Кіріспе
7-ші Аббасид халифасы (813–833 жж. билеген) Аббасид халифасы Әбу әл-Аббас Абд Алла ибн Харун әл-Рашид (أبو العباس عبد الله بن هارون الرشيد; 14 қыркүйек 786 – 9 тамыз 833), көбінесе патшалық атымен әл-Мамун (المأمون) деп танылады, 813 жылдан 833 жылы қайтыс болғанға дейін билік құрған жетінші Аббасид халифасы. Ол азаматтық соғыстан кейін жартылай бауыры әл-Аминнің орнын басты, сол соғыс Аббасид халифатының бірлігін әлсіретіп, көтерілістер мен жергілікті күштілердің пайда болуына әкелді; оның ішкі билігінің көп бөлігі елді бейбіттендіру науқандарына жұмсалды. Жақсы білім алған және ғылымға қызығушылық танытқан әл-Мамун Бағдадтағы "Аударма қозғалысын", білім мен ғылымның гүлденуін және әл-Хорезмидің қазір "Алгебра" деп белгілі кітабын жариялауды қолға алды. Ол сондай-ақ Мутазила доктринасын қолдағаны, Имам Ахмад ибн Ханбалды түрмеге қамағаны, діни қуғын-сүргін (михна) күшеюіне және Византия империясымен үлкен соғысты қайта бастағаны үшін де белгілі.
an Abbasid caliph
Abu al Abbas Abd Allah ibn Harun al Rashid (أبو العباس عبد الله بن هارون الرشيد; 14 September 786 – 9 August 833), better known by his regnal name al Ma'mun (المأمون), was the seventh Abbasid caliph, who reigned from 813 until his death in 833. He succeeded his half brother al Amin after a civil war, during which the cohesion of the Abbasid Caliphate was weakened by rebellions and the rise of local strongmen; much of his domestic reign was consumed in pacification campaigns. Well educated and with a considerable interest in scholarship, al Ma'mun promoted the Translation Movement, the flowering of learning and the sciences in Baghdad, and the publishing of al Khwarizmi's book now known as "Algebra". He is also known for supporting the doctrine of Mu'tazilism and for imprisoning Imam Ahmad ibn Hanbal, the rise of religious persecution (mihna), and for the resumption of large scale warfare with the Byzantine Empire.
Туған жері мен білімі
Абдулла, болашақ әл-Мамун, 786 жылы 13-14 қыркүйек аралығында Бағдадта Харун әл-Рашид пен оның қарындасы Маражильден дүниеге келді. Сол түні, кейіннен "үш халифаның түні" деп аталатын, оның әйелі әл-Хади қайтыс болды және Аббасид халифатының билеушісі ретінде Мамунның әкесі Харун әл-Рашид таққа отырды. Маражил туғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды, ал Абдулланы Харун әл-Рашидтің әйелі Зубайда өсірді. Ол өзі биік Аббасид тегінен шыққан, халифа әл-Мансурдың немересі еді. Жас ханзада ретінде Абдулла жан-жақты білім алды: әл-Кисаи оған классикалық араб тілінен, Әбу Мұхаммед әл-Язиди – адабтан сабақ берді, сондай-ақ ол музыка мен поэзияны да үйренді. Ол әл-Хасан әл-Лулуиден фиқһты оқыды, әсіресе Ханафи мектебінде ерекше табысқа жетті, хадистерді де зерттеді және өзі хабар беруші ретінде белсенділік танытты. М. Рекаяның сөзінше, "оның білімге құштарлығы ерекше болды, осының арқасында ол Аббасид әулетінің ең білімді халифасы атанды, және оның халифалығы осылай дамыды".
