Кіріспе

1681 жылы Эндрю Марвеллдің «Ұялмаған сүйіктісіне» поэмасы – ағылшын жазушысы және саясаткер Эндрю Марвеллдің (1621–1678) Англиядағы аралық кезеңде (1649–1660) немесе одан бұрын жазған метафизикалық өлеңі. Ол автор қайтыс болғаннан кейін 1681 жылы жарияланды. Бұл өлең Марвеллдің ең керемет туындыларының бірі саналады және ағылшыл тіліндегі «carpe diem» тақырыбындағы ең танымал өлең болуы мүмкін. Оның жазылған мерзімі нақты белгісіз, бірақ ол 1650 жылдардың басында жазылған болуы ықтимал. Сол уақытта Марвелл Жаңа үлгідегі армияның зейнеткер командирі, сэр Томас Фэрфакстың қызына тәрбиеші болып қызмет еткен.

Қысқаша мазмұны

Өлеңнің авторы романтикалық әрекеттеріне жауап беруге асықпайтын әйелге сөз бастайды. Бірінші шумақта, егер ол қалыпты өмір шектеулерінен босатылған болса, оған қалай құдайылық ететінін сипаттайды. Ол оның денесінің әрбір бөлшегіне ғасырлар бойы таңданып, оның қарсылығы (яғни, тартыншақтығы) оны тоқтатпайды. Екінші шумақта, ол адам өмірінің қысқалығына қайғырады. Өмір аяқталған соң, бір-бірімен ләззат алу мүмкіндігі де жоғалады, себебі өлімде ешкім құшақтаспайды. Соңғы шумақта, автор әйелді өзінің сезіміне жауап беруге шақырып, олар бір-бірін құштарлықпен жақсы көріп, қысқа ғұмырларын толыққанды өткізе алатынын айтады.

Құрылымы

Өлең иамбикалық тетраметрде жазылған және жұп өлеңмен ұйқастырылған. Бірінші шумақ ("Егер бізде") он жұп тармақтан, екіншісі ("Бірақ") алты, ал үшіншісі ("Соңында") жеті тармақтан тұрады. Өлеңнің логикалық құрылымы: егер – бірақ – соңында.

