Кіріспе
Қалалық география – қалалар мен қалалық процестерді зерттеу нәтижесінде пайда болатын география ғылымының бір саласы. Қалалық география мамандары мен қала зерттеушілері қалалық өмірдің және құрылған ортаның түрлі жақтарын зерттейді. Ғалымдар, қоғамдық белсенділер және халық экономикалық және табиғи ресурстар ағыны, адамдар мен басқа да тірі организмдер, даму үлгілері мен инфрақұрылым, саяси және институционалдық қызмет, басқару, құлдырау мен жаңару, сондай-ақ әлеуметтік-кеңістіктік қатысу, шеттету және күнделікті өмір туралы түсініктерді зерттеп, талқылайды. Қалалық география географияның физикалық, әлеуметтік және экономикалық салаларын қамтиды. Қалалық ортаның физикалық географиясы қаланың нақты бір жерге орналасу себебін және ортаның жағдайлары қаланың сәтті дамуына қалай әсер ететінін түсіну үшін маңызды. Әлеуметтік география қаладағы адамдарға қатысты қоғамдық және мәдени құндылықтарды, әртүрлілікті және басқа да жағдайларды зерттейді. Экономикалық география қалалық халықтың экономикалық және жұмыспен қамту ағынын зерттеуге көмектеседі. Дүниежүзіндегі қалалық ортаны дамытудағы жоспарлау мен орналасуды жақсырақ түсіну үшін қалалық географияны зерттеудегі осы әртүрлі аспектілердің барлығы қажет.
Urban geography is the subdiscipline of geography that derives from a study of cities and urban processes. Urban geographers and urbanists examine various aspects of urban life and the built environment. Scholars, activists, and the public have participated in, studied, and critiqued flows of economic and natural resources, human and non human bodies, patterns of development and infrastructure, political and institutional activities, governance, decay and renewal, and notions of socio spatial inclusions, exclusions, and everyday life. Urban geography includes different other fields in geography such as the physical, social, and economic aspects of urban geography. The physical geography of urban environments is essential to understand why a town is placed in a specific area, and how the conditions in the environment play an important role with regards to whether or not the city successfully develops. Social geography examines societal and cultural values, diversity, and other conditions that relate to people in the cities. Economic geography is important to examine the economic and job flow within the urban population. These various aspects involved in studying urban geography are necessary to better understand the layout and planning involved in the development of urban environments worldwide.
Қалалық даму және инфрақұрылымның үлгілері
Қала, аудан сияқты жерлердің даму үлгісі, ғимараттар мен адамдардың қызметінің ландшафтта қалай орналасуы мен ұйымдастырылуын қамтиды. Қалалық орталар қатаң инфрақұрылымнан, мысалы жолдар мен көпірлерден, және жұмсақ инфрақұрылымнан, мысалы денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтерден тұрады. Қалалық аймақтардың құрылысы қала құрылысы және архитектура арқылы жеңілдетіледі. Қалалық дамудың қоршаған ортаға тигізетін жағымсыз әсерлерімен күресу үшін көптеген қалаларда қоғамдық бақтар мен саябақтар, кәріз және қалдықтар жүйелері, сондай-ақ күн энергиясын пайдалану сияқты жасыл инфрақұрылым енгізілді. Жасыл инфрақұрылымды қолдану климаттың өзгеруіне жауап беру және су тасқыны қаупін азайтуда тиімді болды. Үй және қалалық бақтар сияқты жасыл инфрақұрылым ауа сапасын жақсарту ғана емес, сонымен қатар психикалық денсаулықты жақсартуға көмектеседі.
Қалалық ортадағы экономикалық және табиғи ресурстардың ағыны
Жылдар бойы жаһандану мен урбанизацияның салдарынан қалалық ортаның дамуы артып келеді. БҰҰ мәліметтері бойынша, 2050 жылға қарай әлемдік қала халқының саны 55%-дан 68%-ға дейін өсуі күтілуде. Қалалық ортаның дамуының күшеюі экономикалық ағынның және табиғи ресурстарды қолданудың ұлғаюына себеп болады. Қалалық аумақтардағы халық санының өсуімен бірге тікелей энергияны және көліктік энергияны пайдалану да артуға бейім, ал болашақта одан да артады деп болжанып отыр. Creutzig және авторлар тобы жүргізген зерттеуге сәйкес, егер әлемдік урбанизация жалғаса берсе, қазіргі энергия тұтыну 2005 жылғы 240 ЭДЖ-ден 2050 жылы 730 ЭДЖ-ге дейін жетеді деп күтілуде. Жұмыс іздеп қалаға көшіп келушілердің саны арта келе, бизнес те соңдарынан ілеседі. Осылайша, қалаларға мектептер, ауруханалар және түрлі қоғамдық қызметтер сияқты жаңа инфрақұрылымдар қажет болады. Мұндай жұмсақ инфрақұрылымды дамыту тұрғындарға жағымды әсер етеді. Мысалы, жұмсақ инфрақұрылым тұрғындарға түрлі салаларда біліктілік алуға мүмкіндік бере отырып, экономикалық өсімді ынталандыра алады. Қала халқының кәсіби біліктілігінің әртараптандырылуы қалалық аймақтағы экономикалық ағынды арттыруға себін тигізеді.
