Кіріспе

XIX ғасырдағы неміс ұлтшыл қозғалысының ұраны Drang nach Osten (; 'Шығысқа ұмтылыс', немесе 'шығысқа қарай жылжу', 'шығысқа қарай жылжуға құштарлық') – Германияны Орталық және Шығыс Еуропаның славян аймақтарына кеңейтуді көздеген 19 ғасырғы неміс ұлтшылдығының ниеті. Тарихи зерттемелерде Drang nach Osten Орталық және Шығыс Еуропадағы немістердің тарихи қоныстануын, орта ғасырлық (12-13 ғасырлар) әскери жорықтарды, мысалы, Тевтон орденінің (Солтүстік крест жорықтары) жорықтарын, сондай-ақ, нацизмнің Lebensraum тұжырымдамасын іске асырған қазіргі неміс мемлекеттерінің германизация саясаты мен соғыстарын қамтиды. Польша туындыларында Drang nach Osten термині Польшаны германизациялау бағдарламаларына сілтеме жасауы мүмкін, ал 19 ғасырғы Германияда бұл ұран орта ғасырлық неміс қоныстануына және «неміс мәдениетінің басымдығы» идеясына қатысты кең қолданыс тапқан ұлтшылдық мақұлдауды білдірген. Drang nach Osten тұжырымы нацистік идеологияның негізгі құрауына айналды. «Менің күресімде» (1925–1926) Адольф Гитлер бұл идеяны Еуропаны қайта ұйымдастыру жоспарларының аса маңызды бөлігі деп жариялайды. Ол: «Біздің нәсіліміздің тамырлары тек шығысқа қарай, әрқашан шығысқа қарай кеңеюі керек. Бұл – неміс халқының кеңеюі үшін табиғаттың өзі белгілеген бағыт» дейді.

Терминнің шығу тегі

Drang nach Osten терминін алғаш рет 1849 жылы поляк журналисі Джулиан Клячко қолданған, бірақ ол терминді цитата түрінде қолданғандықтан, оны ол өнертапқан деуге болады ма деген мәселе даулы. Ағылшын, поляк, орыс, чех және басқа тілдерде бұл термин негізінен неміс тілінде қолданылатындықтан, терминнің неміс тілінде пайда болғаны туралы қорытынды жасалды. Жоғары орта ғасырларда халық санының күрт өсуі шаруалар, қолөнершілер мен шеберлер сияқты қара халықтың, сондай-ақ жер мұрагерлік құқығына ие емес ақсүйектердің көшіп кетуіне әкелді. Бұл, Рейн, Фландрия және Саксония сияқты Киелі Рим империясының аймақтарынан, сирек қоныстанған Шығысқа қоныс аударушылардың қозғалысын күшейтті. Бұл қозғалыстарды славян патшалары мен герцогтары және шіркеу қолдады. Ескі Пруссияның атымен аталатын болашақ Пруссия мемлекетінің тамыры осы қозғалыстарда жатыр. Орта ғасырлар аяқталар тұсында Конрад Мазовия шақырған Тевтон ордені Польшаның солтүстігіне келіп, Балтық теңізінің оңтүстік жағалауының көп бөлігін жаулап алып, күштеп дінге өзгертті. 18 ғасырдың соңында Пруссия Корольдігі, Австрия және Ресей империясы Польшаны бөліскеннен кейін Пруссия Польшаның батыс бөлігін алды. Пруссиялықтар, кейіннен немістер, поляк аймақтарында германдық саясатты жүргізді. Ресей мен Швеция ақырында Тевтон орденінен тартып алған Эстония мен Ливония жерлерін жаулап алды.

неміс тілінде

Бұл термин 1891 жылы Alldeutschen Verbandes ұйымының құрылуымен бірге неміс ұлтшылдық қозғалысы бағдарламасының орталық тұсы болды, сөйтіп: "Der alte Drang nach dem Osten soll wiederbelebt werden" ("Ескі Дранг на Остен қайта жаңғыртылуы керек") делінді. Нацистік Германия 1938 жылы Судет аймағында чехтерді "Дранг на Остенге қарсы славян бекінісі" деп атады. Эрик Джозеф Голдбергтің "Империя үшін күрес" кітабындағы бір тараудың ирониялық атауы – Drang nach Westen, ол Луи немістің шығысқа қарай бағытталған "жоғалған" амбицияларын көрсету үшін қолданылған.