Тәндік қабылдау және тақырыптар

Жақында ғана "To His Coy Mistress" өлеңін көпшілік карпе дием махаббат поэзиясының дәстүрлі ережелерін ұстанатын өлең ретінде қабылдады. Алайда, кейбір қазіргі сыншылар Марвеллдің күрделі және түсініксіз метафораларды қолдануы өлеңнің қабылданатын түсініктеріне күдік келтіреді деп санайды. Ол сондай-ақ иронияға күдік туғызады және оқырманды өзінің орынсыз және жағымсыз бейнелерімен шатастырады. Кейбір сыншылар өлеңнің жыныстық азғыру туралы ирониялық мәлімдемесі деп санайды. Олар Марвеллдің өлеңінде ауыр және салтанатты көңіл-күй бар деген ойды жоққа шығарады. Керісінше, өлеңнің алғашқы жолдары – "Бізге әлем жеткілікті болса, уақыт жеткілікті, мұндай ұялшақтық, ханым, қылмыс емес" – өкініштің әуесқойлық тонын ұсынады. Өлеңнің екінші бөлімінде қабірлер, мәрмәрден жасалған күмбездер мен құрттарды қамтитын кенеттен суреттерге ауысады. Оқиғаның баяндаушысы мұндай метафораларды ғашықтарды күтіп тұрған шынайы және қатал өлімді бейнелеу үшін пайдаланады, бұл әйелді мойынсұнуға мәжбүрлеудің тәсілі сияқты көрінеді. Сондай-ақ, сыншылар өлеңнің үшінші бөлімінде баяндаушының шұғыл әрекет етуін, әсіресе ғашықтарды "ашкөз жыртқыштар" деп салыстыруын атап көрсетеді. А.Д. Хоуптың "Мырза Марвеллге оның қорқынышты әулеті" еңбегі ұсынылып отырған азғыруды мүлдем қабылдамайды. Көптеген авторлар өлеңнің алғашқы жолынан "Әлем жеткілікті және уақыт" деген сөз тіркесін өздерінің кітаптарының атауларында қолдануға қарыз алды. Ең танымал мысал – Роберт Пенн Уорреннің 1950 жылғы "Әлем жеткілікті және уақыт: романтикалық роман" романы, ол 19-шы ғасырдың басында Кентуккидегі кісі өлтіру туралы. Оның әртүрлі нұсқалары физика философиясы (Дүние жеткілікті және кеңістіктегі уақыт: абсолютті және кеңістіктегі және уақыттың салыстырмалы теориялары), геосаясат (Дүние жеткілікті және уақыт: ресурстарды басқарудың табысты стратегиялары), ғылыми фантастика жинағы (Дүние жеткілікті және уақыт: болжамды фантастиканың бес әңгімесі) және ақынның өмірбаяны (Дүние жеткілікті және уақыт: Эндрю Марвеллдің өмірі) туралы кітаптарда қолданылған. Бұл сөз тіркесі Андреас Вагнердің организмдердегі түрлендірудің пайда болуы туралы "Fittest-тің келуі" атты ғылыми кітабының тақырыптық тарауы ретінде де қолданылады. Бұл өлең әдебиет сыншысы Эрих Ауербахтың ең танымал кітабы "Мимезис" эпиграфы ретінде қызмет етеді. Бұл сонымен қатар Big Finish Productions-тың "The Diary of River Song" сериясының 2-ші бөлімі мен "Доктор Кімнің" 10-шы сериясының финалының 1-ші бөлігінде де пайда болады. Бұл "Жұлдыздар жолының жаңа саяхаттары" фанаттық эпизодының атауы, онда Джордж Такеи уақыт жарылысында жоғалғаннан кейін Сулу рөлін қайталайды. Роберт А. Хайнлайнның 1973 жылғы "Махаббатқа уақыт жеткілікті" романының тақырыбы да осы жолды қайталайды. Сондай-ақ, ғылыми фантастика саласында Урсула К. Ле Гуин Хьюгоға ұсынылған қысқа әңгімені жазды, оның "Империялардан үлкен және баяу" деген атағы өлеңнен алынған. Иан Уотсон бұл әңгіменің Марвеллге деген қарызын атап өтті, "оның күрделі және аллюзивті өлеңдері мен айтатын пасторалдылықтың кейінгі формасы, және Марвелл сияқты Ле Гуиннің табиғат сілтемелері, мен де айтар едім, "пасторалдылық" терминнің қарапайым қолданысынан әлдеқайда маңызды және қызықты". Фантастика мен ғылыми-фантастика саласында өлеңге басқа да сілтемелер бар: Джеймс Канның "Жаңа әлем сериясының" бірінші кітабы "Әлем жеткілікті және уақыт" деп аталады; Джо Холдеманның "Әлемдер" трилогиясының үшінші кітабы "Әлемдер жеткілікті және уақыт" деп аталады; және Питер С. Биглдің "Жақсы және жеке орын" романы. Соңғы сөз тіркесі қабірдің эвфемизмі ретінде кеңінен қолданылып келеді және бірнеше құпия романдардың атауын құрады. Брайан Олдисстің "Сық үй" романы алыс болашақта жер бетінде өсімдіктер басым болады. "Менің көкөніс сүйіспеншілігім империялардан да кең және баяу өсуі керек" деген сөзбен басталады. Терри Пратчет өзінің "Көптеген ғаламдарға арнаған ән" поэмасын "Менде жеткілікті әлемдер мен уақыт бар / рифманы табу үшін бір сағат жұмсау / мақала жазу үшін бір апта / "бөлшектің" рифмасын табу үшін бір күн" деп ашады. "Уақыт болады" деген сөз тіркесі Т. С. Элиоттың "Дж. Альфред Пруфроктың махаббат әні" (1915) бөлімінде бірнеше рет кездеседі және ол Марвеллдің өлеңіне сілтеме ретінде жиі айтылады. Пруфрок "көшеде желбіреген сары түтінге", "қаза жасауға және жасауға" және "тост пен шай ішуге дейін жүздеген шешімсіздікке" уақыт болады дейді. Элиоттың кейіпкері романтика мен толықтықты кейінге қалдырып, Марвеллдің баяндамашысына (жалған) жауап береді. Элиот сондай-ақ Марвеллдің өлеңінің соңына жақын жолдарға сілтеме жасайды, "Келіңіз, бар күшімізді және барлық / тәттілігімізді бір допқа жинайық", өзінің "Көкке бүкіл әлемді жинап, / қандай да бір үлкен сұраққа итеріп жіберуге" деген жолдарымен, Пруфрок мұндай батылдық әрекетіне баруға тұрарлық болған ба екенін сұрайды. Элиот "The Waste Land" романында "Бірақ артымда суық желде / сүйектердің сықырлауын" (III бөлім, 185-жол) және "Бірақ артымда уақыттан уақытқа / мүйіздер мен моторлардың дыбысын" (III бөлім, 196-жол) еститінімді қайталайды. "Васт мәңгіліктің шөлдері" деген жол Вирджиния Вулфтың 1928 жылы жарық көрген "Орландо: Биография" романында қолданылады. Арчибальд Маклейштің "Сіз, Эндрю Марвелл" өлеңі уақыттың өтуіне және империялардың өсуі мен құлдырауына сілтеме жасайды. Өлеңінде баяндаушы күн батқанда жерде жатып, "түннің көтерілуін" сезінеді. Ол күн батуын, географиялық тұрғыдан шығыстан батысқа қарай жылжуын, өткен ұлы өркениеттерді басып өтетінін көреді және "түннің көлеңкесі қаншалықты жылдам және сырлы түрде келеді" сезінеді. Б. Ф. Скиннер "Бірақ артымда мен әрқашан естимін / Уақыттың қанатты арыстаны асығыс жетеді" деген жолды "Уолден Екі" романындағы профессор Берристің бейшаралық, бағдарсыздық, шешімсіздік және ойталмастық сезімімен сипатталатын кейіпкері арқылы келтіреді. (Prentice Hall 1976, 31-тарау, 266-бет). Бұл жол Эрнест Хемингуэйдің "Саудагерге қоштасу" романында, сондай-ақ Артур С. Кларктың "Соңғы мелодия" әңгімесінде де келтірілген. Осы жолдың толық нұсқасы Майкл Пауэлл мен Эмерик Прессбургердің "Өмір мен өлім мәселесі" (1946) фильмінің басындағы минуттарда, басты кейіпкер, ұшқыш және ақын Питер Картер айтады: "Бірақ артымда мен әрқашан естимін / Уақыттың қанатты арыстаны асығыс жетеді; және алдымызда мәңгілік шөлдер жатыр. Энди Марвелл, қандай керемет". Примо Леви 1983 жылғы "Тышқан" өлеңінде уақыттың шешімді екенін білудің өнеркәсіптік және болмыстық қысымдарын сипаттайды. Ол күнді бағалауға қатысты пікірге наразылық білдіреді, "және артымда мен кейде естимін / қысқа қисық арыстан асығыс жетеді. / Қандай сұмдық! Қандай мақтандылық! / Мен шынымен жирендім". "Жақсы және жеке орын, бірақ ешкім, менің ойымша, онда құшақтаспайды" деген жол Стивен Кингтің "Жануарлар зираты" романында пайда болады. Алан Брэдлидің Флавия де Люс романдарының бірі "Қабір жақсы және жеке орын" деп аталады. "Менің көкөніс сүйіспеншілігім империялардан да кең және баяу өсуі керек" деген жол Уильям С. Берроустың күнделігінің соңғы жазбасында (1997 жылғы 29 шілде) келтірілген. "Gilbert and Sullivan" операсы "Patience" әнінде "Егер ол гүлдермен араласуды әйелдерге қарағанда ұнататын болса, мен оған риза болмаймын" деген жол бар. Өлең, сондай-ақ Марвеллдің "Махаббаттың анықтамасы" өлеңімен бірге 1997 жылғы "The Daytrippers" фильмінде кеңінен сілтеме жасалады, онда басты кейіпкер күйеуінің жақындығынан болуы мүмкін деп санайтын хатты табады. Бірнеше сахналарда екі Марвелл өлеңіне сілтеме жасалады, цитаталар келтіріледі және кейде тікелей талқыланады. "Мен сені күшті күндерге дейін сүйер едім, және сен, қаласаң, еврейлердің дінге келуіне дейін бас тартар едің. Менің көкөніс сүйіспеншілігім империялардан да кең және баяу өсуі керек." Грег Беардың "Moving Mars" романының үшінші бөліміне кіріспе ретінде қолданылады. Одри Ниффенеггердің "Уақыт саяхатшысының әйелі" романында басты кейіпкерлердің бірі, Генри, өлеңнің бір бөлігін жатқа айтады...