Хурасанның мұрагері және губернаторы болып тағайындалды
Абдулла ұлдарының үлкені болғанымен, 794 жылы Харун 787 жылдың сәуірінде Зубайдадан туған екінші ұлы Мұхаммедті мұрагерлік тізбегінде бірінші деп тағайындады. Бұл халифаға отбасы мүшелерінің қысымының нәтижесі болды, ол Мұхаммедтің жоғары туғандығын көрсетті, себебі оның екі ата-анасы да Аббасид әулетінен шыққан; шындығында, ол осындай текті талап ететін жалғыз Аббасид халифасы болды. Мұхаммед әл-Амин ("Сенімді") деген атпен адалдық сертін (байъа) қабылдады, бірінші Хурасанда оның қамқоршысы Бармакид әл-Фадл ибн Яхьядан, содан кейін Бағдадта. Абдулла 799 жылы әл-Мамун ("Сенімділік") деген атпен екінші мұрагер ретінде мойындалды. Сонымен қатар, үшінші мұрагер әл-Қасым, әл-Мутамин, Абд әл-Мәлік ибн Салихтің қамқорлығымен тағайындалды. Бұл келісім 802 жылы Харун және Аббасид үкіметінің ең ықпалды лауазымдарындағы адамдар Меккеге қажылық жасаған кезде бекітіліп, жарияланды. Әл-Амин Бағдадта Харунның орнын басады, бірақ әл-Мамун әл-Аминнің мұрагері болып қалады және кеңейтілген Хурасанды басқарады. Бұл ерекше маңызды тағайындама болды, өйткені Хурасан Аббасидтер билікке келген Аббасид революциясының басталу орны болды және Халифат провинциялары арасында ерекше орынды сақтап қалды. Бұған қоса, Аббасид әулеті әскери басшылар мен әкімшілер ретінде Хурасанилерге көп сенді. Аббасидтермен бірге батысқа келген бастапқы Хурасани араб әскерінің (Хурасания) көптеген бөлігі Иракта және жаңа Аббасид астанасы Бағдадта жерлер алды және "мемлекеттің/әулеттің ұлдары" (abnāʾ al-dawla) деп белгіленген элиталық топқа айналды. Аббасид мемлекетінің жоғарғы қабаттарындағы ирандық элементтің осы кең таралғандығы, ең көрнекті өкілдері Бармакидтер отбасы болған, әл-Мамунның анасы арқылы шығыс Иран провинцияларымен байланысты болуы Хурасанның мұрагері және губернаторы ретінде тағайындалуының бір факторы болды. Тарихшы әл-Табари егжей-тегжейлі жазған келісім шарттары әл-Мамунның Хурасан вице-корольдігіне кең ауқымды автономия берді. Алайда, қазіргі заманғы тарихшылар осы мәліметтер кейінірек әл-Мамунның жақтастары тарапынан оның пайдасына бұрмаланған болуы мүмкін деп санайды. Харунның үшінші мұрагері әл-Мутамин Византия империясымен шектесетін Жоғарғы Месопотамия және Сирия аймақтарына жауапкершілік алды. Өте жақын арада екі бауырдың арасындағы жасырын бәсекелестік маңызды салдарларға әкелді: 803 жылдың қаңтарында Бағдадқа оралғаннан кейін Аббасид элитасы Бармакидтер отбасының биліктен күрт құлауына байланысты дүрбелеңге түсті. Бір жағынан, бұл оқиға Бармакидтер халифаның қалауынша тым күшті болғанын көрсетеді, бірақ оның уақыты мұрагерлік мәселесімен де байланысты екенін көрсетеді: әл-Амин abnāʾ-мен, ал әл-Мамун Бармакидтермен бірге болғандықтан және екі лагерь күннен күнге алыстағандықтан, егер әл-Амин табысқа жетуге мүмкіндік алса, Бармакидтердің күші жойылды. Әл-Фадл ибн Сахл, ислам дінін қабылдаған және Бармакид қызметіне кірген ирандық текті куфан, әл-Мамунның тәрбиешісі ретінде Джафар ибн Яхьяның орнын басты. 806 жылы ол сондай-ақ әл-Мамунның хатшысы (katib) болды, бұл тағайындама оны әл-Мамун таққа отырса, визиратқа басты үміткер ретінде көрсетті. 804 жылы әл-Мамун өзінің туысы, халифа әл-Хадидің қызы Умм Исаға үйленді. Олардың екі ұлы болды: Мұхаммед әл-Асғар және Абдулла. Бармакидтер құлағаннан кейінгі жылдарда әкімшілік орталықтандырылуы күшейді және abnāʾ-тың ықпалы арта түсті, олардың көптеген бөлігі провинциялық губернаторлар лауазымына тағайындалды және осы провинцияларды Бағдадтан тығыз бақылауға алуға тырысты. Бұл провинцияларда, әсіресе Хурасанда, жергілікті элиталардың abnāʾ-мен ұзақ жылдар бойы бәсекелестікке түсуіне және провинцияны (және оның кірісін) Ирактан бақылауға деген бейімділігіне әкелді. Abnāʾ-дың көрнекті мүшесі Әли ибн Иса ибн Маханның қатал салық салуы тіпті Рафи ибн әл-Лейттің көтерілісіне әкелді, бұл ақырында Харунның өзін, әл-Мамунмен және күшті палата иесі (хажиб) және бас министр әл-Фадл ибн әл-Рабимен бірге 808 жылы провинцияға баруға мәжбүр етті. Әл-Мамун әскердің бір бөлігімен Мервке жіберілді, ал Харун Туста қалды, ол 809 жылдың 24 наурызында қайтыс болды.