Қалалық ортадағы адам қарым-қатынасы
Қалалық аумақтардағы жұмсақ инфрақұрылымның дамуы адамдарға қоғам ретінде бір-бірімен байланысуға, сондай-ақ қолдау көрсету қызметтерін алуға мүмкіндік береді. Қоғамдық инфрақұрылым адамдардың бір-бірімен әрекеттесуіне жағдай жасайтын аумақтар мен қызметтерді қамтиды. Мұндай әрекеттесулер денсаулық сақтау қызметтері, білім беру мекемелері, кеңес беру орталықтары және қоғамдық ұйымдар арқылы жеңілдетілуі мүмкін. Адамның қалалық ортамен өзара әрекеттесуі оң және теріс салдарға алып келуі мүмкін. Адамдар қажетті ресурстар – таза ауа, тағам және баспана алу үшін қоршаған ортаға тәуелді. Осы табиғи ортаға тәуелділік ресурстарға қажеттілік артаған сайын табиғи ресурстарды тым көп пайдалануға әкелуі мүмкін. Адамдар өз мақсаттарына жету үшін қоршаған ортаны өзгерте де алады. Мысалы, коммерциялық ғимараттар мен қоғамдық тұрғын үйлер сияқты қалалық құрылыстар салу үшін жерді немесе егістік алқаптарды тазарта алады. Қала құрылысына кедергі келтіретін жерді тазалау орманның жойылуына, ауа сапасының нашарлауына және жабайы жануарлардың қоныс аударуына себеп болуы мүмкін.
Қалалық ортадағы әлеуметтік және саяси ағымдар
Қалалардағы халық саны жылдар бойына өскен сайын, жергілікті билік органдарын құру қажеттілігі туды. Дамып келе жатқан қалаларда тәртіпті сақтау үшін саясаткерлер халық арасындағы экологиялық және қоғамдық мәселелерді шешу үшін сайланады. Мысалы, жергілікті және аймақтық саяси жағдайлар климаттық өзгерістермен және тұрғын үй мәселелерімен күресу үшін қабылданатын шаралардың қалай жүзеге асырылуында маңызды рөл атқарады.
Қоршаған ортаға әсері
Қалалық аумақтардың қоршаған ортасы урбанизация концепциясы арқылы қалыптасады. Урбанизация – ауылдық, қалашақ құрылымдағы қауымдастықтардан қалалық, қала құрылымдағы қауымдастықтарға өту. Бұл өтуге адамдардың жұмыс және әлеуметтік тұрмысын жақсарту ниетімен қалаларға тартылуы себеп. Қалаларда қоршаған ортаның нашарлауы сияқты мәселелер туындайды. Халық санының артуы ауаның сапасының нашарлауына және судың сапасы мен жеткіліктілігінің төмендеуіне алып келуі мүмкін. Урбанизацияның дамуы энергия тұтынылуын арттырады, бұл ауаның ластануына және адам денсаулығына кері әсер етуі мүмкін. Тасқын су – қалалық дамудың салдарынан туындайтын тағы бір экологиялық қауіп. Урбанизация концепциясы қалалық географияны зерттеуде маңызды роль атқарады, себебі ол санитария, кәріз жүйелері, электр энергиясы және газ тарату сияқты қалалық инфрақұрылымдардың құрылуын қамтиды.
Қоғамдық әсері
Ауылдық жерлерден қалаларға көші-қон жұмыс, білім және әлеуметтік тұрмысты жақсарту іздеулерімен байланысты. Қалаға айналу үрдісіне итергіш және тарту факторлары әсер етеді. Итергіш факторлардың бірі – ауылдық аймақтардағы өсім, ол көптеген адамдарды жақсы өмірлік мүмкіндіктер, сапалы өмір және жоғары тұрмыс деңгейі үшін қалаларға көшуге итермелейді. Ауыл тұрғындары төмен ауыл шаруашылығы өнімділігі, кедейлік және азық-түлік қауіпсіздігі сияқты себептермен өздерінің ауылдық үйлерінен кетуге мәжбүр болады. Итергіш факторлармен қатар, адамдарды жақсы мүмкіндіктер, білім беру, тиісті денсаулық сақтау мекемелері және жұмыспен қамту мүмкіндіктері бар ойын-сауықтармен қалаларға тартатын факторлар да бар. Қалалық ортаның жаңаруы (gentrification) кіріс арасындағы айырмашылықтың, нәсілдік теңсіздіктің және мегаполистердегі адамдардың қоныс аударуының күшеюіне алып келеді. Қалаланудың қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсері, жоғары табысқа ие қауымдарға қарағанда, аз қамтылған және ұлттық азшылықтарға пропорционалды түрде көбірек әсер етеді.
