Кіріспе

Ливандық террорист және 9/11 ұшақ қырып салушысы (1975–2001)

Зиад Самир әл-Жаррах (زياد سمير جراح; 11 мамыр 1975 – 11 қыркүйек 2001) – ливандық террорист, ұшақ қырып салушы. Ол 11 қыркүйек шабуылының бөлігі ретінде, жолаушылардың қарсылығынан кейін Пенсильвания штатының Шанксвилл қаласының жанындағы ауылдық жерге құлаған United Airlines 93 рейсінің төрт қырып салушысының бірі болды. Бай отбасында өскен Жаррах 1996 жылы Германияға көшті. 1990 жылдардың соңында Гамбург қолданбалы ғылымдар университетінде (HAW) оқып жүргенде ол 9/11 шабуылын жоспарлауға қатысты, онда Мұхамед Атта, Марван әл-Шехи және Рамзи бин әл-Шибхпен кездесіп, кейін Гамбург желісі деп белгілі болған топты құрды. Жаррах 1999 жылы Осама бен Ладеннің шабуылға қатысу үшін тартты. Ұшақ қырып салушылардың арасында ол отбасы мен сүйіктісіне жақын болды. Ол шабуылды жүзеге асыру туралы маңызды күмәндарын білдірген жалғыз қырып салушы болды деп хабарланды. Оның туыстары мен достары оның шабуылға қатысқанын жоққа шығаруда. Жаррах 2000 жылдың маусым айында АҚШ-қа келді. Ол 2000 жылдың маусымынан 2001 жылдың қаңтарына дейін Нью-Джерсиден Флоридаға көшкеннен кейін, ұшу нұсқаушысы Руди Деккерспен бірге Атта мен Әл-Шехимен Хэффман авиациясында оқыды. 2001 жылдың 7 қыркүйегінде Жаррах Форт-Лодердейлден Ньюаркқа ұшты. Төрт күннен кейін ол United Airlines 93 рейсіне отырды және Саид әл-Гамди, Ахмет әл-Нами және Ахмет әл-Хазнавиден құралған ұшақ қырып салушылар тобымен бірге ұшақтың басқаруын өз қолына алды деп есептеледі. Олар ұшақты АҚШ Капитолийіне немесе Ақ үйге құлатуға тырысты, бірақ жолаушылардың қарсылығынан кейін бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

Ерте өмір және білім

Зиад Джарра 1974 жылғы 11 мамырда Ливанның Бейрут қаласында бай отбасында дүниеге келген. Ол қаланың көрнекті Тарик әл-Жадида ауданында өскен және бастауыш және орта білімін сол аймақтағы мектептерде алған. Оның әкесі Самир Джарра Ливан үкіметінде әлеуметтік қызмет инспекторы болып жұмыс істесе, анасы бастауыш мектепте сабақ берген. Оның ата-анасы формальды түрде суннит мұсылмандары болғанмен, олар секулярлық өмір салтын ұстанған. Бала кезінде ол ұшақтармен ұшуды армандаған, бірақ отбасы оған бұл жолда кедергі келтірген. "Мен оның ұшқыш болуына жол бермедім", - деді оның әкесі шабуылдан кейін бір апта өткен соң Wall Street Journal газетіне. "Менің жалғыз ұлым бар еді, ол апатқа ұшырар деп қорқатынмын". 1995-1996 жылдары, Джарра әлі Йеменде тұрып жатқанда, оның отбасының мәліметінше, сол аттас адам Нью-Йорктің Бруклин ауданында пәтер жалдаған. Пәтер иелері бұл Джарраның ФБР суреттеріндегідей адам екенін мәлімдеді. 1996 жылдың көктемінде Джарра өзінің туысы Салиммен бірге Германияға көшіп келді. Олар Германияда оқитын шетелдік студенттер үшін тіл білмейтін жағдайда қажет болатын Грайфсвальд университетіндегі неміс тілінен сертификат алу курсына қатысу үшін келді. Туысымен бірге пәтерде тұрған кезде ол дискотекалар мен жағажайдағы кештерге қатысқан, мешітке бару жиілігі азайған. Ол неміс тегі бар, түрік тегінен шыққан, стоматолог мамандығын оқып жүрген Айсель Шенгүн есімді әйелмен танысып, жақын дос болды. Олар өмірінің соңына дейін ара-тұра кездесіп, қысқа мерзімге бірге тұрды, бұл оның дінге берілген достарына ұнамады. 1997 жылдың қыркүйегінде Джарра Грайфсвальдты қалдырып, Гамбургтегі Фаххохшуледе (қолданбалы ғылымдар университеті) әуе-ғарыш инженериясын оқуға түсті, сонымен қатар жақын мандағы Вольфсбургтағы Volkswagen зауытында бояушы болып жұмыс істеді. Гамбургте ол Розмари Канельден пәтер жалдады, ол оның портретын салып, ол желтоқсанда анасына сыйлық ретінде алып қайтты. 9/11 комиссиясының есебінде Джарра Мохамед Атта және басқалармен бірге Гамбург тобының мүшесі болғаны айтылады. Алайда ол ешқайсысымен бірге тұрмады және Гамбургте олардың кез келгенімен тек бір рет кездескенін растауға болады: 1999 жылдың қазан айында әл-Қудс мешітінде Саид Бахаджидың тойында.