Аббасидтер азаматтық соғысы
802 жылы Харун әл-Рашид, әл-Мамун мен әл-Аминнің әкесі, әл-Аминнің өзінен кейін билікке ие болуын бұйырды, ал әл-Мамун Хурасанның әкімі және әл-Амин қайтыс болғаннан кейін халифа ретінде қызмет етуі тиіс еді. Харунның өмірінің соңғы күндері денсаулығы нашарлап, түсінде Мұса ибн Жафардың бір бөлмеде отырып, дұға етіп, жылағанын көрді. Бұл Харунға өзінің халифалығын орнату үшін қаншалықты күрескенін еске түсірді. Ол екі ұлының мінез-құлқын жақсы білді және Аббасид әулетінің игілігі үшін әл-Мамунның өзінен кейін халифа болуы керек деп шешті, және бұл туралы сарайдағы бір топ адалдарына сендірді. Бірақ, сарайдың бірі, Фадал ибн Раби, Харунның соңғы тілегін орындамай, ислам елдерінде Харунның ниеті өзгермегендігіне көндірді. Кейіннен Харунға адалдық серт беріп, әл-Мамунға қолдау көрсеткен Харунның үш адамы – Иса Джаруди, Әбу Юнус және Ибн Әбу Умран, Фадалдың сөздерінде қателіктер тапты. Фадал Харунның әл-Мамунды мұрагер еткенін мойындады, бірақ Харунның ақыл-есі дұрыс болмағандықтан, оның шешімі орындалмауы керек деп талас етті. Әл-Мамун екі бауырдың үлкені болған, бірақ оның анасы парсы әйелі болса, әл-Аминнің анасы биліктегі Аббасид әулетінен шыққан адам еді. 809 жылы әл-Рашид қайтыс болғаннан кейін екі бауырдың арақатынасы нашарлады. Әл-Мамунның тәуелсіздікке ұмтылуына жауап ретінде әл-Амин өзінің ұлы Мұсаны мұрагер деп жариялады. Бұл әл-Рашидтің өсиетіне қайшы келіп, мұрагерлік күреске әкелді. Әл-Амин 811 жылы Бағдадта Иса ибн Махан бастаған үлкен әскер жинап, Хорасанға шабуыл жасады, бірақ әл-Мамунның генералы Тахир ибн әл-Хұсайн (822 жылы қайтыс болды) оның әскерін талқандап, Иракқа шабуыл жасап, 812 жылы Бағдадты қоршады. 813 жылы Бағдад түсті, әл-Амин өлімге кесілді, ал әл-Мамун сөзсіз халифа атанды.
Сахл ибн Салама әл-Ансари
Әл-Мамун билігінің алғашқы жылдары Иракта тәртіпсіздіктер болды, халифа Мервте (қазіргі Мэри, Түрікменстан) болған кезде. 815 жылдың 13 қарашасында Мұхаммед ибн Жафар әл-Садық (әл-Дибадж) Меккеде халифатты өзіне жариялады. Ол жеңіліске ұшырады және дереу тақтан бас тарды, әл-Мамунның қайтыс болғаны туралы хабарды естіген соң ғана халифа болғанын айтты. Бағдадтағы тәртіпсіздік діни негізде көршілік қауіпсіздік жасақтарының құрылуына әкелді, олардың екі көрнекті басшысы Халид әл-Дарюш және Сахл ибн Салама әл-Ансари болды. Сахл «ла та’а лил махлуқ фи ма’сият әл-халик» – «Жаратушыға қарсы бұйрыққа бағынбау арқылы жаратылысқа бағынбау» деген ұранды қабылдады. Қозғалыстың еріктілері «мутаууи’а» деп аталды, бұл атау «шекарадағы қызметке және Византияға қарсы қасиетті соғысқа еріктілерге» берілген есіммен бірдей болды. Сахлдың және оның қозғалысының ықпалы соншалық болды, әскери басшылар алдымен әл-Мамунға бағынуды кейінге қалдырды және Сахлдың діни «формуласын» қабылдады, бірақ оның күшінен қорқып, 817-18 жылдары оны жою үшін бірікті.
