Кіріспе

Кесіртке түрі
Speciesbox
| сурет = Scincidae Cyclodomorphus gerrardii. JPG
| сурет сипаттамасы =
| мәртебесі = LC
| мәртебе жүйесі = IUCN3.1
| мәртебе дереккөзі =
| туысы = Cyclodomorphus
| түрі = gerrardii
| авторы = (Gray, 1845)
| синонимдері = *Hinulia gerrardii
Hemisphaeriodon gerrardii
Tiliqua gerrardii
Cyclodomorphus gerrardii
Hemisphaeriodon gerrardi
Cyclodomorphus gerrardi
| синонимдері дереккөзі =

Географиялық ауқым

C. gerrardii Австралияға ғана тән. Оны Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Спрингвуд қаласынан бастап, Квинсленд штатының Кернс аймағына дейін, шығыс жағалау бойындағы және шығыс таулы аймақтарда кездестіруге болады.

Сипаттама

C. gerrardii – салыстырмалы түрде ірі кесіртке, жалпы ұзындығы (құйрығын қоса есептегенде) дейін жетеді. Оның денесі ұзын, жұқа, ал құйрығы да ұзын, жұқа және сәл тұтқаланады, құйрығының ұзындығы денесімен шамалас. Аяқ-қолдары жақсы жетілген, саусақтары ұзын, тырнақтары өткір. Мойны анық көрінеді, ал басы салыстырмалы түрде үлкен, еркектерде әйелдерге қарағанда кеңірек. Ересектерде тілі қызғылт түсті болады. C. gerrardii-нің жотасы күлгін-сұрдан құмдық-сарғыш түске дейін, ал жотасында қара-сұр немесе қара түсті жолақтар болады. Бұл жолақтар еркектерде жақсы көрінеді, ал әйелдерде олар аз байқалады. Мойыннан құйрық ұшына дейін шамамен 20 жолақ бар, олар бүйір бойына сәл кері қарай бағытталған. C. gerrardii-нің құрсақ жағы ақтан қызғылт немесе қаймақ қоңырға дейін болады және жолақтарда мраморлы үлгі болуы мүмкін. Қабықшалары тегіс, ал басында қара жиекті. Ересектердің мұрының ұшы қараңғы, басында да қараңғы дақтар бар. Аяқ-қолдары дақты немесе қара сызықты. Жастардың барлығының денесі өте ашық сұр түсті негізде қара түсті жолақтармен белгіленген. Басында, әсіресе көздің астында бірнеше қара дақтар бар. Мұрының ұшы ашық түсті, ал тілі мен аузы көк түсті. Ұқсас түрлер (Cogger 2000): C. gerrardii туыстығына байланысты Tiliqua және Cyclodomorphus туыстарымен байланыстырылған (бұрынғы атаулары: Cyclodomorphus gerrardii және Tiliqua gerrardii). C. gerrardii сыртқы түрімен шығыс көк тіліне, Tiliqua scincoides-ке өте ұқсас; алайда, C. gerrardii өзінің атауына сәйкес, ересекте қызғылт тілге ие. Сонымен қатар, ол T. scincoides-тен әлдеқайда жұқа, денесі жұқа, құйрығы ұзын және тар, ал басы кішкентай. Одан басқа, оның аяқ-қолдары көк тілділерге қарағанда жақсы жетілген және ұзын.

Экология және мінез-құлық

C. gerrardii ылғалды склерофилл ормандары мен жаңбырлы ормандарда, сондай-ақ орманды жерлердегі ылғалды аймақтарда мекендейді. Ол жапырақ сынықтарының астында, қуыс ағаштардың ішінде, тастар мен ағаштардың жарықтарында паналады. Оның жіңішке денесі мен аяқтары тығыз өсімдіктер арасында жылжуға бейімделген. C. gerrardii тегіс беттерде бүйірлі толқындармен қозғалады, бірақ артқы аяқтарын денесіне жақын ұстап, тек алдыңғы аяқтарын қолданып, шөпте қозғалғанда және бұтақтарға көтерілгенде құйрығын бүйірлеп иіп жылжытады. Оның негізгі қорегі – құтылар мен бұлдырықшалар, оларды жаз айларында көктем мен түнде, ал салқын айларда күндіз іздейді. Құтылардың қабығын сындыру үшін C. gerrardii жоғарғы және төменгі жақ сүйектерінің артқы бөлігіндегі үлкен, жалпақ тістерін пайдаланады. C. gerrardii жақсы өрмелеуші, жартылай ұстағыш құйрығын тірек ретінде пайдаланады және толық ағашқа өрмелемейінше, қажет болған жағдайда тамақтану үшін ағаштарға көтеріледі. Жастар жыртқыштардан сақтану үшін көбінесе өсімдіктерге көтеріледі. Қауіп сезгенде, C. gerrardii денесін жерден көтеріп, үлкендей көріну үшін тырысады, ал тілін жыландар сияқты жылдам қозғалтып, дірілдетеді.

Өсімдіктер биологиясы

C. gerrardii-де көктемнің басында шамамен алты апта бойы ұрпақтану орын алады, осы кезеңде еркектердің күрескені байқалады. Жұптасу кезінде еркек аналықтың басын жауымен қысып, оған мініп алады. Жүктілік мерзімі шамамен 101-110 күнге созылады, ал аналықтары жаздың басында 20-30 (ең көп саны – 67) тірі жас ұрпақ туады. Туған кезде аналық артқы аяқтарын денесіне жақын ұстайды, мысалы, шөп арасынан өтетіндей, және әр 30 минут сайын бір-бірден туады, осы уақытта ол қозғалады. Жас ұрпақтар ұрықтық қабықта оралған күйінде туады және босанудан кейін оны жейді. Туғаннан кейін жас ұрпақтар дереу тілдерін қозғай бастайды. Тіл және ауыз қара көк түсті, ал жастың ішкі беті қара болып келеді, бірақ шамамен үш айдан кейін олар қызғылт және лаванда түсіне өзгереді. Жас ұрпақтар туғаннан бастап ешқандай ата-аналық күтімсіз дербес болады және шұжықтар мен құмырсқаларды жей бастайды. Жыныстық жарақатқа жету шамамен 22 айға созылады.