Оман археологиялық қазбасындағы Аббасид халифатының тарихы

Кіріспе

Оманның археологиялық қазбасы

750-ден 754 жылдарға дейін Аббасид халифасы болған Әбу әл-Аббас Абдалла ибн Мұхаммед ибн Әли ибн Абдалла (أبو العباس عبد الله ابن محمد ابن علي‎; 721/722 – 8 маусым 754), әл-Саффах (السفّاح) лақабымен белгілі, Ислам тарихындағы ең ұзақ және маңызды халифалықтардың бірі – Аббасид халифалығының бірінші халифасы. Оның әл-Саффах (السفّاح) лақабының мағынасы "қан төгуші" дегенді білдіреді. Бұл оның қатыгездік тактикасын көрсетеді, немесе жауларын қорқыту үшін қолданылған болуы мүмкін.

Отбасылық шығу тегі және ерте тарихы

Саффах, Хумейма қаласында (қазіргі Иордания) дүниеге келген, Арабиядан шыққан Бану Хашим руының бір тармағының басшысы болды. Бұл ру Құрайш тайпасының кіші бір бөлімі еді, олардың тегі Мұхаммедтің бабасы Хашимге, ал одан Мұхаммедтің інісі Аббас арқылы жалғасты. Сондықтан оның ұрпақтарының халифаты "Аббасид" деп аталды. Мұхаммедтің үлкен руымен байланысы Саффахтың халифалық таққа талап етуі үшін жеткілікті себеп болды. Саффах Мұхаммед ибн Әлидің ұлы еді, ал оның анасы Рәйта, Убайд ибн Абдалланың қызы болған. Көптеген хадистерде айтылғандай, соңғы заманда Мұхаммедтің отбасынан, оның ішінде Әлиден, Исламды бұзылған басшылықтан құтқаратын ұлы көшбасшы немесе Махди пайда болады деп сенгендер көп. Кейінгі Омейя әмірлерінің араб емес мұсылмандар мен шииттерге көрсеткен ымырасыздығы осы азшылықтар арасындағы наразылықты басуға жеткіліксіз болды. Омейя халифасы Хишам ибн Абд әл-Малик билік еткен кезеңде, оңтүстік Ирактағы Куфа қаласында осы наразылықтың нәтижесінде көтеріліс болды, оны негізінен қаланың құлдары бастады. 736 жылы шииттер көтеріліс жасап, 740 жылға дейін қаланы басып ұстады, оның жетекшісі Хусейннің немересі және Бану Хашим руының мүшесі Зейд ибн Әли болды. Зейдтің көтерілісі 740 жылы Омейя әскерлерімен басып тасталды. Куфадағы көтеріліс Омейялардың күшін де, мұсылман әлеміндегі наразылықтың күшеюін де көрсетті. Омейя халифатының соңғы күндері Әбу әл-Аббас және оның руы көтерілісті Хорасан аймағында бастауды шешті. Бұл маңызды, бірақ қашық жатқан әскери аймақ, Шығыс Иранды, сондай-ақ қазіргі Орталық Азия елдерінің – Түрікменстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Қырғызстан және Ауғанстанның солтүстік бөлігін қамтыды. 743 жылы Омейя халифасы Хишамның қайтысы шығыста көтеріліске алып келді. Шииттер мен Хорасан халқының қолдауымен Әбу әл-Аббас өз әскерін Омейяларға қарсы жеңіске жеткізді. Азамат соғысы кейбір шииттердің Саффахтың Махди екендігіне сенуімен байланысты болашақ туралы пайғамбарлықтармен сипатталды. Шииттердің "Әл-Жафр" сияқты еңбектерінде адал мұсылмандарға осы қатыгез азамат соғысының жақсылық пен жамандық арасындағы үлкен шайқас екендігі айтылды. Омейялардың ақ тумен, ал Аббасилердің қара тумен шайқасқа түсуі осындай теорияларды күшейтті. Алайда, Персияның көп бөлігінде ақ түс қайғының белгісі саналды.