Имам әл-Рида
201 жылы (817 жылы) әл-Мамун Али ар-Риданы (Алидің алтыншы буын ұрпағы және сегізінші шиит имамы) халифа ретінде өзінің мұрагері етіп тағайындады. Бұл қадам Ирактағы шииттердің пікірін жағыстыру және «Хашимиттер әулетінің «Алид» және «Аббасид» тармақтарын келістіру» мақсатымен жасалған болуы мүмкін. Алайда, Бағдадта Хашимиттерге – «әл-Харбияның әскери басшылары, соның ішінде Мутталиб пен Иса ибн Мұхаммед» қолдау көрсетіліп, әл-Мамун биліктен алынып, Ибрахим ибн әл-Махди халифа сайланды. Бағдадта әл-Мамунның орнына Ибрахим ибн Мехди келді, себебі әл-Мамунның Имам Резаны мұрагер етіп тағайындауына наразылық болған жоқ, бірақ Фазл ибн Сахл таратып жүрген «әңгімелерге» байланысты болды. Бағдадтағы көтерілісті басуға тырысқан әл-Мамун 12 сәуірде 818 жылы қалаға жол тартты. Тус қаласына жеткенде ол әкесінің қабірін зиярат етті. Бірақ Сарахс қаласына жеткенде, оның уәзірі Фазл ибн Сахл өлтірілді, ал Тусқа жеткенде имам уланды. Әл-Мамун имамның өз әкесі Харун әл-Рашидтің қабірінің жанына жерленуін бұйырды, жаназа рәсімінде қатты қайғырып, үш күн сол жерде болып қалды. Дегенмен, шиит дәстүрінде ол әл-Мамунның бұйрығымен өлтірілгендігі айтылады. Вильфред Маделунгтің сөзіне сәйкес, везирдің де, оның ізбасарының «күтпеген өлімі, олардың болуы Бағдадтағы күшті Аббасид оппозициясымен келісуді дерлік мүмкін емес қылар еді, осыған байланысты Мамунның өлімге қатысы бар деген күдік туындайды». Имам Резаның қайтысынан кейін Хорасанда көтеріліс болды. Әл-Мамун өзін қылмыстан ақтап алуға тырысты.
Бағдадқа келгеннен кейін
Бағдадтағы көтерілісшілер әл-Мамунға қарсы шығып, ыдырады және бекемдігін жоғалтты. Ғалым және тарихшы әл-Табаридің (839–923 жж.) мәліметінше, әл-Мамун 819 жылдың 11 тамызында Бағдадқа кірді. Ол өзі жасыл киім киді және басқаларды да солай істеуге мәжбүрледі. Алайда, бұл бұйрықтың орындалуы халықтың наразылығын тудыруы мүмкін екенін білген ол 18 тамызда дәстүрлі Аббасидтік қара түске қайта оралды. Бағдадта тыныш жағдай орнасса да, басқа жерлерде ала-көкпек болды. 210 жылы (825–826 жж.) Абдулла ибн Тахир әл-Хурасани әл-Мамун үшін Мысырды бағындырып, Александрияны андалусиялықтардан босатып, тәртіпсіздіктерді тоқтатты. Андалусиялықтар Критке көшіп кетті, және әл-Табари өз заманында олардың ұрпақтары әлі де онда өмір сүріп жатқанын жазды (Крит Эмиратын қараңыз). Абдулла 211 жылы (826–827 жж.) жеңілген көтерілісшілерді әкеліп Бағдадқа оралды. Сондай-ақ, 210 жылы Хижри (825–826 жж.) салықтарға байланысты шағымдардан туған Құмда көтеріліс болды. Ол басып жанылғаннан кейін, салық мөлшері айтарлықтай жоғары қойылды. 212 жылы Хижри (827–828 жж.) Йеменде көтеріліс болды. 214 жылы (829–830 жж.) бір йемендік көтерілісшіні тұтқындаған Әбу әл-Разиді тағы бір көтерілісші өлтірді. Мысырдың жағдайы тұрақсыз болды. Синд көтерілісшілдікке ұшырады. 216 жылы (831–832 жж.) Гассан ибн Аббад оны бағындырды. Әл-Мамун үшін үнемі туындап отырған мәселе – Бабак Хоррамдин бастаған көтеріліс болды. 214 жылы Бабак халифат әскерін талқандап, оның қолбасшысы Мұхаммед ибн Хумайдты өлтірді.
