Кіріспе

Тұтқынды шартты түрде босату – тұтқын белгілі бір талаптарды орындауға келісіп, мерзімінен бұрын босатылуы. Шартты түрде босатылған адам мінез-құлқына қатысты талаптарды сақтауға міндетті, соның ішінде тағайындалған бақылаушымен тікелей байланыста болуға келісуі керек, әйтпесе қайта тұтқындалып, түрмеге қайтарылуы мүмкін. Бұл термин француз тіліндегі "parole" сөзінен ("сөз, айтылған сөздер", сондай-ақ "уәде") шыққан. Орта ғасырларда өз сөзін берген тұтқындарды босату осы терминмен байланысты болды. Шартты түрде босату, кешірім, рақымшылықтан немесе жазаны жеңілдетуден өзгеше, себебі шартты түрде босатылған адам жазасын толық өтегені емес деп есептеледі және шарттарды бұзса түрмеге қайтарылуы мүмкін. Көп жағынан, бұл соттан тыс бақылауға ұқсас, ерекшелігі – соттан тыс бақылау түрме жазасынан кейін жүзеге асырылса, шартты түрде босату түрме жазасының орнына тағайындалуы мүмкін.

Қазіргі заманғы дамуы

Шотландиялық географ және Корольдік теңіз флотының капитаны Александр Маконочи 1840 жылы Австралиядағы Норфолк аралындағы британдық жазалау колонияларының басқарушысы болып тағайындалғанда, шартты түрде босатудың қазіргі заманғы идеясын енгізді. Ол оларды қоғамға қайта оралуға дайындау мақсатында үш деңгейлі жоспар жасады. Бірінші екі деңгей жақсы мінез-құлық, еңбек және оқу арқылы жоғарылаудан тұрды. Жүйенің үшінші деңгейі түрмеден тыс шартты түрде еркіндік беруді, бірақ ережелерді сақтауды қамтыды. Ереже бұзылған жағдайда олар қайтадан түрмеге қамалып, үш деңгейлі жүйеде бастапқы сатыдан өтеді. Ол билет-жолдама жүйесін реформалап, көптеген адамдар әлемдегі алғашқы шартты босату жүйесі деп санайтын жүйені құрды. Тұтқындар белгісіз мерзімге сотталды, бірақ оңалғанын көрсетсе, мерзімінен бұрын босатылуға мүмкіндік алды. Тұтқындар жақсы мінез-құлқы үшін ұпай жинап, жаман мінез-құлқы үшін олардан айырылды.

Канада

Жалпы алғанда, Канадада тұтқындар өз жазасының үштен бір бөлігін өтегеннен кейін толық шартты түрде босатуға өтініш бере алуға құқылы. Тұтқындар күндізгі шартты түрде босатуға да өтініш бере алады, және толық шартты түрде босатуға өтініш беруге құқылы болмас бұрын мұны істей алады. Екі жылдан кем мерзімге сотталғандар сотталған провинция немесе аумақтағы түзеу мекемесіне жіберіледі, ал екі жылдан кем емес мерзімге сотталғандар федералдық түзеу мекемесіне жіберіледі және осылайша Канаданың Шартты түрде босату кеңесімен (Parole Board of Canada) айналысуға тиіс. Көптеген тұтқындар үшін шартты түрде босату мүмкіндігі бар. Дегенмен, шартты түрде босату кепілденбеген, әсіресе өмір бойы немесе белгісіз мерзімге сотталғандар үшін. Бірінші дәрежелі кісі өлтіруде, егер бір кісі өлтіргені үшін сотталса, 25 жыл өткен соң шартты түрде босатуға өтініш бере алады. Бірақ, егер бірінші немесе екінші дәрежелі бірнеше кісі өлтіргені үшін айыпталса, бұрынғыда сот судьясы шартты түрде босату мерзімін бірінен соң бірі белгілеуге құқылы болды, осылайша 25 жылдан астамға және сирек жағдайларда қалыпты өмір сүру мерзімінен асып түсетіндей шартты түрде босатуға құқылы болу мерзімін ұзартатын. 2022 жылдың 27 мамырында Канаданың Жоғарғы соты бірауыздан 25 жылдан астам шартты түрде босату мерзімін ұзартуды "қатыгез және ерекше" жаза ретінде конституцияға қайшы деп шешті.