Ауғанстанда оқу

1999 жылдың соңында Джаррах, Мохамед Атта, Марван әл-Шехи, Саид Бахаджи және Рамзи бин әл-Шиб екінші Чечен соғысында ресейлік сарбаздармен күресу үшін Чечняға баруды шешті. Халид әл-Масри мен Мохамеду Ульд-Слахи соңғы сәтте оларды Ауғанстанға барып, Осама бен Ладенмен кездесіп, террористик шабуылдарға дайындыққа түсуге көндірді. Джаррахқа Куния (араб) (текнонимі) Абу Тарик ("Тариқтың әкесі") Испанияны мұсылмандықпен жаулап алуды басқарған қолбасшы Тарик ибн Зиядтың құрметіне берілді. Оларға өте құпия тапсырма берілгенін, операциядан кейін Германияға оралып, ұшқыштар мектебіне түсу керектігін айтты. 1999 жылдың қазан айында Джаррах Саид Бахаджидің үйлену тойында басқа 11 қыркүйек ұшақ қадаушыларымен бірге, соның ішінде әл-Шехимен бірге түсірілді. 2006 жылы видеода Джаррахтың 2000 жылдың қаңтар айында Мұхаммед Аттамен бірге өсиетін оқып жатқаны пайда болды. Джаррах Fachhochschule-ден шығып, ұшқыштар мектебін іздеуге кірісті. Ол бұл бала кезіндегі ұшқыш болу арманын орындау үшін жасағанын айтты. Бірнеше елде қарастырғаннан кейін, ол Еуропадағы ұшқыштар мектептерінің ешқайсысының жеткілікті емес екеніне көз жеткізді. Балалық шағындағы досының кеңесімен ол АҚШ-қа көшуге дайындалды.