Византиямен соғыстар
Әл-Мамун халифа болған кезде арабтар мен Византия империясы шекаралық шайқастарға бейімделді, арабтар Анатолияға терең шабуылдар жасап, олжа мен құлдыққа алынған христиандарды қолға түсірді. Бірақ 820 жылы Михаил II билікке келгеннен кейін жағдай өзгерді. Михаил, көтерілісші Томас Славянмен күресуге мәжбүр болғандықтан, Критке қарсы 40 кеме мен 10 000 сарбаздық Андалусия шабуылына қарсы аз ғана әскерді қалдырды, нәтижесінде 824 жылы Крит құлдырады. 826 жылы Византия жасаған қарсы шабуыл мүлдем сәтсіз аяқталды. Одан да жаман нәрсе – 827 жылы Тунис арабтарының Сицилияға басып кіруі. Дегенмен, Сицилиядағы византиялықтардың қарсыласы қатты болды және толығымен жеңіліске ұшырамады, ал арабтар ішкі дау-жанжалдарға ұшырады. Сол жылы арабтар Сицилиядан қуылды, бірақ олар қайта оралуға ниеттенді. 829 жылы Михаил II қайтыс болды және оның орнын ұлы Теофил бағындырды. Теофил арабтарға қарсы күресте әр түрлі табыстарға жетті. 830 жылы арабтар Сицилияға қайта оралып, бір жылдық қоршаудан кейін Палермоны басып алды. Олар келесі 200 жыл бойы сол жерде болып, христиандардың қарсы шабуылдарына қарамастан жаулауларын аяқтады. Ал Мамун 830 жылы Анатолияға жорық жасап, бірнеше византиялық бекіністерді басып алды; ол қарсыластығын көрсеткен византиялықтарды кешірді. Теофил 831 жылы Тарс қаласын басып алды. Келесі жылы византиялықтар 1600-ге жуық адамды өлтіргенін естіген Ал Мамун қайта оралды. Бұл жолы халифат әскерлеріне 30-ға жуық бекініс түсті, ал Византия Каппадокияда екі жеңіліске ұшырады. Теофил Ал Мамунға хат жазды. Халифа византиялық билеушінің хатын мұқият қарастырғанын, оның бейбітшілік және сауда туралы ұсыныстарды соғыс туралы қатерлермен араластырғанын байқағанын және Теофилге шахадатты қабылдауды, салық төлеуді немесе соғысуды ұсынғанын айтты. Ал Мамун үлкен жорыққа дайындалды, бірақ Тианаға жорық барысында қайтыс болды. Ал Мамунның византиялықтармен қарым-қатынасы грек философиясы мен ғылымын аударудағы күш-жігерімен ерекшеленеді. Ал Мамун Бағдатқа көптеген діндердің ғалымдарын жинап, оларға жомарт күтім жасады. Ол Византия империясына ең танымал қолжазбаларды жинап, оларды араб тіліне аудару үшін елші жіберді. Ал Мамун византиялық императормен бейбіт келісімге келгеннен кейін жыл сайын бірнеше грек қолжазбаларын, соның ішінде Птолемейдің астрономиялық еңбегі «Алмагестті» алуға міндетті болды.
әл-Мамунның билігі
Аль Мамун Месопотамия жазығында градусты өлшеуге (Аль Мамунның доғасын өлшеу) бағытталған екі астрономиялық операция жүргізді. Айдағы Алманон кратері оның астрономияға қосқан үлесінің құрметіне аталған. Әл-Мамунның әкімшілік қызметі билікті орталықтандыру және мұрагерлік мәселесін шешуге жасаған күш-жігерімен ерекшеленеді. Оның тұсында Байт әл-Хикма, яки Даналық үйі құрылды. 833 жылы, ол қайтыс болғанға дейін төрт ай бұрын басталған михнаға қарсылық білдірген уламалар ислам саясатында маңызды күшке айналды. Майкл Гамильтон Морган «Жоғалған тарих» кітабында Аль Мамунды «білімді жақсы көретін адам» деп сипаттайды. Аль Мамун бір шайқаста Византия императорын жеңіп, оған құрмет ретінде шамамен 150 жылы жазылған Птолемейдің астрономиялық еңбектерінің жинағы – «Альмагест» көшірмесін сұрады. «Михна» ортағасырлық еуропалық инквизицияға ұқсас, себебі ол түрмеге қамау, діни сынақ және адалдық серт беруді қамтиды. Михнаға қатысқандар – әлеуметтік беделі жоғары дәстүрлі ғалымдар еді. Аль Мамун михнаны халифалық билік шеңберінде діни билікті орталықтандыру және азаматтарының адалдығын тексеру мақсатымен енгізді. Михнаға элита, ғалымдар, судьялар және басқа да мемлекеттік қызметкерлер қатысты. Басты сұрақ – Құранның жаратылғаны туралы мәселе еді. Егер тергеліп отырған адам Құранның Құдаймен бірдей емес, жаратылған деп мәлімдесе, ол кез келген кәсібін жалғастыруға құқылы болды. Михнаға қатысты дау-жанжал Аль Мамунның мутазилит теологиясына деген ықыласымен және басқа да даулы көзқарастарымен күшейді. Мутазилит теологиясы Аристотельдің ойларымен және грек рационализмімен тығыз байланысты болды, сонымен қатар сенім мен амал мәселелерінде ақыл-ойды пайдалану керек деп мәлімдеді. Бұл Ахмад ибн Ханбал және басқалардың дәстүрлі