As Saffāḥ, born in Humeima (modern day Jordan), was head of one branch of the Banu Hāshim from Arabia, a subclan of the Quraysh tribe who traced its lineage to Hāshim, a great grandfather of Muhammad via 'Abbās, an uncle of Muhammad, hence the title "Abbasid" for his descendants' caliphate. This indirect link to Muhammad's larger clan formed sufficient basis for as Saffah's claim to the title caliph. As Saffah was the son of Muhammad ibn Ali and his mother was named Rayta was the daughter of a certain Ubayd Allah ibn Abd Allah. As narrated in many hadith, many believed that in the end times a great leader or mahdi would appear from the family of Muhammad, to which Ali belonged, who would deliver Islam from corrupt leadership. The half hearted policies of the late Umayyads to tolerate non Arab Muslims and Shi'as had failed to quell unrest among these minorities. During the reign of late Umayyad Caliph Hisham ibn Abd al Malik this unrest led to a revolt in Kufa in southern Iraq, mainly by the town's slaves. Shi'ites revolted in 736 and held the city until 740, led by Zayd ibn Ali, a grandson of Husayn and another member of the Banu Hashim. Zayd's rebellion was put down by Umayyad armies in 740. The revolt in Kufa indicated both the strength of the Umayyads and the growing unrest in the Muslim world. During the last days of the Umayyad caliphate, Abu al ‘Abbās and his clan chose to begin their rebellion in Khurasān, an important, but remote military region comprising eastern Iran, southern parts of the modern Central Asian republics of Turkmenistan, Uzbekistan, Tajikistan, Kyrgyzstan and northern Afghanistan. In 743, the death of the Umayyad Caliph Hishām provoked a rebellion in the east. Abu al `Abbās, supported by Shi'as and the residents of Khurasān, led his forces to victory over the Umayyads. The civil war was marked by millennial prophecies encouraged by the beliefs of some Shi'as that as Saffāḥ was the mahdi. In Shi'ite works such as the al Jafr faithful Muslims were told that the brutal civil war was the great conflict between good and evil. The choice of the Umayyads to enter battle with white flags and the Abbasids to enter with black encouraged such theories. The color white, however, was regarded in much of Persia as a sign of mourning.

Отбасылық ағашы

Аббасид халифаты Мұхаммедтің інісі Аббас ибн Абдул Мутталибтен (566–653 ж.б.) тараған әулет тарапынан құрылды, және осы әулет оның атымен аталады.

Халифат

749 жылдың қазан айының басында (132 жылы), Әбу әл-Аббас Саффаның көтерілісші әскері Оңтүстік Ирактағы маңызды мұсылман орталығы – Куфа қаласына кірді. Саффа әлі халифа болып жарияланбаған еді. Оның басты міндеттерінің бірі – өзінің үммеялық қарсыласы, халифа Марван II-ді жою болатын. Марван II 750 жылдың ақпан айында Бағдадтың солтүстігіндегі (Үлкен) Заб өзеніндегі шайқаста жеңілді, бұл 661 жылдан бері билік жүргізген Омейяд халифатын тиімді түрде аяқтады. Марван II Дамаскқа қашып кетті, бірақ оны онда құрметпен қарсы алмады, ақырында тамыз айында Мысырда қашып жүріп қаза тапты. Саффах – бірінші Аббасид халифасы болды, бірақ ол Омейяд халифасы мен оның көптеген ұлдары өлтірілгенге дейін ғана халықтан адалдық ант қабылдады. Жалғыз аман қалған Абд әл-Рахман ибн Муавия әл-Андалус провинциясына (Испания) қашып кетті, онда Омейядтар әулеті Кордова әмірлігі және одан кейінгі Кордова халифаты түрінде тағы үш ғасыр бойы өмір сүрді. Тағы бір дерек бойынша, Саффаның Сириядағы жаңа әкімі Абд Алла ибн Али, әулеттің соңғы мүшелерін іздеп тапты, тек Абд әл-Рахман ғана құтыла алды. Ақырында, Аббасидтер билігі тіпті Сирияда да қабылданды, ал жаңа исламдық династияның басталуы «ішкі маңызды келіспеушіліктерден бос» деп есептелді. Саффаның төрт жылдық билігі халифатты консолидациялау және қайта құруға бағытталған күш-жігермен ерекшеленді. Оның жақтастары жаңа үкіметте өкілдік етті, бірақ Саффаның Омейядтарға қатысты саясатынан басқа, тарихшылар оны жеңіске жеткен, бірақ шамалы жеңіске жеткен билеуші деп санайды. Оның үкіметінде және одан кейінгі Аббасид әкімшіліктерінде яһудилер, несториандық христиандар және парсылар жақсы өкілдік етті. Білім беру де ынталандырылды, ал Талас шайқасында тұтқынға алынған шебер қытайлықтармен жұмыс істейтін алғашқы қағаз фабрикалары Самарқанда құрылды. Саффаның армия реформасы да революциялық болды, ол мұсылман емес және араб емес адамдарды қамтыды, бұл Омейядтардың екі топтың да сарбаздарынан бас тартуына қарама-қайшы болды. Саффа өзінің әскери қолбасшысы ретінде дарынды Әбу Мұслимді таңдады, ол 755 жылға дейін Аббасид армиясында қызмет еткен офицер болды. Дегенмен, барлық мұсылмандар оның халифалығының заңдылығын мойындамайды. Кейінгі шииттерге сәйкес, Саффах халифа атағын өзіне беру үшін Алидтердің жақтастарына берген уәдесін бұзды. Шииттер имам халифалықтың басшысы болады деп үміттенген, бұл мыңжылдықтар сенгендей, бейбітшілік пен өркендеу дәуірін бастайды. Саффаның шиит жақтастарын адаттан шығаруы оларды ренжітті, бірақ басқа топтардың достығы Аббасид билігін Омейядтарға қарағанда тұрақтырақ етті. Халифа Әбу әл-Аббас Абдуллаһ Саффах 754 жылдың 8 маусымында (13 Дуль-Хиджа 136 а.х.) халифа атағын алғаннан кейін төрт жыл өткен соң, шешек ауруынан қайтыс болды. Саффа қайтыс болғанға дейін ағасы Әбу Жафар әл-Мансурды және одан кейін халифаның жүрегіне жақын туысы Иса ибн Мұсаны өзінің мұрагері етіп тағайындады; бірақ Ибн Мұса бұл лауазымға ешқашан тағайындалмады.