АҚШ-та

Джарра, есеп бойынша, АҚШ-қа жеті рет кірген, бұл басқа ұшақ қадаушыларынан көп. 2000 жылдың 25 мамырында ол Берлинде бес жылдық АҚШ-тың (туристік/іскерлік) визасына өтініш беріп, алған. 2000 жылдың 27 маусымында ол алғаш рет АҚШ-қа барып, Ньюарк халықаралық әуежайына қонды. Содан кейін ол әл-Шехи мен Аттамен бірге Флоридаға сапар шекті, онда үш адам Венециядағы Хаффман авиация мектебіне толық уақытқа жазылды. Джарра туристік визадан студенттік визаға өтуге өтініш бермеді, осылайша иммиграциялық мәртебесін бұзды. Джарра 2000 жылдың маусымынан 2001 жылдың 15 қаңтарына дейін алты ай бойы ұшқыштар мектебінде оқыды. Ұшқыштар мектебіндегі көптеген сыныптастары оны жылы есіне алады, оны мейірімді және сенімді деп сипаттайды, сондай-ақ кейде сыра ішетінін еске алады. Джарра басқа ұшақ қадаушыларымен бірге тұрмады, ол Торстен Биерман атты неміс студентімен бірге тұрды. Биерманн Джарраның діни немесе саяси белсенділігін байқаған жоқ. Джарра кейде Германияға түрік-неміс әйелі Айсель Шенгүнге барып, оған күнде телефон соғып немесе электрондық хат жазып тұратын. 2001 жылы шабуылдан кейін голландиялық Руди Деккерс, Хуффман авиациясының (қазір жұмысын тоқтатқан) ұшқыштар оқытушысы, билік органдарымен сұхбаттасты. Деккерстің сөзіне қарағанда, Джарра мен әл-Шехи жақсы оқушылар болған, ал Атта нашар мінез-құлық көрсетіп, нұсқауларды орындаудан бас тартқан. Деккерс Аттаға мінез-құлқы өзгермесе, мектептен шығаратынын айтқан, нәтижесінде Аттаның мінез-құлқы жақсара бастады. Деккерс сондай-ақ ол әл-Шехи мен Джаррамен бірге Флорида штатының Сарасота қаласындағы Shamrock Pub атты барға ұшу сабағынан кейін барғанын айтты. Барда олар Деккерске ұшқыш лицензиясын алғаннан кейін жоспарлары туралы әңгімелесті, ал Джарра Деккерске: "Менде жұмыс бар, біз ұшқыш болуды жоспарлап отырмыз" деді. Джарра 2000 жылдың тамызында шағын ұшақтарды ұшуға лицензия алды және сол жылдың соңында үлкен ұшақтарды ұшуға оқуды бастады. Ол Бейрутке отбасына, содан кейін Германияға әйелі Шенгүнге барды. Ол оны он күндік сапарға АҚШ-қа алып келді, тіпті ол онымен бірге ұшқыштар мектебінде сабаққа қатысты. 2001 жылдың қаңтар айының соңында ол ауру әкесіне бару үшін Бейрутке, содан кейін Германияға әйеліне барды. Ол ақпан айының соңында АҚШ-қа қайта оралды. Оның мінез-құлқы басқа ұшақ қадаушыларынан өзгеше болды, олар барлық отбасылық және романтикалық қарым-қатынастарды үзіп тастады. АҚШ-қа қайтып бара жатқанда ол Біріккен Араб Әмірліктері арқылы өтті, бұл елдің лауазымды тұлғаларының мәлімдемесіне сәйкес, ол 2001 жылдың 30 қаңтарында ЦРУ өтініші бойынша билік органдарымен сұхбаттастырылған. Ол Ауғанстан мен Пәкістанда болғанын мойындады, бірақ ЦРУ бұл мәлімдемені жоққа шығарды және 9/11 комиссиясының есебінде бұл туралы ештеңе айтылмаған. Флоридадағы ұшқыштар мектебі Джарраның 2001 жылдың 15 қаңтарына дейін оқығанын мәлімдеді. 6 мамырда Джарра Флорида штатының Дания Бич қаласындағы US1 Fitness Center спорт залына екі айлық мүшелікке тіркелді, кейін мүшелігін тағы екі айға жаңартты және жақын аралықтағы жекпе-жек сабақтарына қатысты. Сол айда 8 маусымда келген Ахмет әл Хазнави Джаррамен бірге тұра бастады деп есептеледі. Джарра Лаудердейл-бай-де-Сиде жаңа пәтер жалдағаннан кейін, екеуі де үй иесіне неміс паспорттарының фотокопиясын берді, кейіннен ол оларды ФБР-ге тапсырды. 25 маусымда Джарра Хазнауиді үй иесінің кеңесі бойынша Флорида штатының Форт-Лодердейл қаласындағы Holy Cross ауруханасына алып барды. Хазнавиді доктор Христос Цонас емдеді, сол жақ бауындағы жараға антибиотиктер тағайындады. Ол қызметкерлерге чемоданға соғылғанын айтса да, бұқаралық ақпарат құралдары оны 2001 жылғы көкжар шабуылдарымен байланыстыруға тырысып, терідегі көкжардың белгісі деп хабарлады, бірақ кейіннен ФБР бұл хабарларды жоққа шығарып, "ұшақ қадаушылары болған жерде көкжардың бар екенін толыққанды растау мүмкін емес екенін" мәлімдеді. 2001 жылдың шілде айының ортасында ұшақ қадаушылары мен Гамбург тобының бірнеше мүшелері Салу, Испанияға жақын жерде бірнеше күнге, тіпті бірнеше аптаға жиналды. Джарра мен Атта арасында жоспардың соңғы кезеңінде керісіншелік болған сияқты. Атта Рамзи бин әл Шибхке Джарраға хабарласудың қиындығы және Джарра жоспардан толықтай бас тартуы мүмкін екені туралы шағымданған. 