және сөздік тұрғысынан қарағандағы көзқарасына қарсы болды, олардың пікірінше, иманды адамның сенім мен амал туралы білуі керек барлық нәрсе Құран мен Хадисте нақты жазылған. Сонымен қатар, мутазилиттер Құранның Құдаймен бірдей емес, жаратылған деп мәлімдеді, бұл сенім джахмиттер мен шииттердің бір бөлігімен ортақ болды, бірақ Құран мен Құдай мәңгілік деген дәстүрлі сүнни пікіріне қайшы келді. Аль Мамунның тұсында алхимия дамыды. Осы ғылымның негізін қалаушылар Жәбір ибн Хайян және оның шәкірті Юсуф Луква болды, олар Аль Мамунның қамқорлығын алды. Ол алтынды өзгерте алмаса да, оның әдістері фармацевтикалық қосылыстарды қолдауға ықпал етті. Аль Мамун картография саласындағы пионер болды, ол көптеген астрономдар мен географтардан әлем картасын жасауды тапсырды. Қазіргі кезде карта Стамбулдағы Топкапи сарайы мұражайындағы энциклопедияда сақталады. Картада Еуразия және Африка құрлықтарының үлкен бөліктері, танымал жағалау сызықтары мен маңызды теңіздер бейнеленген. Бұл араб теңіз кемелерінің капитандарына белгілі әлемді көрсетеді, олар үлкен қашықтықтарда сауда жасау үшін муссондық жел ағымдарын пайдаланды (IX ғасырға қарай араб теңіз саудагерлері Қытайдағы Гуанчжоу қаласына жетті). Гректер мен римдіктердің карталары Жерорта теңізі сияқты жабық теңіздерді жақсы білетінін, бірақ одан тыс кең мұхиттар туралы азын білетінін көрсетеді. Аль Махди халифаның исламды ереске қарсы қорғаушы екенін жариялағанмен және православиені жариялау қабілетін де алға тартқанмен, ислам әлеміндегі діни ғалымдар Аль Мамунның михнада өзінің шекарасын асып кеткеніне сенді. Михнаның салдары орындау қиын болды, өйткені уламалар қарсылықтарында нығайып, бірікті. Михна тағы екі халифтің тұсында сақталғанмен, Аль Мутаваккил оны 851 жылы тоқтатты. Аль Мамун дәуірінде уламалар мен негізгі ислам заң мектептері нақты анықталды, ал суннизм – заңгерлік дін ретінде – параллель түрде қалыптасты. Сунни және шииттік ислам арасындағы доктриналық айырмашылықтар көріне бастады. Ханбали заң мектебінің негізін қалаушы Ибн Ханбал михнаға қарсылығымен танымал болды. Аль Мамунның зиялыларға бір мезгілде қарсылық білдіруі және оларды қолдауы зайырлы және діни мәселелер бойынша маңызды диалогтардың пайда болуына әкелді, ал Байт әл-Хикма грек және басқа да ежелгі мәтіндерді араб тіліне аударудың маңызды орталығы болды. Бұл исламдық қайта жаралу эллинизмді қайта ашуға түрткі болды және осы мәтіндердің еуропалық қайта жаралуға аман қалғанын қамтамасыз етті. Аль Мамун Харунның Хорасанның губернаторы болып тағайындалған еді, ал билікке келгеннен кейін халифа Тахирдің адалдығын қамтамасыз ету үшін оны әскери қызметтері үшін губернатор етіп тағайындады. Бірақ Аль Мамун бұл қадамға көп ұзамай өкінді, себебі Тахир мен оның отбасы Иран саясатына бекініп, мемлекетте Аль Мамунның билікті орталықтандыру және күшейту ниетіне қайшы келіп, күшті бола бастады. Тахиридтер отбасының күшеюі Аль Мамунның өзінің саясаты оларды және басқа да қарсыластарын бөлеген кезде қауіп тудырды. Аль Мамун өзінің әйелін бала тумағаны үшін ажырастыруға тырысты. Оның әйелі Аль Мамун өзінің судьясын таңдамас бұрын, Сирия судьясын жалдады; судья, халифаның әйеліне жақын болғандықтан, ажырасуға бас тартты. Аль Мамунның тәжірибесінен кейін, ешбір Аббасид халифалары үйленбеді, оның орнына олар өз мұрагерлерін гаремде іздеді. Аль Мамун шииттік мұсылмандардың қолдауын жеңіп алу үшін сегізінші имам Әли ар-Риданы өзінен кейін мұрагер етіп тағайындады. Алайда, көптеген шииттер ар-Риданың өмір сүруі үшін тым ескі екенін түсінді және Аль Мамунның әрекетін мағынасыз деп санады; шындығында, Аль Мамун 818 жылы Әли ар-Риданы улап өлтірді. Оқиға Аббасидтерден шииттердің одан да көп бөлінуіне себеп болды, оларға Әбу әл-'Аббас тарапынан халифат уәдесі берілген, бірақ одан кейін олар одан айырылды. Аль Мамунның билігі кезінде Аббасид империясы біршама өсті. Сіндтегі индуисттік көтерілістер басылды және Кабул басшысы бағынуымен Ауғанстанның көп бөлігі қосылды. Иранның таулы аймақтары Аббасид үкіметінің бақылауына күшейтілді, сондай-ақ түркістандық аймақтар да. 832 жылы Аль Мамун Мысырға үлкен армиямен Башмурит көтерілісін басу үшін кірді.
