Кіріспе

Сүтқоректілер түрі

Түсті дельфин (Lagenorhynchus obscurus) – Оңтүстік жарты шардың жағалау суларында кездесетін дельфин. Оның түрлік атауы латын тілінде "қоңыр" немесе "көлеңкелі" деген мағынаны білдіреді. Ол генетикалық тұрғыдан Тынық мұхитының ақ бүйірлі дельфинімен өте жақын, бірақ қазіргі ғылыми пікір олардың жеке түрлер екенін көрсетеді. Дельфиннің таралу аймағы біркелкі емес, негізгі популяциялары Оңтүстік Америка, Оңтүстік-Батыс Африка, Жаңа Зеландия және түрлі мұхит аралдарында орналасқан, сондай-ақ оңтүстік Австралия мен Тасмания маңында да кездеседі. Түсті дельфин салқын ағыстарды және жағалау суларын ұнатады, бірақ терең суларда да табылған. Ол түрлі балықтармен және кальмарлармен қоректенеді, сонымен қатар икемді аң аулау тактикасын қолданады. Бұл дельфин таңғажайып акробатикалық қабілеттерімен белгілі, әртүрлі әуедегі қимылдар көрсетеді. Дельфиннің жағдайы әлі анықталмаған, бірақ ол жиі желілерге түсіп қалады.

Таксономия

Көпшілік бұл дельфинді алғаш рет Джон Эдвард Грей 1828 жылы Британ мұражайына Жақсы Үміт түбегінен жеткізілген толтырылған тері мен бір бас сүйегінен сипаттады деп санайды. Грей бұл түрді алғаш рет 1828 жылы «Specilegia Zoologica» еңбегінде Grampus тұқымдасына жатқызып, Delphinus obscurus деп атады. Грей жануардың Жақсы Үміт түбегі маңында капитан Хависайд (көбінесе «Хейвисайд» деп қате жазылады) тарапынан ұсталғанын және 1827 жылы Корольдік хирургтар колледжі арқылы Британ мұражайына жіберілгенін хабарлады. Бірақ, Грей кейінірек француз хирургтары мен табиғаттанушылары Рене Примвер Лессон мен Проспер Гарно өзінің жіктемесінен екі жыл бұрын Тасмания жағалауынан алынған үлгі бойынша Delphinus supercilious деп сипаттаған осыған ұқсас дельфин туралы жазды. Грей D. supercilious-ті өзінің D. obscurus-інің кіші синонимі деп санап, алғашқы сипаттама үшін Lesson және Garnot (1826) есімдерін атады. Сонымен қатар, Чарльз Дарвин 1838 жылы Аргентина жағалауында ауланған бір данадан Delphinus fitzroyi деп аталатын осы түрді де сипаттады. Бұл тұманды дельфинді 1885 жылы британдық табиғаттанушы Уильям Генри Флауэр Prodelphinus obscurus деп қайта жіктеді, ал 1889 жылы американдық биолог Фредерик В. Тру Lagenorhynchus obscurus деген тағы бір атау берді.

Генетика

Түнгі дельфин мен Тынық мұхитының ақ жақты дельфині филогенетикалық тұрғыдан туыс түрлер саналады. Кейбір зерттеушілер олардың бір түр екенін айтады, бірақ морфологиялық және тіршілік тарихының деректері оны жоққа шығарады. Митохондриялық цитохром b генінің жақындағы талдауы Лагенорхинхус туысы дәстүрлі ұғымдағы табиғи (монофилетикалық) топ емес екенін көрсетті. Тағы бір зерттеуде қараңғы және Тынық мұхитының ақ жақты дельфині (көлемді) Cephalorhynchus туысымен бауырлас топты құрайтыны анықталды. Егер бұл орналасу дұрыс болса, осы екі түрді орналастыру үшін жаңа туыс атауы қажет болады. Сондықтан, қараңғы дельфин, ақ жақты, сағат тәрізді және Пил дельфинімен бірге қайта жандандырылған Сагматиас туысына көшіру ұсынылды. Аргентина мен Оңтүстік-Батыс Африкадан келген қараңғы дельфиндер 2000 ұрпақ бұрын ататектері Атлант мұхитының популяциясынан бөлініп, кейіннен ген алмасудың аз болуына байланысты дамып кетті. Сондай-ақ, оңтүстік оң жақ кит дельфині де бар. Үш түрге бөлінеді: Африканың қараңғы дельфині (Lagenorhynchus obscurus obscurus), Фитцрой дельфині (L. o. fitroyi) және Перу/Чилидің қараңғы дельфині (L. o. posidonia). Төртінші түр – L. o. superciliosus, немесе Жаңа Зеландияның қараңғы дельфині ұсынылған, бірақ қазірге дейін қабылданбады.

