Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ұсынылған тілдер отбасы
Proposed language family
Солтүстік Кавказ тілдері, кейде жай ғана Кавказ тілдері деп аталады, Кавказда, көбінесе солтүстікте таралған, жақсы қалыптасқан тілдер отбасынан тұратын ұсынылған тілдер отбасы. Оған Солтүстік-Батыс Кавказ отбасы (Понт, Абхаз-Адыг, Черкес немесе Батыс Кавказ деп те аталады) және Солтүстік-Шығыс Кавказ отбасы (Нах-Дагестан, Каспий немесе Шығыс Кавказ деп те аталады) кіреді. Солтүстік Кавказ тілдерінің 34-тен 38-ге дейін түрлері бар. Картвель тілдері, оның ішінде грузин, зань және сван тілдері, бұрын Оңтүстік Кавказ тілдері деп белгілі болған. Дегенмен, қазір олар Солтүстік Кавказ тілдерімен туыс емес деп саналады және дербес тілдер отбасы ретінде жіктеледі. Кейбір тіл білімі мамандары, әсіресе Сергей Старостин мен Сергей Николаев, осы екі топтың б.з.б. шамамен бес мың жыл бұрын ортақ атадан тарағанына сенімді. Алайда, бұл ұсынысты бағалау қиын, және ол әлі де даулы мәселе болып қана қоймайды. Солтүстік Кавказ тілдері Мюллер және авторлар жасаған автоматтандырылған есептеу талдауында (ASJP 4, 2013) қарастырылған. Бірақ, талдау автоматты түрде жасалғандықтан, Мюллер және авторлар (2013) бұл топтасудың өзара лексикалық қарыз алу немесе генетикалық мұрагерлік нәтижесі екенін нақты айтпайды.
The North Caucasian languages, sometimes called simply Caucasic, is a proposed language family consisting of a pair of well established language families spoken in the Caucasus, predominantly in the north, consisting of the Northwest Caucasian family (also called Pontic, Abkhaz–Adyghe, Circassian, or West Caucasian) and the Northeast Caucasian family (also called Nakh–Dagestanian, Caspian or East Caucasian). There are some 34 to 38 distinct North Caucasian languages. The Kartvelian languages, including Georgian, Zan and Svan, were once known as South Caucasian. However, they are no longer considered related to the North Caucasian languages and are classified as an independent language family. Some linguists, notably Sergei Starostin and Sergei Nikolaev, believe that the two groups sprang from a common ancestor about five thousand years BCE. However, this proposal is difficult to evaluate, and remains controversial. North Caucasian has also been given in an automated computational analysis (ASJP 4) by Müller et al. (2013). However, since the analysis was automatically generated, Müller et al. (2013) does not conclude whether the grouping is due to mutual lexical borrowing or genetic inheritance.
Екі филаның салыстыруы
Екі тайпаның негізгі қабылданатын ұқсастығы олардың дыбыстану жүйелерінде. Дегенмен, олардың грамматикасы өте ерекше.
The main perceived similarities between the two phyla lie in their phonological systems. However, their grammars are quite different.
Негізгі ұқсастықтар
Екі топқа да жоғары дәрежеде фонетикалық күрделілік тән, оның ішінде екіншілік артикуляцияның кең қолданылуы да бар. Убых (солтүстік-батыс) тілінде 84 дауыссыз дыбыс, ал Архи (солтүстік-шығыс) тілінде 76 дауыссыз дыбыс бар деп саналады. Мүмкін туыс сөздердің тізімі ұсынылған. Дегенмен, олардың көпшілігі қарыз сөздер немесе жай ғана сәйкестік болуы мүмкін, себебі екі топтағы морфемалардың көпшілігі өте қысқа (көбінесе бір ғана дауыссыз дыбыс).
Both phyla are characterised by high levels of phonetic complexity, including the widespread usage of secondary articulation. Ubykh (Northwest) has 84 consonants, and Archi (Northeast) is thought to have 76. A list of possible cognates has been proposed. However, most of them may be loanwords or simply coincidences, since most of the morphemes in both phyla are quite short (often just a single consonant).
Негізгі айырмашылықтар
Солтүстік-шығыс Кавказ тілдері есімнің жоғары морфологиялық күрделілігімен ерекшеленеді. Мысалы, цез тілінде орындық жағдайлар сериясы орынға қатысты қозғалысты көрсететін жұрнақтар сериясымен тоғысады, нәтижесінде 126 орындық жұрнақ (көбінесе – талдауға байланысты – есім жағдайлары ретінде сипатталады) пайда болады. Ал, Солтүстік-Батыс Кавказ тілдеріндегі есімдер жүйесі морфологиялық тұрғыдан салыстырмалы түрде кедей, көбінесе тек екі немесе үш жағдайды ажыратады. Дегенмен, олар өте күрделі етістік құрылымымен толықтырылады: сырқаты, тікелей толықтық, жанама толықтық, игілік толықтықтары және көптеген жергілікті функциялар етістікте білдіріледі.
The Northeast Caucasian languages are characterised by great morphological complexity in the noun. For example, in Tsez, a series of locative cases intersect with a series of suffixes designating motion with regard to the location, producing an array of 126 locative suffixes (often – depending on the analysis – described as noun cases). By contrast, the Northwest Caucasian noun systems are relatively poor in morphology, usually distinguishing just two or three cases. However, they make up with a very complex verbal structure: the subject, the direct object, the indirect object, benefactive objects and most local functions are expressed in the verb.
Сын
Барлық ғалымдар Солтүстік Кавказ тілдерінің біртұтастығын мойындамайды, және олардың екеуінің туыс немесе туыс болуы мүмкін деп санайтындардың кейбіреуі Николаев пен Старостиннің қолданған әдістемесімен келіспейді.
Not all scholars accept the unity of the North Caucasian languages, and some who do believe that the two are, or may be, related do not accept the methodology used by Nikolayev and Starostin.