In early October 749 (132 AH), Abu al 'Abbās as Saffāh's rebel army entered Kufa, a major Muslim center in Southern Iraq. As Saffah had not been yet declared caliph. One of his priorities was to eliminate his Umayyad rival, caliph Marwan II. The latter was defeated in February 750 at a battle on the (Great) Zab river north of Baghdad, effectively ending the Umayyad caliphate, which had ruled since 661 AD. Marwan II fled back to Damascus, which didn't welcome him, and was ultimately killed on the run in Egypt that August. As Saffah would go on to become the first Abbasid caliph, but he did not come forward to receive the pledge of allegiance from the people until after the Umayyad caliph and a large number of his princes were already killed. The only survivor, Abd al Rahman ibn Mu'awiya, escaped to the province of al Andalus (Spain), where the Umayyad dynasty would endure for three more centuries in the form of the Emirate of Córdoba and the subsequent Caliphate of Córdoba. Another version is that as Saffāḥ's new governor to Syria, 'Abd Allāh ibn 'Ali, hunted down the last of the family dynasty, with only Abd al Rahmān escaping. Ultimately, 'Abbasid rule was accepted even in Syria, and the beginning of the new Islamic dynasty was considered "free from major internal dissensions." As Saffāh's four year reign was marked with efforts to consolidate and rebuild the caliphate. His supporters were represented in the new government, but apart from his policy toward the Umayyad family, as Saffāh is widely viewed by historians as having been a mild victor. Jews, Nestorian Christians, and Persians were well represented in his government and in succeeding Abbasid administrations. Education was also encouraged, and the first paper mills, staffed by skilled Chinese prisoners captured at the Battle of Talas, were set up in Samarkand. Equally revolutionary was as Saffāh's reform of the army, which came to include non Muslims and non Arabs in sharp contrast to the Umayyads who refused any soldiers of either type. As Saffāh selected the gifted Abu Muslim as his military commander, an officer who would serve until 755 in the Abbasid army. Not all Muslims accept the legitimacy of his caliphate, however. According to later Shi'ites, as Saffāh turned back on his promises to the partisans of the Alids in claiming the title caliph for himself. The Shi'a had hoped that their imam would be named head of the caliphate, inaugurating the era of peace and prosperity the millennialists had believed would come. The betrayal alienated as Saffāh's Shi'a supporters, although the continued amity of other groups made Abbasid rule markedly more solvent than that of the Umayyads. Caliph Abu al `Abbās `Abdu’llāh as Saffāḥ died of smallpox on 8 June 754 (13 Dhu al Hijja 136 AH), only four years after taking the title of caliph. Before he died, as Saffah appointed his brother Abu Ja'far al Mansur and, following him, the caliph's nephew Isa ibn Musa as his successors; ibn Musa, however, never filled the position.