Сипаттама

Көктей дельфин отбасының басқа түрлерімен салыстырғанда кішкентай немесе орташа мөлшерде болады. Әртүрлі популяция аймақтарында мөлшері айтарлықтай өзгереді. Ең ірі көктей дельфиндер Перу жағалауында кездеседі, олардың ұзындығы 210 см-ге, салмағы 100 кг-ға жетеді. Жаңа Зеландиядағы көктей дельфиндердің ұзындығы 167–178 см, салмағы әйелдерде 69–78 кг, ал еркектерде 165–175 см, салмағы 70–85 кг құрайды. Бұл түрде жыныстық диморфизмге кездеспейді, бірақ еркектердің арқа қанаттары неғұрлым қисық, кеңірек табанды және үлкен беткейлі болады. Сонымен қатар, олардың мұрын және төменгі жағы қою сұр түсті. Арқа қанатынан құйрыққа дейін дене бойында екі ақ жолақ өтеді. Ақ жолақтардың арасында ерекше тікен тәрізді қара дақтары орналасқан, олардың арқасында түрді оңай тануға болады. Бұдан басқа, көктей дельфиндерді теңізде өз туысының басқа өкілдерімен шатастыру мүмкін. Оны көбірек көзге түсетін және ұзын мұрыны, сары жақтағы белгілері бар жалпы дельфиннен ажыратуға болады. Көктей дельфинінің бас сүйегі, бірдей жас және мөлшердегі сағат тәрізді дельфинге немесе Пил дельфиніне қарағанда ұзын және тар болады.

Тұрғындар саны мен таралуы

Бұл тұманды дельфиннің үзіліс-құбылмалы, жартылай айналмалы таралған аймағы бар. Дельфиндер Оңтүстік Америка, Африканың оңтүстік-батысы, Австралияның оңтүстігі және Тасмания, Жаңа Зеландия және кейбір мұхит аралдарының жағалауларында кездеседі. Оңтүстік Америка жағалауында олар батыста Оңтүстік Перуден Хорн мүйісіне дейін, ал шығыста Оңтүстік Патагониядан 36°S градусына дейін таралған. Оның ареалына Фолкленд аралдары да кіреді. Олар әсіресе Вальдес түбегінен Мар-де-Платаға дейін кең таралған. Қарсылығында, Бигль каналында және Тьерра-дель-Фуэго аймағының жағалау суларында сирек кездеседі. Тұманды дельфиндер Жаңа Зеландияның барлық суларында таралған. Бұл аймақтағы дельфин популяциясы Солтүстік аралдағы Шығыс мүйісі мен Паллисер мүйісінен Оңтүстік аралдағы Тимару мен Оамаруға дейін шоғырланған. Олар әсіресе Саутленд және Кентербери ағымдарының салқын суларында көптеп кездеседі. Сонымен қатар, олар Оңтүстік Тынық мұхитының батысындағы Кэмпбелл, Окленд және Чатем аралдарында, Оңтүстік Атлантикадағы Тристан-да-Куньяда және Оңтүстік Үнді мұхитындағы Амстердам және Сент-Пол аралдарында кездеседі.

Экология және мінез-құлық

Қараторғай дельфиндері салқын, үстін көтерілетін суларды, сондай-ақ суық ағыстарды ұнатады. Олар негізінен жағалау суларында тіршілік етеді және континенттік шельфтің сыртқы жиегіне дейін, сондай-ақ теңіз аралдарындағы ұқсас аймақтарда кездеседі.

Дауыстар мен эхолокация

Жалпы алғанда, дельфиндер (және басқа да тісті киттер) үш түрлі дыбыс шығарады. Олар – көптеген жеке шертулерден тұратын шерту тізбектері, әдетте кең жолақты сигналдар, төмен жиіліктен жоғары жиілікке жылдам өзгеретін, жоғары қайталамалылықпен берілетін жеке шертулер, оларды адамдар тек гуылдыр дыбыс ретінде ғана ести алады. Көк шұбар дельфиндер басқа дельфин түрлерімен, мысалы, жалпы дельфиндермен араласқанда шырқау дыбысын жиі пайдаланады. Олардың эхолокациялық сигналдары кең жолақты және қысқа мерзімді, басқа сыбызғы шығаратын тісті киттерге ұқсас. Бұл түрдің эхолокациялық сигналдары үлкен аққұйрықты дельфинге қарағанда 9–12 дБ төмен. Жаңа Зеландияның кейбір аймақтарында, терең мұхит сулары жағалаумен кездесетін жерлерде, көк шұбар дельфиндер түнде терең шашыраңқы қабаттарда азықтанады. Олар мектепті ақ құрсақтарынан шағылысқан жарық арқылы бақылай алады. Дельфиндер азығын бетке қарай, сондай-ақ жағалауға, жер тіліне немесе қайықтың корпусына қарай жинап алады. Көк шұбар дельфиндердің өзі қасқыр киттер мен ірі акулалардың жемтігі болып табылады. Дельфиндер қасқыр киттерден қашу үшін судың жағалауына жүзеді. Көк шұбар дельфиндер де кейбір нематода, цестода және трематода түрлерінің паразитіне ұшырайды, көбінесе Nasitrema және Anisakis туыстары, сондай-ақ Phyllobothrium delphini, Braunina cordiformis және Pholeter gasterophilus.