Қытай

Қытайда тұтқындарға көбінесе медициналық шартты түрде босату немесе мейірімділікпен босату жасалады, олар түрмеде алуға болмайтын медициналық көмек қабылдауы керек деген себеппен босатылады. Кейде медициналық шартты түрде босату, жаңылыс айыпталған тұтқынды жариялылықсыз босатудың бір жолы ретінде қолданылады. Қытай заң кодексінде елден қуу туралы тікелей ереже жоқ, бірақ диссиденттер көбінесе басқа елде медициналық ем алу үшін босатылады, сондай-ақ Қытайға қайтса қайта қамауға алынатынын түсінеді. Медициналық шартты түрде босатылған диссиденттердің қатарында Нгаванг Чопель, Нгаванг Сангдрол, Фунцог Нидрон, Такна Джигме Занпо, Ван Дан, Вэй Цзиншен, Гао Чжан және Фан Лижи бар.

Израиль

2001 жылға дейін Израильде сотталған адам жаза мерзімінің үштен екі бөлігін өтегеннен кейін ғана мерзімінен бұрын босатылуға құқылы болды. 2001 жылдың 13 ақпанында Кнессет Реувен Ривлин мен Дэвид Либай ұсынған заңды қабылдады, ол түрмеде жазасын өтегендердің жартысы мерзімінен бұрын босатылуына мүмкіндік берді (сонымен аталған "Дери заңы"). Заңның бастапқы мақсаты түрмелердегі тығыздық мәселесін шешу еді.

Италия

Шартты бостандық Италияның Қылмыстық кодексінің 176-бабында қарастырылған. Мұнда сотталған адам кем дегенде 30 ай (немесе өмір бойына 26 жыл) жазасын өтеген болуы керек, сондай-ақ оның жазасының қалған мерзімі жалпы мерзімнің жартысынан кем (әдетте), төрттен бір бөлігіне дейін (егер бұрын сотталған немесе сотталмаған болса) немесе бес жылды құрауы тиіс (7,5 жылдан асатын жазалар үшін). 2006 жылы 21 тұтқынға шартты бостандық берілді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда қысқа мерзімге (2 жылға дейін) сотталғандар жазаның жартысын өтегеннен кейін автоматты түрде босатылады, шартты түрде босату тыңдауы болмайды. Екі жылдан аса мерзімге сотталғандар, әдетте, жазаның үштен бірін өтегеннен кейін Жаңа Зеландияның шартты түрде босату жөніндегі кеңесіне жіберіледі, бірақ сот үкім кескен кезде жазаның үштен екісіне дейін шартты түрде босату мерзімін белгілеп, босатуға тыйым сала алады. Өмір бойына сотталғандар, шартсыз босату мерзіміне байланысты, кемінде 10 жыл немесе одан да ұзақ мерзімге сотта отырып, шартты түрде босатуға үміткер бола алады. Шартты түрде босату автоматты түрде берілмейді және 2010 жылдың 30 маусымында аяқталған жылғы тыңдаулардың 71 пайызында қабылданбады. 2019 жылы Крайстчерч қаласындағы мешіттерге жасалған шабуыл үшін Брентон Таррантқа бір рет ғана шартсыз өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы берілді.

Ерте тарих

Зейбулон Броквей Нью-Йорк штатындағы Эльмира реформалық мекемесінің бастығы болған кезде үкімнен шартты түрде босату жүйесін енгізді. Түрмедегі адамдарды басқару және сотталғандарды қайта оңалту мақсатында ол екі сатыдан тұратын стратегия қолданды: белгісіз мерзімге соттау және шартты түрде босату. Бұл түрме реформасындағы маңызды өзгеріс болды, себебі бұл сотталғандардың жазасын өтеу кезеңінде оңалту процесін бастауын білдірді, бұл өзгеріс шартты түрде босату комиссиясы тарапынан бағаланатын еді. Бұдан бөлек, бұл сотталғандарды қатыгез және ерекше жазалардан қорғауға жаңаша көңіл бөлуге мүмкіндік берді.