Жеке ерекшеліктері
Әл-Табари (32-том, 231-бет) әл-Мамунды орташа бойлы, ашық түсті терілі, әдемі, және жасы ұлғайған сайын қара түсін жоғалтқан ұзын сақалды деп сипаттайды. Ол халифаның кез келген дайындықсыз, қысқа да әсерлі сөйлеу қабілеті, жомарттығы, Мұхаммед пен дінге деген құрметі, оның шамалылық пен әділдік сезімі, поэзияға деген құштарлығы және физикалық жақындыққа деген толымсыз құштарлығы туралы әңгімелерді келтіреді. Ибн Абд Раббих өзінің "Бірден-бір алқа" (әл-'иқд әл-Фарид) атты еңбегінде, бұрынғы көздерге сүйене отырып, әл-Мамунның ұқсас сипаттамасын береді, оны ашық түсті терілі, сәл сары шашты, ұзын, жіңішке сақалды және тар маңдайлы деп суреттейді.
Отбасы
Ал Мамунның алғашқы әйелі – оның ағасы әл-Хадидің қызы Умм Иса, ол 804 жылы он сегіз жасында үйленді. Олардың Мұхаммед әл-Асғар және Абдалла есімді екі ұлы болды. Тағы бір әйелі – Буран, әл-Мамунның уәзірі әл-Хасан ибн Сахлдың қызы. Ол 807 жылы 6 желтоқсанда Хадижа болып дүниеге келді. Әл-Мамун оны 817 жылы үйленді және 825 жылдың желтоқсаны мен 826 жылдың қаңтарында Фам әл-Силх қаласында некелерін толықтырды. Ол 884 жылы 21 қыркүйекте қайтыс болды. Әл-Мамунның көптеген кәнизактары да болды. Олардың бірі – Сундус, ол оған бес ұл сыйлады, соның ішінде әл-Аббас болды. Әл-Аббас әл-Мамун билігінің соңында жоғары әскери қолбасшыға дейін көтеріліп, таққа талапкер болды. Оның басқа ұлдары – Харун, Ахмад, Иса және Исмаил. Тағы бір кәнизағы – Ариб. 797 жылы туған ол, Бармакид әулетінен шыққан Жафар ибн Яхьяның қызы екенін айтты, Бармакидтер биліктен құлағанда ұрланып, бала кезінде сатылды. Оны әл-Амин әкеліп, кейін ағасына сатты. Ариб белгілі ақын, әнші және музыкант болған. Ол 890 жылы шілде-тамыз айларында Самаррада тоқсан үш жасында қайтыс болды. Тағы бір кәнизағы – Бида, ол әл-Кабира лақабымен танымал болды. Ол да әнші еді және Арибтің құлы болған. Ол 915 жылы 10 шілдеде қайтыс болды. Халифа әл-Мухтадидің ұлы Әбу Бакр оның жаназа намазын оқыды. Тағы бір кәнизағы – грек Муниса болды. Ол оның сүйіктілерінің бірі еді. Тағы бір кәнизағы – Татриф, сонымен қатар Тазайюф деп те аталды. Ол басралық шешен ақын. Ол сұлулығымен және сән-салтанатымен танымал болды, және әл-Мамун оны барлық басқа кәнизактарынан артық көргені айтылады. Ол күйеуінің өліміне қатты қайғырып, оны жөнінде көптеген өлеңдер жазды. Тағы бір кәнизағы – Бадал. Ол бұрын оның туысы Жафар ибн әл-Хадидің, оның ағасы әл-Аминнің және Әли ибн Хишамның кәнизағы болған. Ол Мединада туып, Басрада өскен. Ол әдемі келбетті, ақ терілі, музыкаға, әсіресе аспаптарда ойнауға шебер болды, сонымен қатар өте жақсы ән жазушы және әнші ретінде танымал еді. Әл-Мамун қайтыс болғаннан кейін оның ағасы әл-Мутасим оған үйленді. Насим де оның кәнизағы еді. Ол ақын, оның сүйіктілерінің бірі болды. Ал Мамунның Мұса есімді тағы бір ұлы болды. Әл-Мамун – бір сөздік лақапқа ие болған соңғы Аббасид халифасы, ал оның ізбасарлары лақаптарына «Билла» немесе «Аллаға серт» сияқты қосымшалар қосып айтқан. Оның жүрегі жақын немере інісі Харун (болашақтағы әл-Ватиқ) одан каллиграфия, мәнерлеп оқу және әдебиетті үйренді. Кейінгі дереккөздер оны білімі мен адалдығы үшін «Кіші Мамун» деп атады.