25 шілдеде Джарра бір жолғы билетпен Германияға ұшып барып, әйелімен соңғы рет кездесті (бірақ олар телефон арқылы бір рет әңгімелесті). Кейін ол бин әл Шибхпен кездесіп, оның ықпалымен операцияны аяқтауға келісті. Джарра 5 тамызда АҚШ-қа қайтып келді, бірақ басқа деректер оның 2 қаңтарда ұшқыш емтиханын тапсырғанын, оған байланысты әпкесінің тойына қатыса алмағанын көрсетеді. 27 тамызда ол Мэриленд штатының Лорел қаласындағы Pin Del мотельіне орналасты, бұл Валенсия мотелінен бір шақырымдай ғана қашықтықта орналасқан, онда тағы төрт ұшақ қадаушысы тұрған. 2001 жылдың 7 қыркүйегінде Flight 93 рейсіндегі барлық төрт ұшақ қадаушысы Форт-Лодердейлден Ньюарк халықаралық әуежайына Spirit Airlines рейсімен ұшты. 2001 жылдың 9 қыркүйегінің таңғы сағаттарында Джарра Мэриленд штатында жылдамдықпен жүргені үшін тоқтатылып, айып талқысы берілді. Ол соңынан ата-анасына телефон соғып, бес күн бұрын жіберген ақша сомасын алғанын айтты. Ол оларға 22 қыркүйекте туысының тойында көретінін айтты. Хабарламада "Мен не істеуім керек болса, соны істедім" және "Бұл үлкен құрмет, сіздер нәтижесін көресіздер, және барлығы тойлайды" деген сөздер болды. Бір дереккөздің мәліметінше, Джарра шабуылға дейін пәтерінде картон қораптардан жасалған үлкен пилот кабинасын құрастырған. Джарра American Airlines Flight 11 рейсінің ұшқышы Мохамед Аттаға ұқсас қоңырау шалған, бірақ бұл Джарра мен American Airlines Flight 77 рейсінің ұшқышы Хани Ханжур арасында болған жоқ. Кейін сол таңда Джарра, Саид әл-Гамди, Ахмед әл-Нами және Ахмед әл Хазнави Ньюарк халықаралық әуежайының A17 қақпасынан United Airlines Flight 93 рейсіне оқиғасыз отырды және пилот кабинасына жақын бірінші сынып орындарында отырды. Ұшу алдында Джарра әуежайдағы қоғамдық телефоннан әйелі Айсель Шенгүнге телефон соғып, "Мен сені жақсы көремін" деген сөзді қайталап айтты. Кейінірек ұшақ 8:42-де, World Trade Center-ге шабуыл жасаған American Airlines Flight 11 рейсінен төрт минут кейін ұшып кетті. Ұшқыштар мен экипаж күнінде болған алғашқы екі ұшақ қадаушылығы туралы хабардар болды және сақ болуға ескертілді. Бірнеше минуттан кейін, шамамен сағат 9:28-де Flight 93 рейсі де қадаушылардың қолына түсті. 9/11 комиссиясы Джарраның ұшқыш болғанын мәлімдеді. Әуе диспетчері ұшқыштың жолаушыларды отыруын және тыныш болуын сұраған дауысын естіді. Джарра хабарлап: "Айымдар мен мырзалар: бұл капитан. Отырып қалыңыз, отырып қалуды жалғастырыңыз. Бортта бомба бар. Сондықтан отырыңыз." Сағат 9:39-да капитан радио арқылы: "Бұл капитан. Барлығыңыз отырып қалуыңызды сұраймын. Бортта бомба бар және біз әуежайға қайтып барамыз, сондай-ақ біздің талаптарымызды орындау үшін, тыныш болыңыз" деді. Кем дегенде екі жолаушы жасаған телефон қоңырауларында барлық ұшақ қадаушыларының қызыл жолақтар таққанын және біреуінің (әл Хазнави немесе әл Нами болуы мүмкін) денесіне бомба байланғанын айтты. Ұшақтағы жолаушылар басқа ұшақтардың тағдыры туралы телефон арқылы білген, кейбіреулері өз ұшағы да ракета ретінде қолданылуынан қорқып, әрекет етуге бел буды. Жолаушылардың көтерілісі террористердің жоспарларын құлатты, бірақ ұшақты сақтап қалуға жеткіліксіз болды. Джарра мен басқа ұшақ қадаушыларына шабуыл жасалды. 2003 жылдың 8 тамызында АҚШ тергеушілері ұшақтың пилот кабинасының жазбасын талдағанда, жолаушылар тобы пилот кабинасына бұзуға тырысқан. Оларды тепе-теңдіктен шығару үшін Джарра ұшақты солға және оңға бұрды...

Танымал мәдениетте

Джарра – "Гамбург жасушасы" (2004) фильмінің басты кейіпкері. Оны француз-ливандық актер Карим Салех сомдайды. Джарра рөлін египеттік-британдық актер Халид Абдулла жүлделі "United 93" (2006) фильмінде ойнады. Бұл фильмде де United Airlines 93 ұшағының қашқындалуы және 11 қыркүйек оқиғасы кезінде төрт ұшақты құтқаруға биліктің жасаған әрекеттері көрсетілген. 2021 жылғы неміс-француз фильмі "Copilot" (неміс атауы: Die Welt Wird Eine Andere Sein, аудармасы: "Әлем басқаша болады") Джарраның 2001 жылғы 11 қыркүйекке дейінгі Айсель Сенгюнмен арақатынасына негізделген. Ливандық актер Роджер Азар сомдаған Джарра, фильмді деректі драмадан алшақтату үшін Саид Авад деп аталды. Бұл фильм 71-ші Берлин халықаралық кинофестивалінде "Panorama" бағдарламасына ресми түрде қабылданды және 11 қыркүйек шабуылдарының 20 жылдығына орай көрсетілді.