Қазіргі тарих

АҚШ-тың кейбір штаттарында соттар түрмеден шығуға шартты түрде босатуға қатысты талаптарды сот үкімінде нақты көрсетуі мүмкін. Бұл көбінесе "5 жылдан 15 жылға дейін" немесе "15 жылдан өмір бойына дейін" сияқты белгісіз мерзімді жаза тағайындау арқылы жасалады. Соңғысы – өмір бойына шартты түрде босату мүмкіндігі жоқ жаза, ал "өмір бойына шартты түрде босату мүмкіндігі жоқ" жазасы – белгілі мерзімді өмір бойына жазалау болып саналады. Федералдық деңгейде Конгресс 1984 жылғы "Қылмыстық әрекеттерге қарсы кең ауқымды заңда" (Pub. L. No. 98-473 § 218(a)(5), 98 Stat. 1837, 2027 [18 U.S.C.A. § 4201 және одан кейінгі тармақтарды күштен шығарады]) шартты түрде босатуды жойды. Алайда, федералдық түрмедегілер жаза мерзімінен жылына ең көп 54 күнге дейін жақсы мінез-құлқы үшін жеңілдік ала алады (18 U.S.C.A. § 3624(b)). Сот үкімі кезінде федералдық судья түрмеден шыққаннан кейін бақылау мерзімін де белгілей алады. АҚШ-тың Шартты түрде босату комиссиясы әлі де Колумбия округінде қылмыс жасағаны үшін сотталған және сол жерде жазасын өтеудегі тұтқындарға, сондай-ақ кейбір федералдық түрмедегі әскери және халықаралық тұтқындарға қатысты шартты түрде босату юрисдикциясына ие. Көптеген штаттарда тұтқынның шартты түрде босатылуы туралы шешімді шартты түрде босату жөніндегі комиссия сияқты шартты түрде босату органы қабылдайды. Түрмедегі жақсы мінез-құлқының өзі тұтқынның шартты түрде босатылуына кепілдік бермейді. Шартты түрде босату туралы шешімді қабылдауға немесе қабылдамауға басқа да факторлар әсер етуі мүмкін, ең көп тарағаны – тұрақты тұрғын жерді құру және босатылғаннан кейін дереу, жалақымен жұмыс істеу немесе өзін-өзі қамтамасыз етудің басқа да айқын көрінетін құралдары (мысалы, тұтқынның жасы жеткілікті болса, әлеуметтік қамсыздандыру). Сот төрелігіне байланысты, шартты түрде босату жөніндегі комиссия тұтқынның қылмыстық тарихы, оңалту, білім беру немесе кәсіптік бағдарламаларға қатысуы, өкініш білдіру, кінәсін мойындау және тұтқынның қаралып отырған қылмыстарды жасауға шешім қабылдауына себеп болған факторларды (азаттықтан кейін сыртқы әлемде осындай факторларға тап болған жағдайда тұтқынның қайталап қылмыс жасау ықтималдығын бағалау үшін) қарастыруы мүмкін. Көптеген штаттар қазір өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын шартсыз рұқсат етеді (мысалы, кісі өлтіру және тыңшылық үшін), бірақ мұндай жазаға немесе өлім жазасына сотталмаған кез келген тұтқын ақырында босату туралы өтініш беруге құқылы (бір штат – Аляска өлім жазасы да, шартсыз өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасын да жазалау нұсқалары ретінде сақтамайды). Шартты түрде босату мүмкіндігіне ие болғанға дейін тұтқын шартты түрде босату жөніндегі кеңестің мүшелерімен кездеседі және сұхбаттасады. Сонымен қатар, шарт бойынша босатылған адам психологиялық тексеруден өтеді. Егер шарт бойынша босатуды рұқсат етсе, тұтқын алдымен шарт бойынша босатуды бекіткен органның шарттарын орындауға келісуі тиіс. Түрмеде отырған тұтқын шарт бойынша босатылу туралы куәлікке немесе келісім-шартқа қол қояды. Бұл келісімшартта тұтқынның орындауы тиіс шарттары бар. Бұл жағдайлар әдетте шартты түрде босатылған адамның шартты түрде босатылған адамның мінез-құлқын және бейімделуін бағалайтын шартты түрде оның шартты түрде босатылған қызметкерімен немесе қоғамдық түзету агентімен кездесуін талап етеді (әдетте бұл белгілі бір уақытта үйде болуды қамтиды, ол коменданттық сағат деп аталады, тұрақты жұмыспен қамтуды, жасырынбауды, заңсыз есірткі пайдаланудан бас тартуды және кейде алкогольді, нашақорлықпен емдеуге немесе кеңес беруге қатысуды және олардың құрбанымен байланыс жасамауды қамтиды). Тұтқын шарт бойынша күзетке жіберілгенге дейін шартты түрде босатылған қызметкерлердің растауы бойынша жарамды мекен-жай береді. Босатудан кейін, шарт бойынша босатылған адам шарт бойынша босату кеңсесіне барып, оған шарт бойынша босату қызметкері тағайындалады. Шартты түрде босатуды қамтамасыз ететін қызметкерлер шартты түрде босатылғандардың үйлеріне немесе пәтерлеріне хабарсыз барып, олардың жағдайын тексереді. Осы үйге бару кезінде полиция қызметкерлері есірткі немесе алкогольді, қару-жарақ пен басқа да заңсыз әрекеттерді іздестіреді. Егер шартпен босатылғандар есірткі немесе алкогольді пайдалана бастаса, оларға есірткі немесе алкогольге қарсы