Нацистік Германияның Lebensraum тұжырымдамасы

1933-1945 жылдар аралығында нацистік Германияның диктаторы Адольф Гитлер орталық және шығыс Еуропа елдерінің есебінен неміс отарлаушыларына аумақ алу үшін «Дранг нах Остен» (Lebensraum) саясатын қолдады. Ол кезде бұл термин шетелдік газеттерде түсіндірмесіз жарияланатын болды. Нацистік үгіт Шығыс Еуропаны тарихи германдық жерлер ретінде көрсетіп, бұл аймақтарды ғұндар мен авар тайпалары арийлік нәсілден ұрлаған деген аңызды таратып, насихаттады. Гитлер славяндарды жабайы, төмен тұрған халықтар деп санады және осы себепті Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия империясының Австрия-Мажарстанмен одақтасуын жек көріп, қарсы болды. «Менің күресім» және «Екінші кітабында» Гитлер славяндардың мемлекет құруға қабілетсіздігін жазды. Антиславизм – нацистік идеологияның маңызды доктринасы болды, ол славяндарды нәсілдік тұрғыдан кемсіз «унтерменш» деп есептеді. «Шығыс үшін жалпы жоспар» (Generalplan Ost) арқылы нацистік Германия славян халқын геноцидке ұшыратып, қалғандарын Уралдан тысқары жерлерге күштеп көшіру арқылы Шығыс Еуропаны германдық халықтардың толық бақылауына алуды көздеді. Нацистік Германияның «Барбаросса» операциясын бастағаннан кейін, Орталық державалардың үгіті шетелдік державаларға бұл әскери науқанды «большевизмге қарсы еуропалық крест жорығы» деп сипаттады. Ал, нацистік Германияның ішкі үгіті соғысты «жұдайы-большевизмін» жою мақсатымен «жұдайлар мен славяндық «унтерменштерге» қарсы арийлердің нәсілдік күресі» ретінде көрсетті. Генрих Гиммлер басқаратын Рейх қауіпсіздік бас кеңсесі Германия басып алған аумақтарда осы тақырыптарға қатысты расистік үгіт материалдарын таратуда белсенді рөл атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның шығыс науқандары бастапқыда Польша, Балтық елдері, Беларусь, Украина және Еуропалық Ресейдің көп бөлігін Вермахттың басып алуымен сәтті аяқталды. «Шығыс үшін жалпы жоспарды» жүзеге асыру үшін нацистік күштер бұл жерлердегі славян халқын жою және оларды немістермен алмастыруға тырысты. «Вербауэрлер» (солдат-шаруалар) Германияға қауіп төндіретін өркениеттің пайда болуын болдырмау үшін бекініс құрылған шекараға орналастырылды. Бірақ, шығысқа қоныстанғысы келетін немістердің жетіспеуі және тевтондық рыцарьлар рөлін атқаруға дайын адамдардың болмауы бұл жоспарды қиындатты. Соғыс кезінде құрылған елді мекендерге 1938 жылға дейінгі нацистік Германиядан (Altreich) отаршылдар келмеді, бірақ негізінен Совет Одағының «әсер ету аймағынан» қоныс аударған Шығыс Еуропалық немістер және нацистер германизациялауға болатын поляктар қоныстанды. Алайда, 1943 жылдан бастап Совет Одағы неміс басқыншылығын кері қайтара бастады. 1945 жылы нацистік Германия одақтастар тарапынан жеңіліске ұшырады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шығыстан немістерді қуып шығару

Остсиедлунгтің демографиялық және мәдени салдары Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аяқталды. 1945-1948 жылдары Потсдам конференциясының шешімдеріне сәйкес, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін немістерді Одер-Найс сызығының шығысына қуылды. Бұл әрекет кейіннен оның иелері Дранг-нач-Остеннің кері қайтылуы ретінде ақталуға ұшырады. "Тарихи Шығыс Германия" – тарихи тұрғыдан алғанда, балттық халықтардың, ескі пруссиялықтардың жері, олар неміс Дранг Нач Остенінің нәтижесінде жайылды және ассимиляцияланды. Бұл аймақ Польша, Ресей және Литва (Балтық мемлекеті) арасында бөлісіліп, тиісті этникалық топтардың қоныстанған жерлерімен қайта толықтырылды. Ескі пруссиялықтар 13 ғасырда Тевтон орденімен басып алынып, келесі ғасырларда біртіндеп ассимиляцияланды. Ескі прус тілі 17-ші немесе 18-ші ғасырдың басында жоғалып кетті. Генри Корд Мейер өзінің "Drang nach Osten: Fortunes of a Slogan Concept in German–Slavic Relations, 1849–1990" атты кітабында "Дранг нач Остен" ұраны славян әлемінде туындаған және Германиядан гөрі онда кеңінен қолданылғанын айтады.