Діндік наным-сенімдер
Әл-Мамунның діни сенімдері күмәнді мәселе болып табылады, тіпті басқа Аббасилер мен кейінгі ислам ғалымдары оны шиит мұсылман деп атады. Мысалы, суннит ғалымдары әл-Дхахаби, Ибн Катир, Ибн Халдун және әл-Суюти Әл-Мамун шиит екеніне сенді. Оның шииттікке жақындығын көрсететін аргументтердің бірі – 816/817 жылдары Пайғамбардың ұрпағы Әли әл-Рида жалғыз халифа болып тағайындалудан бас тартқанда, Әл-Мамун оны ресми түрде өзінің тағайындалған мұрагері етіп жариялады. Аббасилердің ресми монеталарында Әл-Мамун халифа ретінде, ал әл-Рида оның мұрагері ретінде бейнеленген. Басқа аргументтер: Халифаттың ресми қара түсі Пайғамбардың жасыл түсіне өзгертілді; 210 хижри/825 жылғы шамамен, ол Медине билеушісі Кусам б. Жафарға Фадак жерін Мұхаммедтің қызы Фатима арқылы оның ұрпақтарына қайтару туралы хат жазды; ол бұрын Омар ибн әл-Хаттаб тыйым салған, бірақ Мұхаммед пен Әбу Бәкір заманында қолданылған никах мутаһты қайта жаңғыртты; 211 хижри/826 жылғы шамамен, Әл-Мамун Умаяд халифатының негізін қалаушы және бірінші халифасы Мұавия I-ді мақтағандарға деген наразылығын білдірді және оларды жазалады деген хабар бар; алайда, әл-Суютидің бұл кейінгі пікірі күмәнді, өйткені Әл-Мамун Мұавияны ашық қорғаған ғалымдарды, мысалы, Мутазилит ғалымы Хишам ибн Амр әл-Фуватиді, ол Бағдадта Әл-Мамунның сарайында өте құрметті судья болған, қолдағандығына қайшы келеді; 212 хижри/827 жылғы шамамен, Әл-Мамун Әли ибн Әбу Талибтің Әбу Бәкір мен Омар ибн әл-Хаттабтан жоғары тұратындығын жариялады; сондықтан, Әл-Ридадан құтылу біртұтас, абсолютті және қарсылықсыз билікке қол жеткізудің жалғыз шынайы жолы болды. Әл-Мамун Әл-Риданы әкесі Харун әл-Рашидтің қабіріне жақын жерге жерлеуге бұйрық берді, жаназа рәсімінде қатты қайғырды және үш күн сол жерде қалды. Әли әл-Риданың ұлы және мұрагері Мұхаммед әл-Жауад Әл-Мамунның билігінің соңына дейін (833 жылға дейін) қарсылықсыз және еркін өмір сүрді. Халифа Әл-Жауадты Бағдадқа шақырып, қызы Уммул-Фадлға үйлендіруді жоспарлады. Бұл Аббасилердің күшті наразылығын тудырды. Яқубидің сөзіне сәйкес, Әл-Мамун Әл-Жавадқа жүз мың дирхам сыйлап, «Расында, мен Алланың елшісі мен Әли ибн Әбу Талибтің ұрпағынан әже болуды қалаймын» деді.