кеңес беруге және Анонимді есірткі немесе Анонимді алкоголиктер кездесулеріне баруға кеңес беріледі. Егер олар шарты бойынша босату туралы куәліктегі шарттарды орындамаса (дауыс беруден бас тартуды қоса алғанда), оларды қамауға алуға ордер беріледі. Олардың шартты түрде босату мерзімі ордер берілген кезде тоқтатылады және олар қамауға алынғаннан кейін ғана қайта басталады. Олар белгілі бір мерзім ішінде шартты түрде босатуды бұзу туралы тыңдауға қатысады, содан кейін шартты түрде босату комиссиясы олардың шартты түрде босатуын күштен шығаруға немесе шартты түрде босатылғанды шартты түрде босатуда қалдыру туралы шешім қабылдайды. Кейбір жағдайларда, шартты түрде босатылған адамға түпкілікті үкімде көрсетілген мерзімнен бұрын шартты түрде босатудан шығарылуы мүмкін, егер шартты түрде босату шектеулері қоғамның қауіпсіздігі үшін енді қажет емес деп табылса (бұл көбінесе егде жастағы шартты түрде босатылғандарға қатысты). АҚШ армиясында қызмет ететін және АҚШ әскерінде қылмыс жасаған әскери қызметшілер Бірыңғай әскери сот кодексіне (UCMJ) сәйкес әскери сотқа тартылуы мүмкін. Кінәлі деп табылған жағдайда, олар федералдық немесе әскери түрмелерге жіберілуі мүмкін және босатылғаннан кейін АҚШ Федералдық бақылау қызметкерлерінің бақылауында болуы мүмкін. АҚШ-та шартты түрде босату саяси тұрғыдан бөлінген болып көрінеді. 1970 жылдарда есірткіге қарсы күрестің басталғаннан бастап, саясаткерлер өздерінің "қылмысқа қатысты қатаң" ұстанымдарын жарнамалай бастады, жаза саясатын күшейтуге және бұрынғыда есірткіге қатысты жеңіл қылмыстар деп есептелген қылмыстар үшін ұзақ мерзімдерге жаза тағайындауға ынталандырды. Сайлау кезінде, әкімшілігінде көптеген тұтқындарды (немесе, мүмкін, бір танымал қылмыскерді) шартты түрде босататын саясаткерлер әдетте өзінің қарсыластарынан "қылмысқа қатысты жұмсақ" деп айыпталады. АҚШ Әділет министрлігінің мәліметінше, кем дегенде он алты штат шартты түрде босату опциясын толығымен жойды, ал тағы төрт штат оны белгілі бір қатыгез қылмыскерлер үшін жойды. Алайда, 1970 жылдардағы жаппай түрмеге қамаудың өрбу кезеңінде шартты түрде босатуды және белгісіз мерзімді жазалауды қолдануды жалғастырған штаттар шартты түрде босату кеңесі жоқ штаттарға қарағанда түрмеге қамау деңгейінің өсуіне көбірек үлес қосты. Аталған штаттар шартты түрде босатуды күрт азайтып, осының салдарынан көбірек тұтқындар үшін жаза мерзімі ұзарды. 1980 жылдан 2009 жылға дейін белгісіз мерзімді жазалауды қолданатын штаттар түрмеге қамау деңгейі ең жоғары он штаттың тоғызына кірді. 2008 жылғы Ұлы дағдарыс және 2001 жылғы 11 қыркүйекке жасалған шабуыл терроризмге қарсы күреске қоғамдық назар аударуға және ақырында түрмеге қамау деңгейін төмендетуге әкелді. Шындығында, 2001 жыл мен 2012 жыл арасындағы президенттік саясат бұрынғы он жылға қарағанда отандық қылмысты бақылауға бағытталмады және тіпті Джордж У. Буштың "игілікті консерватизм" символы ретінде қайта оқуға қаржыны бөлген Екінші мүмкіндік заңына қолдау көрсетті. Сонымен қатар, жазасын жеңілдету рәсімі де сынға ұшырады, өйткені көптеген тұтқындар жеткілікті "өкініш" білдірмегені үшін немесе қайтадан үлес қосуға дайын екенін дәлелдемегені үшін жазасын жеңілдетуден бас тартты, бұл көптеген адамдардың пікірінше, тым нормативті және субъективті аспектілер. Көптеген адамдар келіседі, бастапқыда жоспарланғандай, шартты түрде босату жүйесі оңалтуға қажетті назар аударады, қазіргі проблемаларына қарамастан, олар кеңінен талқыланып жатыр. Сыншылар бұл жүйе салық төлеушілер үшін қымбатқа түсетінін және тұтқындардың оңалғанына дәлелдеме жоқ екенін атап көрсетеді. Шартты түрде босату шарттарының өзі де жиі шабуылға ұшырайды, олардың қылмыстық әрекеттерге ынталандыратыны және жаппай бақылауды және қоғамға қайта оралуды қамтамасыз етуге көмектеспейтін тұрақты түрмеге қамау күйін мәңгілендіретіні сынға түседі. және кейбір штаттарда, мысалы, Техас штатында, тұтқындар "жақсы мінез-құлқы" үшін сыйақы алады, ол өтелген мерзімге есептеледі. Мысалы, егер тұтқын он жылдық түрме жазасының бес жылын өтеген болса, сонымен қатар бес жыл "жақсы мінез-құлқы" болса, ол "қағазда" жазасын өтеген болып есептеледі, егер шартты түрде босату кеңесі оны қоғамға қауіпті деп жазбаша танымаса, штат оны босатуға міндетті. Шартты түрде босату шартты түрде босату кеңесінің қалауынша берілсе немесе бас тартылса...