Аббасидтердің әскери қызметі

Оның тұсында 751 жылы Талас шайқасы немесе Артлах шайқасы деп аталатын үлкен шайқас болды. Бұл Аббасид халифаты мен олардың одақтасы Тибет империясының Қытай Тан әулетіне қарсы әскери қақтығысы болды. 751 жылы шілдеде Тан мен Аббасид күштері Талас өзенінің аңғарында кездесіп, Орталық Азияның Сырдария аймағын бақылау үшін күресті. Бірнеше күндік тоқталғаннан кейін, бастапқыда Танға одақтас болған Карлық түркілері Аббасидтерге көшті және күш тепе-теңдігін өзгертті, нәтижесінде Тан жеңілді. Бұл жеңіліс Танның батысқа қарайғы кеңеюінің аяқталуына әкеп соқты және келесі 400 жылға Трансоксиананы мұсылмандық бақылауға беруге себеп болды. Бұл аймақты бақылау Аббасидтер үшін экономикалық тұрғыдан тиімді болды, өйткені ол Жібек жолында орналасқан. Тарихшылар соғыстан кейін тұтқынға алынған қытайлықтар қағаз жасау технологиясын Таяу Шығысқа әкелгені туралы пікір таластыруда, кейін ол Еуропаға тарады. Талас шайқасына қатысқан жауынгерлердің нақты саны белгісіз, бірақ әртүрлі бағалаулар бар. Аббасид әскері (қытайлық мәліметтер бойынша 200 000 мұсылман әскері, бірақ бұл сандар шамадан тыс үлкейтілген болуы мүмкін) олардың Тибет одақтастарының жасақтарын қоса алғанда, 10 000 Тан қытай және 20 000 Карлық жалдамалы әскерінен құралған біріккен әскермен кездесті (араб жазбалары қытай күштерін 100 000 деп көрсетеді, бұл да шамадан тыс үлкейтілген болуы мүмкін). 751 жылдың шілде айында Аббасид күштері Талас өзенінің жағалауында Тан қытай күштерімен (Тан қытайлары мен Карлық жалдамалыларының біріккен әскері) шайқасқа түсті. Тан әскері ауыр жеңіліске ұшырады. Тан әулетінің жеңілісі Карлық жалдамалыларының дезертирлеуімен және бастапқыда қытайларды қолдаған Ферғана одақтастарының шегінуімен байланысты болды. Тан әскерінің үштен екісін құраған Карлық жалдамалылары шайқас кезінде Аббасидтерге көшті; Карлық әскерлері Тан әскеріне жақын арадан шабуыл жасады, ал бас Аббасид күштері алдыңғы жақтан шабуылдады. Тан әскерлері өз позицияларын ұстай алмады және Тан күштерінің қолбасшысы Гао Сяньси жеңілістің жақын екенін түсініп, Ли Сие көмегімен өзінің бір бөлігімен қашып құтылуға үміттенді. Шамамен 10 000 Тан әскерінен тек 2 000-і ғана Талас шайқасынан Орталық Азиядағы өздерінің аумақтарына оралды. Ли шайқаста жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Дуан Сюшиге қарсы тұрып, араб әскеріне ауыр зиян келтірді. 755 жылы Ан Ши көтерілісі басталғанда Гао арабтарға қарсы тағы бір Тан әскерін ұйымдастыруға дайын болды. Тан астанасы көтерілісшілердің қолына түскенде, Орталық Азияда орналасқан барлық қытай әскерлері көтерілісті басу үшін Қытайға қайтаруға бұйрық берілді. Сондай-ақ 751 жылы Византия императоры Константин V халифат шекарасына шабуыл жасады. Византиялықтар Теодосиополисті (Эрзурум) және Мелитенені (Малатия) басып алды, олар қиратылды. Камахумды (қазіргі Кема, Эрзинкан) қоспағанда, басып алынған қалаларды бақылауда ұстауға тырысу болған жоқ, ол гарнизонмен бекітілді.

