынын айтады. Нақты жағдайда, егер заң жобасының конституциялық жарамдылығына қатысты маңызды мәселелер болса, заң жобасы Өкілдер палатасына енгізілгенге дейін бас прокурор оны қарауы тиіс, өйткені заң жобасына Корольдік келісім беру тез арада жүзеге асырылуы керек.