Иммиграция

АҚШ иммиграциялық заңнамасында "параоль" термині, әдетте қажетті құжаттарсыз АҚШ-қа кіруге немесе одан шығуға рұқсат беруге байланысты екі мағынада қолданылады.

Әсері

Экономист Дженифер Долеактың академиялық әдебиеттерді шолуы бойынша, мерзімінен бұрын босатылғандарға қадағалауды азайту – бұрынғы сотталғандардың қоғамға қайта бейімделуі мен оңалтуын жақсартудың ең тиімді жолдарының бірі болып табылады.

Соғыс тұтқындары

Амандыққа босату – «жауға түскен адамдардың, оларды тұтқынға алғандарға қарсы қайтадан қару көтермейтіндігі туралы келісім, ол белгілі бір мерзімге немесе соғыс аяқталғанға дейін күшінде болады». АҚШ Қорғаныс министрлігі амандыққа босатуды кеңірек анықтайды: «Амандыққа босату туралы келісімдер – тұтқынға алған тарапқа, қару-жарақ ұстамау немесе қашпау сияқты белгілі шарттарды орындауға берілген уәде, мұның орнына тұтқыннан босату немесе ұстау шараларын жеңілдету сияқты артықшылықтар қарастырылады». Жау әскерін амандыққа босату тәжірибесі мыңдаған жылдар бұрын, кем дегенде Карфаген дәуірінде бастау алған. Амандыққа босату, тұтқынды ұстаған тарапқа оларды бағып-күтуге кеткен шығындардан құтылуға мүмкіндік берді, сонымен қатар тұтқын босатылғаннан кейін бұрынғы әскер қатарына қайта оралуына жол бермеді; бұл тұтқын алмасу арқылы өз әскерлерін қайтаруға да мүмкіндік берді. Халықаралық құқықтың алғашқы маманы Хьюго Гроций, соғыс тұтқындарының амандыққа босатылуын жақсы бағалаған. Америка Азамат соғысы кезінде Дикс-Хилл келісімі мен Либер кодексі соғыс тұтқындарының амандыққа босатылуына қатысты ережелерді белгіледі. Франсис Либердің амандыққа босату туралы ойлары кейіннен 1874 жылғы Брюссель декларациясында, Гаага конвенциясында және Соғыс тұтқындарына қатысты Женева конвенциясында қамтылды. АҚШ-та қазіргі заңнама әскери тұтқындардың амандыққа босатуға келісуіне тыйым салады. АҚШ Әскери күштерінің кодексінде: «Мен жаудан амандыққа босатуды немесе ерекше жағдайларды қабылдамаймын» делінген. Бұл позицияны Қорғаныс министрлігі де қолдайды. «АҚШ ешбір әскери қызметкерге мұндай келісімге қол қоюға немесе оған қатысуға рұқсат бермейді».