During his reign a great battle took place in 751 known as the Battle of Talas or Battle of Artlakh was a military engagement between the Abbasid Caliphate along with their ally the Tibetan Empire against the Chinese Tang dynasty. In July 751 AD, Tang and Abbasid forces met in the valley of the Talas River to vie for control over the Syr Darya region of central Asia. After several days of stalemate, the Karluk Turks originally allied to the Tang defected to the Abbasids and tipped the balance of power, resulting in a Tang rout. The defeat marked the end of Tang westward expansion and resulted in Muslim control of Transoxiana for the next 400 years. Control of this region was economically beneficial for the Abbasids because it was on the Silk Road. Historians debate whether or not Chinese prisoners captured in the aftermath of the battle brought paper making technology to the Middle East, where it eventually spread to Europe. The numbers of combatants involved in the Battle of Talas are not known with certainty; however, various estimates exist. The Abbasid army (200,000 Muslim troops according to Chinese estimates, though these numbers may be greatly exaggerated) which included contingents from their Tibetan ally met the combined army of 10,000 Tang Chinese and 20,000 Karluk mercenaries (Arab records put the Chinese forces at 100,000 which also may be greatly exaggerated). In the month of July 751, the Abbasid forces joined in combat with the Tang Chinese force (the combined army of Tang Chinese and Karluk mercenaries) on the banks of the Talas river. The Tang army was subjected to a devastating defeat. The Tang dynasty's defeat was due to the defection of Karluk mercenaries and the retreat of Ferghana allies who originally supported the Chinese. The Karluk mercenaries, two thirds of the Tang army, defected to the Abbasids during the battle; Karluk troops attacked the Tang army from close quarters while the main Abbasid forces attacked from the front. The Tang troops were unable to hold their positions, and the commander of the Tang forces, Gao Xianzhi, recognized that defeat was imminent and managed to escape with some of his Tang regulars with the help of Li Siye. Out of an estimated 10,000 Tang troops, only 2,000 managed to return from Talas to their territory in Central Asia. Despite losing the battle, Li did inflict heavy losses on the pursuing Arab army after being reproached by Duan Xiushi. After the battle, Gao was prepared to organize another Tang army against the Arabs when the devastating An Shi Rebellion broke out in 755. When the Tang capital was taken by rebels, all Chinese armies stationed in Central Asia were ordered back to China proper to crush the rebellion. Also in 751, the Byzantine Emperor Constantine V led an invasion across the frontier of the Caliphate. The Byzantines captured Theodosiopolis (Erzurum) and Melitene (Malatya), which was demolished. There was no serious attempt to retain control of the captured cities, except for Camachum (modern Kemah, Erzincan), which was garrisoned.

Мұрагерлік

Саффа бес жылдық билік еткеннен кейін қайтыс болды, ал әл-Мансур Аббасид халифатын орнату жауапкершілігін өз мойнына алып, Дхуль-Хиджа 136 жылдан Дхуль-Хиджа 158 жылға дейін (754 – 775 жылдар) шамамен 22 жыл бойы билікті ұстады. Әл-Мансур 753 жылы (136 а.х.) Меккеге жол тартқанда халифа деп жарияланды және келесі жылы таққа отырды. Әбу Жафар Абдалла ибн Мұхаммед «әл-Мансур» («жеңімпаз») деген лақап алды және Аббасид халифатының мұрагері етіп немере інісі Иса ибн Мұсаны бекітті. Бұл келісім Аббасид әулетіндегі талас-тартыстарды реттеуге бағытталған еді, бірақ әл-Мансурдың билікке өту құқығына оның ағасы Абдулла ибн Әли ерекше қарсылық көрсетті. Билікке келген соң, халифа әл-Мансур 754 жылы ағасын тұтқындап, 764 жылы өлтірді.

Мұра

Әл-Саффах – Аббасид әулетінің алғашқы араб халифасы. Ол өзінің ұлы халифатқа мұрагерлік ету үшін тым жас болғандықтан, ағасы Әбу Жафар Абдалланы мұрагер етіп тағайындады. Оның ағасы өз ұлын (Әл-Саффахтың немере інісін) мұрагер ретінде көрсетті. Әл-Саффахтың немере інісі өзінің екі ұлын мұрагер етіп тағайындады. Әл-Саффахтың ұлы ешқашан халифатқа көтерілмесе де, оның балалары ықпалды болып қалды. 761 жылы оның немере інісі Мұхаммед (болашақ халифа әл-Махди) Хурасаннан оралғаннан кейін Райтаға үйленді, ол оның алғашқы әйелі болды. Олар Убайдалла және Әли есімді екі ұлға ие болды. Оның үлкен немересі Убайдалла 788/789 жылдары Арминия және солтүстік-батыс провинцияларының әкімі болып тағайындалды. Кейіннен ол 795 және 796 жылдары Мысырдың әкімі болып екі рет тағайындалды. Оның екінші немересі Әли, қызы Лубана арқылы алтыншы Аббасид халифасы әл-Аминнің әкесі және қайнағасы болды.