Әлеуметтік мінез-құлық және ұрпақ өсіру

Түнгі дельфиндер бөліну-бірігу қауымдастығында өмір сүреді, топтың мөлшері көбінесе азық іздеу кезінде артады, ал демалыс және саяхат кезінде кемиді. Вальдес түбегінің жанындағы Голфо Сан-Хосе аймағында дельфиндер кішкентай саяхат топтары мен үлкен әлеуметтік-жыныстық топтар арасында жиі алмасады және түрлі серіктестермен кездеседі. Жаңа Зеландияның Кайкура аймағындағы дельфиндерді зерттеу нәтижесінде, дельфиндер әдетте үлкен топтарда өмір сүретіні, олар кішігірім топтарға бөлінетіні анықталды. Жұптасу топтарында ата дельфиндер ана дельфиндерді жоғары жылдамдықпен қуады. Ана дельфиндер дене мөлшеріне, күшіне, агрессияға қарағанда, жылдамдығы мен ептілігі жоғары ата дельфиндерді артық көреді. Әйелдер күшсіз немесе әлеуметтік дағдылары жетілмеген ата дельфиндерден қашуға тырысады. Салғылы суларда балаларға арналған топтардың құрылуы, оларға осы суларда мекендейтін жемді аулауға мүмкіндік береді. Ересек дельфиндер де, бұзаулар да балық аулап, ұстап алатыны байқалды, сондай-ақ ересек дельфиндер бұзауларды аң аулауға үйретуі мүмкін.

Мидия өсіру

Жаңа Зеландияның Адмиралтейство шығанағында мидия шаруашылығының қараңғы дельфиндерге тигізетін әсері зерттелді. Бұл аймақта қараңғы дельфиндер жиі кездеседі, және осы жерде шаруашылық қызметінің ең жоғары тығыздығы ұсынылған. Дельфиндер қазіргі фермаларға сирек кіреді, ал кірген жағдайда, әдетте қатарлар мен жүзу жолдары арасында жылдам жүзеді. 1997 жылы қараңғы дельфиндерді көруге қызығушылық танытқан туристердің саны 1393 болса, 2000 жылы 1840-қа жетті. Дельфиндермен кездесу көрсеткіші 1999 жылы 25%-дан 2001 жылы 90%-ға дейін өсті. Дельфин туризмі Аргентинаға қарағанда Жаңа Зеландияда ірі өнеркәсіп болып табылады, бірақ туризмнің дельфиндерге тигізетін әсері Аргентинаға қарағанда Жаңа Зеландияда төмендеу болып көрінеді. Жаңа Зеландиядағы турлар рұқсаттар негізінде жүзеге асырылады, олардың саны шектеулі және жақындау тәртібі мен жүзу операцияларына қатысты талаптар мен ережелер бар. Керісінше, Аргентинада дельфинге қарап жүруге тікелей реттеу шаралары қолданылмайды. Осы себепті, дельфиндердің қызметі жиі кемелермен бұзылады.

Жалпы

Теңіз сүтқоректілері энциклопедиясы. Перрин, В. Ф., Вурсиг, Б және Дж. Г. М. Thewissen., редакторлар. (2008) Academic Press; 2-ші басылым. The Dusky Dolphin: Master Acrobat off Different Shores. Вюрсиг, Б. және Вюрсиг, М., редакторлар. (2010) Академиялық баспасөз. Киттер, дельфиндер және порпоиздер. К. С. Норрис, редактор. (1977) Калифорния университетінің баспасы. Киттәріздәс жануарлардың сезімдік қабілеттері. Томас, Дж.; Кастелейн, Р., редакторлар. (1990) Plenum Press. Киттер қоғамы. Манн, Дж., редактор. (2000) Чикаго университетінің баспасы.