Климатқа әсер ету
Халық тығыз қоныстанған қалаларда жаңа құрылыс инфрақұрылымына деген сұраныстың өсуі, осы қалалардағы жоғары энергия тұтынудың салдарынан ауаның ластануының күшеюіне алып келді. Энергия тұтынудың артуы жылу шығарылымдарының көбеюіне, ал ол жаһандық жылынуға себеп болады. Қалалар климаттың өзгеруіне маңызды үлес қосады, себебі қалалық іс-әрекеттер парниктік газдардың негізгі көзі болып табылады. Сарапшылардың бағалауынша, қалалар жаһандық көмірқышқыл газы эмиссиясының шамамен 75 пайызына жауапты, оның ішінде көлік және ғимараттар ең көп үлес қосады. Қалалық кеңістіктің қоршаған ортаға тигізетін зиянды әсерлерін жеңілдету мақсатында, көптеген қазіргі заманғы қалалар экологиялық тұрғыдан жауапты инфрақұрылымды дамытуда. Мысалы, пойыз және автобус сияқты қоғамдық көліктің енгізілуі қалаларда жеке көліктердің қолданылуын азайтуға көмектеседі. Көптеген коммерциялық және тұрғын үйлерде күн энергиясын пайдалану да кеңінен таралған, бұл жаңаруға келмейтін энергия көздеріне тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді.
Биологиялық әртүрлілікке әсері
Қалалық даму биологиялық әртүрлілікке зор әсер етеді. Қалалар өсіп дамыған сайын, маңызды мекендер жойылады немесе шашыраңқы бөліктерге бөлінеді, нәтижесінде олар күрделі экологиялық қауымдастықтарды ұстауға жеткіліксіз болады. Қалаларда түрлердің саны азайып, жойылу қаупі туындауы немесе жергілікті түрлердің жойылуы мүмкін. Қалалардың кеңеюіне басты себеп – адам санының артуы. Адам санының өсуі мен көші-қонның ұлғаюы ормандардың қырылуына, тіршілік ортасының жоғалуына және қоршаған ортадан тұщы судың тартылуына алып келуі мүмкін, бұл биологиялық әртүрлілікті төмендетіп, түрлердің таралу ареалдарын және өзара әрекеттесуін өзгертеді. Қалалық география мен экожүйелер арасындағы себеп-салдарлық байланыстардың мысалдары: тіршілік ортасының жоғалуы түрлердің популяциясын, ареалдарын және организмдер арасындағы өзара әрекеттесуді азайтады, ал тіршілік циклдары мен қасиеттері түрлерге бұзылған экожүйелерде тірі қалуға және көбейуге көмектеседі. Жерді бетонмен жабу судың ағып кетуін күшейтеді, эрозияны арттырады, сондай-ақ топырақтың сапасын нашарлатады.
Қалалық даму
Урбанизация, яғни халықтың ауылдық жерлерден қалалық жерлерге өзгеруі – қазіргі заманның маңызды құбылысы және зерттеудің орталық тақырыбы.
Пәннің тарихы
Қалалық география 1973 жылы Дэвид Харвидің «Әлеуметтік әділдік және қала» еңбегі жарық көргеннен кейін маңызды ғылыми сала ретінде қалыптасты, оған Анн Баттимердің бұрынғы жұмыстары зор ықпал етті. Жеке ғылым саласы ретінде дамығанға дейін қалалық география кәсіби даму және жоспарлау практикасының академиялық толықтыруы болып келді. 19 ғасырдың басында қала құрылысы Фридрих Энгельстің 1844 жылы Англиядағы жұмысшы табының жағдайына жасаған географиялық талдауында көрсетілгендей, индустрияландырудың теріс салдарларын азайту міндетімен жүктелген мамандық ретінде пайда болды. 1924 жылы қалалық географияны зерттеу барысында Марсель Ауросо қалалық географияның географияның бір бөлігі емес, өте маңызды рөл атқаратынын атап өтті. Дегенмен, қалалық география Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала құрылысының қарқыны артып, география ғылымында физикалық ландшафттың басымдығы төмендеген кезде жекеленген ғылым саласы ретінде дамыды. Шоунси Харрис және Эдвард Уллман оның алғашқы өкілдерінің қатарында болды. 1930 жылдары Кеңес Одағында қалалық география белсенді урбанизация мен коммунистік қала құрылысына академиялық қолдау ретінде пайда болды, қалалардың экономикалық рөлі мен мүмкіндіктеріне баса назар аударды. Кеңістіктік талдау, мінез-құлық талдауы, марксизм, гуманизм, әлеуметтік теория, феминизм және постмодернизм (шамамен осы ретпен) Батыста қалалық география саласында қолданылатын, бірін-бірі толықтыратын әртүрлі көзқарас ретінде пайда болды. 1980 жылдардан бері үлкен деректер жиынтықтарын цифрлық өңдеуді пайдаланатын географиялық ақпараттық ғылым кеңінен қолданылып, қалалық география үшін маңызды мүмкіндіктер ашты.